dēfatīgō (dēfetīgō) -āre -āvī -ātum
1. popolnoma utruditi, upehati,
a) telesno: Pl., Ter., Auct. b. Afr., Suet., Tert., exercitum cotidianis itineribus d. C., cum crebro integri defessis succederent nostrosque defatigarent C.; pogosto v pass.: Ter., poseb. v pt. pf.: Auct. b. Afr., puella defatigata Ci., milites defatigati cursu et spatio pugnae (po dolgotrajnem boju) C., miles defatigatus labore, defatigati proelio ac fugā Cu.; subst.: defatigatis in vicem integri succedunt C.; pren. (o stvareh): defatigatum et effetum solum Col.
b) pren. (duševno): ne te adulescens mulier (namreč govoreča) defatiget Ter., ego me et macero et defatigo Pl., ille (ordo) … iudices omnes potest defatigare Ci., ne de eodem plura enumerando defatigemus lectores N.; v pass.: defatigari clamore Pl., animo defatigato tuo Ci., animi defatigati ab adversariis multitudine verborum Ci.; med. utruditi se, opešati, o(b)nemoči, omagati: nostrum est non defatigari supplicando Ci. ne naveličati se prositi, noli in conservandis bonis viris defatigari Ci., defatigatis licitatoribus Ci. ko so dražilci opešali ob dražbi (tako, da niso več hoteli dražiti); z inf.: non despero nec defetigabor permonere … in labore et periculis Lentulus in Ci. ep.
2. occ. koga do onemoglosti utruditi, prizadevati mu kaj hudega, pestiti: rem publicam Aur.
Zadetki iskanja
- dēferō -ferre -tulī -lātum
I.
1. dol nesti, dol prinesti (prinašati), dol odnesti (odnašati), dol (za)peljati, dol spraviti (spravljati). Od kod? z abl.: faces ramaliaque arida tecto (s podstrešja) detulit O.; z dat. (pren.): harmoniaï nomen, … alto delatum Heliconi (z visokega Helikona) Lucr.; s praep.: amoeno ex Helicone … coronam Lucr., ab Iliacā … purgamina Vestā O. od svetišča trojanske Veste dol … Kam? fulmen detulit in terram mortalibus ignem Lucr., Iri, … quis te mihi nubibus actam detulit in terras? V., signa ex aerario prompta in campum L., ferrum a latere diripuit elatumque deferebat in pectus, ni … T. = elatum gladium deorsum iam dirigebat in pectus atque se interfecisset, ni … je že namerjal dol na prsi in bi se bil usmrtil, če ne … , natos ad flumina … deferimus V., d. pueros protinus ad ripam Tiberis Val. Max., aliquid ad inferos Sen. ph., materiam omnem infra Veliam L., hunc sub aequora O. potopiti; v pass.: semen, quod ex arbore per surculos defertur in terram Varr., deferri in culeum vento ad iussam delata domum O., deferri in imum Cels. ali ad ima Petr. usesti (usedati) se (v kaki tekočini), utopiti se; pren.: dol prestaviti, dol preložiti, dol pomakniti ali veleti pomakniti se: d. aedes suas sub Veliam Ci., aedes in planum, castra in viam L., acies in campos delata est L., elephanti … deferebantur, donec ad aequiorem vallem perventum est L. slonom so pustili (iti) naprej dol, deferor in vicum H. pošljejo me dol, fortunam suam in planum d. Sen. ph. (gl. plānus)
2. occ.
a) (po vodi) dol nesti (nositi, gnati): dolia, quae amnis defert L., amnes plurimum limi deferentes Plin., Rhodanus segnem deferens Ararim Plin.; od tod pt. pr. dēferēns -entis (sc. se) v svoji strugi dol tekoč: flumina liquida ac deferentia Plin. iun.; pass.: secundo Tiberi ad urbem defertur L. da se dol gnati, plava dol, obsequio deferri spernit aquarum O., quo (sc. amne) delatus Cu.; (o rekah samih) dol teči, dol dreti: nec Euphrates nisi per Tigrim defertur in mare Plin., flumina, quae in mare deferuntur Plin. iun.
b) act. (dol) pahniti, strmoglaviti, zvrniti, podreti (podirati): aliquem in abruptum barathrum Cat., (terrae motus) defert montes Sen. ph.; pren.: ut … cerneretur, quem et ex quanto regno ad quam fortunam detulisset N.; pass.: in foveas deferri Cu., deferri ad terram L., Sen. ph. na zemljo (na tla) pasti (telebniti), casu in terram Q. s padcem zvaliti se na tla, ruinā tota prolapsa acies in praeceps deferri L. se je vdrla (zvrnila) v prepad, per praecipitia deferri Q.; med. dol planiti, strmoglaviti se, zagnati se: praeceps aërii speculā de montis in undas deferar V., dorso (equi) delatus ab alto Sil. … je skočil z …
II. (s prave poti) zapeljati, speljati, zanesti. Kam? si forte eo deferret fuga regem L., quod (iaculum) detulit error (napačen strel) in Idan O., miratur, quis deus iuvenes tam urbanos in suam regionem detulerit Petr.; v pass.: (včasih = zaiti, priti, dospeti): Galli in scrobes delati C., Germani ad castra Romanorum delati C., hic rumor est Asinium delatum (esse) vivum in manus militum Ci. ep., iumenta errore delata Cu., putant se in alium terrarum orbem delatos Petr., Perseus rex fugā … Samothraciam defertur Iust.; pren.: hos ad magistratus si qua te fortuna, Cato, … detulisset Ci., alio eum cupiditas gloriae detulit Ci., ille (Lucilius) si foret hoc nostrum fato delatus (inačica: dilatus) in aevum H. ko bi ga bila usoda zanesla v našo dobo, optatum negotium sibi in sinum delatum esse Ci. da mu je padlo v naročje = da mu je iznenada pripadlo; occ. (ladje in brodnike) zanesti (zanašati): d. aliquem ex alto ignotas ad terras Ci. (o nevihti), si … aestus … deferre naves in terram posset L.; v pass.: Val. Max., Iust., una (navis) delata Oricum C., onerariae duae paulo infra delatae sunt C., longius delatus aestu C., Danaë delata noto V., huc ubi delati portum intravimus V., deferri Siculam ad Aetnen O.
III. (s poudarjeno smerjo)
1. kam nesti, prinesti (prinašati), zanesti (zanašati), privesti, odvesti, (od)peljati, spraviti (spravljati): compilare quidquid domi est atque hinc ad amicam d. Pl., d. argentum ad aliquem Ter., id (candelabrum) quam occultissime in praetorium Ci., ad causas iudicia iam facta domo Ci. že sklenjene (gotove) s seboj prinesti, alicui epistulam Pl., Ci., ad aliquem epistulam, litteras C., litteras ad aliquem in Hispaniam L., eādem lecticā in cubiculum deferebatur Ci., lecticā deferri in aciem Val. Max. ali in castra atque in curiam Suet. ali ad consules Lact., captum omnibus membris deferri in curiam L., deferre aliquem allevatum in tabernaculum Cu., Pompeium Carteiam (sc. lecticā) Auct. b. Hisp., clam in Ciliciam delatus N., deferre formā excellentes (virgines) domos L., eodem pecuniam, quae superest L., commeatum ob viam (ob pot) L., quo me deferre paratis? O., quo merces odorum deferunt Plin., d. aurum ex omnibus delubris Praeneste Plin., omnia aliunde alio deferentur Sen. ph., arma sua extra vallum deferri … iussit Val. Max., d. funus Romam Aur.; pren.: huc impetus hastam detulerat V., detulit aura preces ad me non invida blandas O.
2. occ.
a) drž.pr. kaj komu (kje, kam) odda(ja)ti, izročiti (izročati), vložiti (vlagati): d. pecuniam ali aurum et argentum in aerarium L., aes in aerarium ad quaestores L., omne aurum, argentum, aes signatum ad triumviros mensarios L., aera poenae nomine in aerarium Val. Max., senatus consultum ad aerarium L., senatus consulta in aedem Cereris ad aediles plebis L., decreta patrum ad aerarium T.; d. rationes (sc. ad aerarium) Ci. ep. račune vložiti, d. censum Romam L. cenitvene izkaze odposlati v Rim, vadimonia Romam L. epiteton; d. in publicas tabulas pri cenitvi (census) v javne listine vpisati: in publicas tabulas delato modo Ulp. (Dig.) na način, vpisan v javne listine; d. sitellam žrebovnico (z žrebi) prinesti ali dati prinesti (za glasovanje v komicijah): Ti. Gracchum cum videor contionantem … videre de M. Octavio deferentem sitellam Ci. kako daje glasovati o M. Oktaviju.
b) trgovsko na trg prinesti (prinašati), naprodaj postaviti, naprodaj imeti, v prodajo dati: pallium Petr., dum virent, nexos deferte maniplos Col. poet., duas Veneres (Venerina kipa) eodem pretio d. Plin.; v pass.: deferri in vicum vendentem tus H., videamus hoc, quod concupiscimus, quanti deferatur Sen. ph.
IV. pren.
1. da(ja)ti, podeliti (podeljevati), nakloniti, izročiti (izročati), ponuditi (ponujati): alicui palmam eius rei, alicui praemium dignitatis Ci., optare, quod non ultro Caesar mihi detulerit Ci., d. hoc illis in beneficii loco Ci., studium et benevolentiam ad te Ci. ep., si quid petet, ultro defer H., d. fasces indigno H., ultro delatis capsis H., d. pacem hostibus L., obvias opes T., cum praecipua et cupita aliis (= ab aliis) prior (vnaprej ustreči njihovim željam) deferret T., alicui Octaviam sororis neptem condicionem d. Suet. kot (v) dobro ženitev ponuditi; jur.: iusiurandum d. Q., Icti. na prisego gnati; occ.
a) (v izvršitev) izročiti (izročati), poveriti (poverjati), naročiti (naročati), ponuditi (ponujati) komu kaj: propter frequentes delatos honores N., delatum accipere nolle N., d. summum imperium ad aliquem N., Cu., qui tibi detulerat ex latronibus suis principatum Ci., alicui regnum d. Ci., regnum et diadema uni H., mihi legationem, quam vellem, detulit Ci., causam ad eum d. Ci. pravdo izročiti mu.
b) (v reševanje, odločanje) predložiti (predlagati): controversiae secreto deferebantur Ci., d. rem (causam) ad senatum Ci., hac re ad consilium (vojnemu svetu) delatā C., decumanos convocat; rem defert; statuunt illi atque decernunt Ci., id senatui detulit N.
2. sporočiti (sporočati), naznaniti (naznanjati), povedati: d. alicuius voluntatem per litteras Ci., mandata C., V., qui haec ab illo mandata defertis Ci., quam vocem eius ad hunc M. Catonem statim Favonius detulit Ci., defertur res ad Caesarem per aliquem, ab aliquo C., his falsa d. N., de quibus quod inimici deferrent N., d. id Carthaginem N., d. sociorum populique Romani querimonias L., nec deerant, qui haec iisdem verbis … Senecae deferrent T.; z ACI: Fama furenti detulit armari classem V.; z odvisnim vprašanjem: delatum est ad vos, quemadmodum fecerit Ci.; s finalnim stavkom: d. ad Pergamenos, ut reciperent emptiones Ci.; occ.
a) jur. (oblastnikom) kako obtožbo prijaviti (prijavljati) ali naznaniti (naznanjati), ovaditi (ovajati), obtožiti (obtoževati) koga česa: novum crimen … ad te Q. Tubero detulit Ci., crimina in dominum delaturum se esse Ci., d. crimen ad senatum diluendum L., ad deferenda de Perseo crimina (sc. ad senatum) L., d. crimen atrociter T.; haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt Ci., d. publicae pecuniae peculatum T., ea, quae audiverat, ad Neronem (Neronu) detulit T.; de defectione patris detulit N. ovadil je očetov odpad, commodius fecissent tribuni plebis, … si, quae apud vos de me deferunt, ea coram potius me praesente detulissent Ci., de noverca d. Q., quaedam de coniuratione ultro ad eum d. Suet.; z osebnim obj.: reos eiusdem criminis Q., d. Capitonem T., reos … ad praetorem T., aliquem ad fiscum Suet.; z dvojnim acc.: Cossutianum Cilices detulerant maculosum foedumque T.; v pass.: a duobus indicibus delatus Cu., per indicem ad senatum deferri Suet.; z gen. criminis (česa): ab aliquo deferri furti Ci., maiestatis, adulterii deferri T.; z NCI: Libo Drusus defertur moliri res novas T., Lepida defertur simulavisse partum T.; s stavkom, uvedenim s tamquam: Hilarius … detulerat, tamquam propriam ipse (Cluvius Rufus) potentiam tentasset T.; abs.: unus ex consciis deferebat Sen. ph., et minari et deferre etiam non orator potest Q., domesticorum aliquo deferente Suet. — Poseb. nomen alicuius ali alicuius rei deferre ad aliquem (de aliqua re) ime kake osebe ali stvari razglasiti (oglasiti) pri kom (zaradi česa) = ovaditi koga komu (pretorju), (ob)tožiti koga (česa) pri kom, pod obtožbo ga dati (zaradi česa): Sex. Roscii nomen deferendum curavit Ci., consilium ceperunt … , ut nomen huius de parricidio deferrent Ci., eidem Sopatro idem inimici ad C. Verrem … eiusdem rei nomen detulerunt Ci.; podobno indicium deferre ad aliquem (kak zločin) ovaditi komu, ovadbo česa razglasiti pri kom ali komu: indicium d. ad praetores L., huius rei delatum indicium ad ipsum suppressit Cu.
b) drž.pr. α) aliquid ad aerarium deferre, v stiku tudi samo aliquid deferre (prim. aerārium pri aerārius) pri državni blagajni prijaviti (prijavljati) kaj: horum (iudicum) nomina Ci. v zapiske državne blagajne vpisati ali dati vpisati; aliquem in beneficiis ad aerarium d., v stiku tudi samo aliquem d. koga državni blagajni za nagrado priporočiti (priporočati): in beneficiis ad aerarium delatus est a L. Lucullo Ci. za nagrado ga je L. Lukul priporočil državni blagajni, in consulatu praefectum fabrum detulit Ci., d. tribunos militares et praefectos Ci. ep. β) deferre aliquid in censum kaj v cenitev (pri cenitvi) napoved(ov)ati: patrimonium Val. Max., scire liceat, quanti (kako visoko) quidque in censum deferendum sit Sen. ph., in censum deferre non amplius quam mille quingentûm aeris Gell. ali salinas, lacus piscatorios Ulp. (Dig.); occ. (o osebah) deferri in censum Eutr. priglasiti se za cenitev (k cenitvi). γ) deferre censum svoje imetje (cenzorju) napoved(ov)ati: collatis censibus, quos ante detulerat Plin., Clitarum natio … quia nostrum in modum deferre census … adigebatur T. ker je moralo … svoje imetje napovedovati, d. vestes, currūs in censum L. pri cenitvi napovedati, prijaviti; toda: d. censum Romam L. gl. zgoraj pod III. 2. a). - dēficiō -ere -fēcī -fectum (dē in facere)
I. intr. (v refl. pomenu)
1. odpraviti (odpravljati) se, od tod odpasti (odpadati) od koga, česa, izneveriti (izneverjati) se komu, čemu: ut civitates eius insulae … numquam postea deficerent Ci., ne cuncta Gallia deficeret, ne civitas eorum impulsu deficeret C., defecerat Samus, descierat Hellespontus N., iam nonnullae insulae propter acerbitatem imperii defecerant N., dubiis ne defice rebus V., ne Apulia omnis ad (ob z loc.) praesentem terrorem deficeret L., ne illi ad (ob) spem amicitiae Romanorum deficerent L., deficientes populi Cu. odpadli, verolomni. Od kod? (redko s samim abl.): illis legibus populus Romanus prior non deficiet; si prior defexit (st.lat. fut. II.) publico consilio dolo malo, tum … Formula vetus ap. L.; pogosteje s praep. a(b): consules … a senatu, a re publica, a bonis omnibus defecerant Ci., qui (Tissaphernes) ab amicitia regis defecerat N., quod oppidum primum omnium … ab rege defecerat S., numquam isti populi … a nobis deficient L.; pren. izneveriti se komu, čemu, odstopiti (odstopati) od česa: ut a me ipse deficerem Ci., si a virtute defeceris Ci., si plane a nobis (od našega nazora, od našega mnenja) deficis Ci. Kam? z odpadom (izneverjenjem) prestopiti (prestopati) h komu: quae (urbes) ad se defecerant S., defecere … ad Poenos hi populi L., maior pars Asiae ad eum defecit Iust. Od kod? in kam? quod primus a patribus ad plebem defecisset L., Athenienses et Thebanos ab eo ad Persas defecisse Iust.
2. pren. poiti, pohajati, manjkati, zmanjk(ov)ati, izginiti (izginjati), miniti (minevati), neha(va)ti: manebat insaturabile abdomen, copiae deficiebant Ci., cum eius generis copia deficeret C., non materia, non frumentum deficere poterat C., vel superans aliquid vel deficiens Cels. kaka obilica ali kak primanjkljaj, si lacrimae deficient O., iam arma deficiunt, iam aqua defecerat Cu., radices quoque et herbae defecerant Sen. ph., pabulo circa deficiente Plin.; (o osebah): cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt … nec postea defecerunt Ci., Pygmaei, minutum genus et quod … defecit Mel.; o abstr.: deficit non voluntas, sed spes Ci., nec vero levitatis Atheniensium exempla deficiunt Ci., bellum ibi aliquando defecit Fl., deficiente cotidie regis maiestate Iust.; (časovno) primanjkovati, manjkati, prekratek biti: dies deficiat, si velim numerare Ci., si tempus anni ad bellum gerendum deficeret C.; z dat.: sermoni deficiente die O. Pogosto pren.: opes familiares defecerant S., deficit oratio L. besed zmanjkuje, deficit ultimus spiritus Cu. pojema, zastaja, munimenta deficiunt Cu. razpadajo, deficit vox Cu., vox sanguisque defecerant Cu. (mož) je obmolknil in obledel, quā deficit ignis V. kjer se neha = kamor ni prodrl, in deficiente iam porticu Petr. že ob koncu stebrišča, ultima pars aulae deficientis Mart. ob koncu, ubi deficit buxus Plin. iun. kjer se nehava, silvae deficiunt O. gozdov ni več; (o dnevu) nagniti (nagibati) se k večeru: ubi dies deficit, ibi noctem agunt Mel., die iam deficiente Petr.; (o soncu) zahajati, v zaton iti: quā venit (deus = sol) exoriens, quā deficit Pr.; (o soncu in luni) mrkniti (mrkati): Gell., Iust., sol deficiens Ci., luna deficiens Cu., solem lunae oppositu solere deficere Ci., serenā nocte subito … plena luna deficit Ci.; (o ognju in luči) pojemati, ugasniti, ugašati: ubi ignem deficere extremum videbat V., quoties defecerat lumen, renovabat Petr.; (o vodovju) upasti (upadati), uteči (utekati) se, odteči (odtekati), uplahniti: utcumque exaestuat aut deficit mare L. kakor pač morje narašča ali upada (ob plimi ali oseki), fons meridie semper deficit Plin.; (o studencih in rekah) usahniti (usihati), posušiti se: deficiunt … fontis aquae O., Euphrates … deficit Mel.; (o svetu) propasti (propadati): Q. (V, 10, 79); (o drugih stvareh): non deficiente crumenā H. dokler je še kaj denarja v mošnji, naspr.: deficiente cruminā Iuv.; v pomenu nehati se = odmreti (odmirati), izumreti (izumirati): deficientis affinitatis gradus Plin. iun., progenies Caesarum in Nerone (z Neronom) defecit Suet. Occ. (jur.)
a) odpasti (odpadati), ne vršiti se, ne biti: deficit actio, interdictum Icti.
b) si cautio medio tempore defecerit Pap. (Dig.) če je varščina … zapadla (= če se varščina zaradi dolžnikove nezmožnosti plačila ni mogla izpolniti).
c) (o osebah) propasti (propadati), obubožati, priti na boben, brez dohodkov ostati: deficit Matho Iuv., nisi principales debitores defecerint Dig.
3. obnemoči, omagati, (o)pešati, (o)slabeti, omrtveti, odpoved(ov)ati (o udih): equus deficiens procubuit Ci., quamvis consenuerint vires atque defecerint Ci., multi tot bellis defecerant C., pugnando non deficiebant C., nervi deficiunt O., me tenuit moriens deficiente manu O., deficiunt ad coepta manus O., quorundam adversus hostes deficit manus Sen. rh., deficiunt corpora Q., in ipso gelu deficientia corpora Cu., deficiens caput Cu., id membrum, quod deficit Cels. omrtveli ud, membra deficere coeperunt Cu., navis deficit undis (abl.) V. se ne drži na valovih = ni kos valovom; pren.: utcumque defecere mores H. so propadle, deficit ars O. ali pictura deficit Petr. propada; nisi memoria forte defecerit Ci. ne opeša; cur deficiat animus? Q. zakaj bi upadlo srce? tako tudi: primum animi … deficere coeperunt Cu.; mihi iam toto hic furor non deficit anno Pr. me ne mine; ut id (odium) in me uno … deficeret Ci. da bi se … izdivjalo, tako tudi: duo milia, in quibus occidendis defecerat rabies Ci.; tota mente d. O. popolnoma onesvestiti se; occ. umirati (umreti): vitā d. Pl.; potem samo deficere: cum eum amici deficere viderent Cu., deficiens T. umirajoči; pren.: animo d. Ci., C. srce izgubiti (izgubljati), non tamen defecere animis Tyrii Cu., tudi samo deficere: Ci. ep., hortari milites, ne deficerent S., deficit luctu rex V., comites deficiunt O.
II. trans.
1. koga zapustiti (zapuščati), na cedilu pustiti (puščati), komu se izogniti (izogibati): me Leontina civitas defecerit Ci., genitor Phaëthontis … cum deficit orbem O., me mea deficit aetas O., Somnus sollicitas deficit ante domus Tib.; pesn.
a) z inf.: nec me deficiet nautas rogitare citatos Pr. in ne preneham.
b) z acc. rei: noctes lentus non deficit humor V., linguam defecerat humor O. jezik je usahnil; v pass. deficitur aliquis ali aliquid (ab) aliqua re koga ali kaj zapušča kaj, komu ali čemu zmanjka (zmanjkuje) česa, komu primanjkuje česa: defici a viribus C., deficior prudens artis ab arte mea O., mulier abundat audaciā, consilio et ratione deficitur Ci., animo defici Cu. omedleti, onesvestiti se, defici copiā pabuli frumentique Hirt., tempore deficiar, tragicos si persequar ignes O., quae (mulier) … , si lac habet, menstruis defecta est Cels. pri njej je mesečno perilo izostalo, lacte defici Col (o psici), si memoriā deficitur, quo minus agnoscat cuiusque progeniem Col., defici pecuniā, clientium turbā, nobilitate Sen. ph., non defici extemporali facultate Suet., defici facultatibus Ulp. (Dig.) (gmotno) propasti, priti na boben, obubožati.
2. occ. komu poiti (pohajati), zmanjk(ov)ati, primanjkovati: ipsos res frumentaria deficere coepit C., res (denar) eos iam pridem, fides (kredit) nuper deficere coepit Ci., cum me vires deficere coepissent Ci., si me in ea querimonia non modo vires, verum etiam vita deficiat Ci., quem iam sanguis viresque deficiunt C., nostros vires lassitudine deficiebant C., cum non solum vires, sed etiam tela nostros deficerent C., cum oppidanos iam tela, iam vires, iam ante omnia animus (srčnost) deficeret L., consulem ad regendum equum vires deficiebant L., cupidum me vires deficiunt H., deficiunt inopem venae te H. odpovedale ti bodo žile = zmanjkalo ti bo življenjske moči, sectantem lēvia (gladkost) nervi deficiunt animique (pesniški duh) H., me dies, vox, latera deficiant, si hoc nunc vociferari velim Ci., dies iam me deficiet (mi bo prekratek), si … coner expromere Ci., tempus te citius quam oratio deficeret Ci., tempus deficiet domestica narrantem Val. Max., eum ingenium et dicendi exercitatio defecit Ci., prudentia numquam deficit oratorem Ci., animus si te non deficiet aequus H., si te deficient poscendi munera causae O., ut eorum, quae didicerimus, memoria nos deficiat Col.
III. pt. pf. dēfectus 3,
1. zapuščen, pogrešajoč, brez česa: defecta vigore cervix O., sanguine defecti artus O. izkrvaveli, sol defectus lumine Tib., defectus aetatis viribus et acie oculorum Val. Max., defectus pilis Ph. plešast, aquā ciboque defecti Q., defectum corpore caput Plin. iun. od trupa ločena, brez trupa, ars nec exemplis pauperior nec oratione defectior Ap.; brez abl.: currus Hyg. pomanjkljiv (ker nima osnikov); jur. od dolžnika na cedilu puščen: defecta nomina Paul. Dig. neizterljivi dolgovi.
2. oslabljen, oslabel, slab, onemogel: quod sibi defectis illa tulisset opem O., defecto poplite O., defectus (defectissimus Col.) annis Ph., defectus senio Col., sidera obscura attributa defectis Plin., defectum corpus T., non usque eo defectum (esse) Germanicum T., homo defectae senectutis Icti., in tumidis (speculis videntur) omnia defectiora, at contra in cavis auctiora Ap.; subst. dēfectī -ōrum, m slabiči: Plin.; pren.: defectus amor O. - dēfīgō -ere -fīxī -fīxum
1. zabi(ja)ti, zatolči, zariniti (zarivati), vsaditi (vsajati), vtakniti (vtikati), zapičiti (zapikovati): crucem in foro, in comitiis, in rostris Ci., tigna, trabes C., ad (ob) … tectum tragulas C., sub aqua defixae sudes C., defigunt tellure (po drugih telluri) hastas V., stant terrā defixae hastae L., defixis pilis stant L., d. duas virgas … in terram Varr., aliquem in terram colaphis Pl., decurionem … ad equum Auct. b. Afr., cuneos inter saxa Cu.; pesn. z dat.: penitus terrae (v zemljo) defigitur arbos V.; occ.
a) (kako orožje) zabosti, kam poriniti, kam zasaditi: sicam in consulis corpore d. Ci., verutum in balteo C., cultrum in corde L.; s samim abl.: alicui gladium superne iugulo L., ensem iugulo alicuius O., vertice nudo spicula O.; pren.: ingenuo culpam defigere ludo Pers., morsus in aurem Plin.
b) (kako kirurško orodje) zasaditi, vstaviti: cucurbitulas sine ferro, cucurbitulas in inguinibus Cels.
2. pren.
a) (oči, obraz, misli idr.) upreti (upirati) v kaj, obrniti (obračati) na kaj: defixis oculis H. s strmim pogledom, defixit oculos T. strmo je gledala predse. Kje? oziroma kam? d. in vultu regis oculos Cu., omnes vigilias, curas, cogitationes in rei publicae salute Ci., in eo (na to) mentem orationemque Ci., animo et oculis in terra defixis Val. Max., totus animus in hac una contemplatione defixus est Plin. iun.; defixa obtutu ora V.; in alicuius possessiones … oculos d. Ci., stare oculis in terram defixis Q., illi … in terram ora defixerunt Cu., quousque humi defixa tua mens erit? Ci.; pesn. z dat.: Libyae defixit lumina regnis V.; enalaga: in cogitatione defixum esse Ci. v globoke misli zatopljen biti, ves zamišljen biti, Aeneas maesto defixus lumina vultu ingreditur V. z žalostnim obrazom strmo predse gledajoč.
b) (tako rekoč) na mesto pribiti, pritrditi, prikovati; od tod α) s stvarnim obj. = kaj ukoreniniti, v pass. ukoreniniti se, ukoreninjen biti, (trdno) držati se česa: virtus est una altissimis radicibus defixa Ci., non vaganti oratione, sed defixa in una re publica Ci., tantum a vobis petimus, ut salutem temporum praesentium … in hoc uno iudicio … esse … defixam putetis Ci.; occ. (v srce) vtisniti, (v glavo) vbiti, (v glavo) vtepsti: ea sententia, quam populi sermo in animis vestris … defixerat Ci., his … locis in mente et cogitatione defixis Ci., quam (urbanam audaciam) ille praesens in mentibus vestris oculisque defixit Ci. β) z osebnim obj. koga nepremičnega narediti = povzročiti, da kdo strmeč obstoji (kakor v zemljo vkopan stoji, ostrmi): stupor omnes defixit L. vsi so osupli ostrmeli, defixerat pavor cum admiratione Gallos L. od strahu in občudovanja so Galci ostrmeli, novissimae res et extremo metu corpora defixere aciem (vojsko) in his vestigiis T. so zadržala; pogosto pt. pf. dēfīxus 3 (od strmenja, strahu, čudenja) kakor v zemljo vkopan, odrevenel, osupel, otrpel, trd: Galli … pavore defixi primum stetere L., cum silentio defixi stetissent L. otrpli molče, dum stupet obtutuque defixus haeret in uno V., defixus vacua in ora Pr., cum (eum) defixum videret Sen. ph., per silentium defixus, miles quasi ob metum defixus T., sedeo defixus, ceteri defixi et attoniti Plin. iun., stetere diu mutua admiratione defixi Fl.
c) obr. kaj trdno določiti, razglasiti (označiti) za nespremenljivo: quae augur iniusta, nefasta, vitiosa, dira defixerit, irrita infectaque sunto Formula vetus ap. Ci.
č) čarodejsko trdno začarati, zakleti (zaklinjati): sagave Poeniceā defixit nomina cerā et medium tenuis in iecur egit acus? O. (pri čaranju so namreč podobo ali ime v vosku prebadali z iglo), regis Iolciacis animum d. votis Ps.-V. (Ciris), caput dira imprecatione Sen. ph., defigi diris precationibus Plin., devotus defixusque Ap. h. - defilato agg. skrit; ločen:
stare, tenersi defilato držati se ob strani - dejar pustiti (pri miru); iz-, od-, pre-, za-pustiti; izročiti, odstopiti; priporočiti
dejar airoso a uno komu k uspehu pomagati
dejar aparte ob strani pustiti, preiti
dejar atrás pustiti za seboj (zadaj), prekositi
dejar beneficio prinesti dobiček; donosen biti
dejar caer spustiti na tla
¡déjelo correr! ne brigajte se za to!
dejar feo a alg. koga (o)sramotiti
dejar fresco a alg. koga na cedilu pustiti, zapustiti
dejar el pellejo umreti
dejar pobre osiromašiti
dejarlo todo come está vse pri starem pustiti
no dejar roso ni velloso vse poskusiti
no dejar verde ni seco popolnoma iztrebiti
¡deja! proč!
¡deja, deja! čakaj, čakaj! (grožnja)
dejar a un lado ob strani pustiti
dejar con vida pri življenju pustiti
dejar a alg. con un palmo de narices pustiti koga oditi z dolgim nosom
dejar de escribir nehati pisati
dejar de hacer a. opustiti kaj; zamuditi kaj
no deja de ser interesante vsekakor je zanimivo
dejar de cuenta de alg. a/c komu kaj zaupati
dejar en cueros a alg. obrati, oskubsti koga
dejar para otro día odložiti na naslednji dan
dejar que pensar dati misliti
dejar mucho que desear biti zelo pomanjkljiv
dejarse popustiti; zanemariti se; pogum izgubiti; pozabiti
dejarse caer pasti, zrušiti se
dejarse rogar dati se prositi
dejarse ver dati se videti, pokazati se
dejarse a los vicios vdati se pregreham
dejarse de a/c odreči se čemu
se dejó decir que... rekel je celó, da ...
¡déjese de bromas! pustite šale ob strani!
dejar de cuenta na voljo dati - dejáti to do; to put; (reči) to say
iz kože koga dejáti figurativno to skin ali to flay someone
ob glavo dejáti to behead, to decapitate
dejal je he said - dejáti faire, mettre, poser, placer; dire
iz kože dejati dépouiller, écorcher
ob glavo dejati décapiter, guillotiner
na verigo dejati enchaîner, attacher avec une chaîne - dela|ti se1 [é] (-am se) narediti se
1. (zbujati videz) tun (prijaznega/sigurnega/važnega freundlich/selbstsicher/wichtig tun)
delati se, kakor da bi … tun, als ob …
sich stellen (bolnega/gluhega/mrtvega/nemega/neumnega/slepega sich krank/taub/tot/ stumm/dumm/blind stellen); (hliniti; pretvarjati se) (etwas) vortäuschen/vorgeben (zelo zainteresiranega za ein lebhaftes Interesse an; bolnega eine Krankheit)
2.
delati se norca iz koga (jemanden) zum besten halten - delavnik [é] moški spol (-a …) der Arbeitstag/Wochentag/Werktag
ob delavnikih werktags, wochentags - délavnik día m laborable; día m de trabajo
ob delavnikih (en) los días laborables (ali de (la) semana) - délecter [-Iɛkte] verbe transitif nuditi naslado, užitek (quelqu'un komu)
se délecter naslajati se, uživati (de quelque chose kaj, à quelque chose ob, v čem)
je me délecte à écouter cette musique uživam v poslušanju te glasbe
il nous délecte de ses histoires humouristiques zabava nas s svojimi humorističnimi zgodbami - dèlijīnskī -ā -ō, dèlījskī -ā -ō: Miloš, videći da se Srbi ljuljaju pred navalom delijskom, isuče sablju i poleti ko je Miloš videl, da Srbi omagujejo ob napadu junakov, je potegnil sabljo in poletel
- del|o1 [é] srednji spol (-a …)
1. die Arbeit (tudi fizika)
duševno delo geistige Arbeit
fizično delo körperliche Arbeit
delo na čem die Arbeit an
opravljati delo eine Arbeit erledigen, verrichten
opraviti delo eine Arbeit leisten
lotiti se dela an die Arbeit gehen
imeti veliko/malo dela viel/wenig Arbeit haben
dela prost arbeitsfrei
praznik dela der Tag der Arbeit
konec dela der Feierabend
2. (zaposlitev) die Arbeit
delo pri delodajalcu unselbständige Arbeit
iskati delo Arbeit suchen
najti delo Arbeit finden
izgubiti delo seine Arbeit verlieren
delo ob nedeljah in praznikih Arbeit an Sonn- und Feiertagen
dopolnilno delo zusätzliche Arbeit
nevarno delo gefahrgeneigte Arbeit
poklicno delo die Erwerbstätigkeit, die Berufsarbeit
posebno težavno delo Arbeit mit Erschwernis
delo na domu die Heimarbeit
prekiniti delo (stavkati) die Arbeit niederlegen
pravo prisilno delo der Arbeitsdienst, kot kazen: die Zwangsarbeit
delavec na prisilnem delu der Zwangsarbeiter
proizvodno delo šolski predmet: die Arbeitslehre, praksa: das Betriebspraktikum
po načinu: die -arbeit (na akord Akkordarbeit, Stückarbeit, na črno Pfuscharbeit, Schwarzarbeit, na domu die Heimarbeit, na polju Feldarbeit, na tekočem traku Bandarbeit, Fließbandarbeit, na terenu Außendienst, na vrtu Gartenarbeit, ob nedeljah Sonntagsarbeit, ob praznikih Feiertagsarbeit, po koncu delovnega časa Feierabendarbeit, po meri Maßarbeit, s skrajšanim delovnim časom Teilzeitarbeit, s strojem Maschinenarbeit, v izmenah Schichtarbeit, v kuhinji Küchenarbeit, za določen čas Zeitarbeit, za javnost Öffentlichkeitsarbeit, z izposojeno delovno silo Leiharbeit, diplomsko Diplomarbeit, dodatno Mehrarbeit, garaško Knochenarbeit, gospodinjsko Hausarbeit, mezdno Lohnarbeit, nadurno Überstundenarbeit, nočno Nachtarbeit, otroško Kinderarbeit, pionirsko Pionierarbeit, pisarniško Schreibarbeit, poskusno Probearbeit, potrebno Arbeitsaufwand, prekomerno Überarbeit, priložnostno Gelegenheitsarbeit, razvojno Entwicklungsarbeit, ročno Handarbeit, rutinsko Routinearbeit, samostojno Alleinarbeit, v šoli Stillarbeit, seminarsko Seminararbeit, sezonsko Saisonarbeit, Sizifovo Sisyphusarbeit, skupinsko Gruppenarbeit, Gemeinschaftsarbeit, socialno Sozialarbeit, suženjsko Sklavenarbeit, težaško Schwerarbeit, tovarniško Fabrikarbeit, udarniško Aufbauarbeit, umazano Schmutzarbeit, žensko Frauenarbeit)
… dela Arbeits-
(delitev die Arbeitsteilung, fiziologija die Arbeitsphysiologie, medicina die Arbeitsmedizin, način die Arbeitsweise, organizacija die Arbeitsorganisation, psihologija die Arbeitspsychologie, stroški Arbeitskosten množina)
svet dela die Arbeitswelt
3. (izdelek, elaborat) die -arbeit (magistrsko Magisterarbeit, ročno Handarbeit, seminarsko Seminararbeit)
kvalitetno delo eine Wertarbeit
(nemško deutsche Wertarbeit)
|
lotiti se dela/spraviti se k delu sich an die Arbeit/ans Werk machen
k delu zur Arbeit
na delo:
iti na delo zur Arbeit gehen/fahren
voziti se na delo iz drugega kraja: pendeln
vožnje na delo der Pendelverkehr, Berufsverkehr
na delu bei der Arbeit, (na delovnem mestu) am Arbeitsplatz
biti na delu (delovati) am Werk sein (tu so bili tatovi na delu da waren Diebe am Werk)
o delu:
pogodba o delu der Arbeitsvertrag
zakon o delu na domu das Heimarbeitsgesetz
ob delu:
izobraževanje ob delu der zweite Bildungsweg
po delu plačevati: leistungsgerecht
pri delu: bei der Arbeit, pozabiti na kaj: über der Arbeit
nesreča pri delu der Arbeitsunfall, Betriebsunfall
varstvo pri delu der Arbeitsschutz, Betriebsschutz
varstvo žena pri delu der Frauenarbeitsschutz
v delo:
vzeti v delo in Arbeit nehmen
za delo:
nezmožen za delo arbeitsunfähig, trajno: erwerbsunfähig, berufsunfähig
nezmožnost za delo die Arbeitsunfähigkeit, stalna: die Invalidität, die Erwerbsunfähigkeit
omejeno sposoben za delo erwerbsbeschränkt
omejena sposobnost za delo die Erwerbsbeschränkung
dovoljenje za delo die Arbeitsgenehmigung
z delom:
prenehati z delom mit der Arbeit aufhören, podjetja ipd.: die Arbeit einstellen
pridobiti z delom erarbeiten
študent, ki se preživlja z delom der Werkstudent
ukvarjati se z (ročnim) delom v prostem času: handwerkeln
začeti z delom mit der Arbeit anfangen, anfangen zu arbeiten, Hand ans Werk legen
ukvarjati se s književnim delom literarisch tätig sein
dela množina:
gradbena dela Bauarbeiten množina, Baumaßnahmen množina
za delovno mesto: dela in naloge das Tätigkeitsfeld
pogodba o izvrševanju dela der Werkleistungsvertrag
-arbeiten (notranja Innenarbeiten, pripravljalna Ausrichtungsarbeiten, Vorarbeiten, rekonstrukcijska Rekonstruktionsarbeiten, restavracijska Restaurationsarbeiten, reševalna Rettungsarbeiten, sanacijska Sanierungsarbeiten, vzdrževalna Wartungsarbeiten, Instandhaltungsarbeiten)
|
figurativno brez dela ni jela ohne Fleiß kein Preis - Delphī -ōrum, m
1. (Δελφοί, sprva Πῡϑώ) Delfi (zdaj Dhelfi), mesto v Fokidi ob jugozahodnem vznožju Parnasa, z Apolonovim preročiščem, po mnenju Grkov središče vse zemlje (ὀμφαλὸς γῆς): Pac. fr., Pl., Varr. ap. Non., Ci., L. idr., laudabunt alii … Apolline Delphos insignīs H., orbe in medio positi … Delphi O.; pren.: Delphos meos (= svojo lastno modrost) recludam O. Od tod adj. Delphicus 3 (Δελφικός) delfski: Apollo Enn. fr., Plin., Min. = deus Delphicus N.; oracula Delph. Ci., mensae Delph. Ci. sijajne (po vzoru delfskega trinožnika izdelane) mize, laurus H. Apolonu posvečen, tellus (= Delphi) O., cortina Val. Max., Plin., ales (krokar) Petr. Subst.
a) Delphicus -ī, Delfijec (= Apolon): O.
b) Delphica -ae, f (sc. mensa, gl. zgoraj mensae Delph.): Mart., Paul., Porph.
c) Delphis -idis, acc. -ida, f (Δελφίς) Delfijka = v Delfih prerokujoča Pitija (Pȳthia, Πυϑία): Mart.; atrib. = delfska: Sibylla Lact.
č) Delphicola -ae, m (Delphī in colere) v Delfih stanujoči, Apolonov vzdevek: Aus. Adv. Delphicē po načinu delfskega preročišča: canere (prerokovati) Varr. ap. Non.
2. (οἱ Δελφοί) Delfijci, prebivalci Delfov: Iust., Paul. - demented [diméntid] pridevnik (dementedly prislov)
bebav; blazen, nor, umobolen
to drive demented spraviti ob pamet - dēmergō -ere -mersī -mersum
1. potopiti (potapljati), pogrezniti (pogrezati), v pass. tudi potopiti (potapljati) se, pogrezniti (pogrezati) se: caput Ci. poet., candens ferrum … in gelidum … imbrem Lucr., in aquam Plin., d. equos innatantes Plin.; na vprašanje kam? pesn. in poklas. tudi z dat.: d. ponto puppim O., udo (sc. solo) ungulas Col., pullos mari, repugnantes cloacis Suet.; pesn.: (sol) sex ubi sustulerit, totidem demerserit orbes O. ko je šestkrat svoj kolut … potopilo, Titan … igniferi tantum demerserat orbis, quantum … Lucan.; intr. demergere (o soncu) = zaiti, zahajati: demergit sol et nascitur Min.; večinoma v pass. s pass. ali med. pomenom: C. Marius in palude demersus Ci., Marium senile corpus paludibus occultasse demersum Ci., quae demersa liquorem obeunt Lucr., delphinumque modo demersis aequora rostris ima petunt V., alia in caenum demersa eruebantur Cu., quibus (venenis) mox a Claudio demersis infecta maria traduntur Suet., lapsu equi in profundum demergi Aur., cum lapides in Tiberim essent demersi naufragio Dig.; pren.: Siculo demergere foedera ponte Sil., in profundo veritatem esse demersam Ci., veritatem demersam esse in aliquo quodam puteo ali in profundo quodam puteo Lact.; occ.
a) (ladje) potopiti (potapljati), pogrezniti (pogrezati): eum … foeda tempestas adorta prope cum omni classe demersit L., d. navigia Plin., demersā nave ali demerso navigio perire Auct. b. Alx., parte Liburnicarum demersā Suet.; poseb. v boju: triremen hostium perforare et d. L., omnes fere naves aut d. aut capere Cu., centum et quattuor naves hostium d. Eutr.
b) dol potisniti, dol poriniti: dapes avidam in alvum O. hlastno pogoltniti, labores plebis in fossas cloacasque exhauriendas demersae L. potisnjenega (vtaknjenega) v jame … , d. colla humeris Stat. skriti, per iugulum sinistrum capulo tenus gladium totum alicui Ap.
c) agr. vsaditi (vsajati): stirpem Col., ramum terrae (v zemljo), surculos Pall.
2. pren. pogrezniti (pogrezati) = dol potisniti, potlačiti, poniž(ev)ati; v pass. pogrezniti (pogrezati) se, propasti (propadati): fortuna … , quem paulo ante extulerat, demergere est adorta N., animus caelestis … quasi demersus in terram Ci., patriam demersam extuli Ci., totam plebem aere alieno demersam esse L. da je zakopano v dolgove, concĭdit auguris Argivi domus, ob lucrum demersa exitio H. se je pogreznila v pogubo, in mortem paene demersus Ps.-Q. se je skoraj pogreznil v žrelo smrti, d. alicuius filiam in perpetuam virginitatem Iust. obsoditi na večno devištvo. - Dēmētrius -iī, m (Δημήτριος) Demetrij, grško moško ime, poseb.
1. Demetrius Poliorcētēs (πολιορκητής „oblegovalec mest“) Demetrij Poliorket, sin mak. kralja Antigona I., roj. l. 337, v bitki pri Isu l. 301 je izgubil očeta in kraljestvo; slednjega se je l. 294 zopet polastil ter kraljeval do l. 288. Leta 283 je umrl kot ujetnik svojega tasta Selevka v sirskem mestu Apameji: Ci., N., Iust.
2. Demetrij II., vnuk prejšnjega, sin Antigona Gonata, je kraljeval v Makedoniji od l. 240 do 230, ves ta čas se je vojskoval s sosednimi ljudstvi: Iust.
3. Demetrius II. Nīcātor (Νικάτωρ) Demetrij II. Nikator, sin Demetrija I. Sotera, sirski kralj od l. 147 do 140 in od l. 130 do 126, umorjen ob neki vstaji: Iust.
4. Dem. Phalēre͡us Demetrij Falerski (= iz Falera,Φαληρόν, atenskega pristanišča), roj. ok. l. 345, Teofrastov učenec, učenjak in državnik, ki je kot Kasandrov namestnik upravljal mesto Atene od l. 317 do 307. Ko je Demetrij Poliorket l. 307 osvojil Atene, je Demetrij Falerski pobegnil v Tebe in od tam v Aleksandrijo k egiptovskemu kralju Ptolemeju Lagoškemu, čigar sin Ptolemej Filadelf ga je pregnal v Gornji Egipt, kjer je l. 283 umrl: Ci., N., Q.
5. Dem. Māgnēs Demetrij Magnezijski, zgodovinopisec in filozof v času Cicerona: Ci. ep.
6. Dem., vpliven, a nadležen mož v času Cicerona: Ci. ep.
7. Dem. Belliēnus Demetrij Belien, osvobojenec prejšnjega, poveljnik v Intemeliju v Liguriji, kjer je s svojim nasiljem povzročil meščanske upore, ki jih je moral Cezarjev prijatelj Mark Celij Ruf zadušiti: Caelius ap. Ci. ep.
8. Dem., neki učitelj petja: H.
9. suženjsko ime: H. (Epist. I, 7, 52).
10. neki stavbenik: Vitr.
11. neki kipar: Plin., Q.
12. neki igralec v komedijah v Rimu: Q., Iuv.
13. Demetrij Sunijan (= iz mesta Sunija; Sunium Σούνιον), zelo spoštovan kinik, živel v Rimu od l. 40 do 90 po Kr.: Sen. ph., T., Suet. — Od tod
I.
1. subst. Dēmētrias -adis, f (Δημητριάς)
a) Demetriada = Demetrijevo (mesto) ob Pegazejskem zalivu, imenovano po Demetriju Poliorketu, ki ga je ok. l. 290 ustanovil: Ci., L., Plin.
b) demetriada, neka rastl.: Ap. h.
2. Dēmētrium -iī, n
a) (Δημήτριον) Demetrij, mesto v tesalski Ftiotidi: Mel.
b) samotraško pristanišče: L. —
II. adj. Dēmētriacus 3 demetrijski, demetriadski (= k Demetrijevemu mestu spadajoč): Demetriacus sinus L. Demetrijski (Demetriadski) zaliv; subst. Dēmētriacum -ī, n =
a) Demetrij, Demetriak: L. - demeurer [dəmœre] verbe intransitif ostati; stanovati, bivati; preostati, zaostati; vztrajati (dans v, pri); vieilli veliko časa potrebovati (à za)
en demeurer d'accord soglašati, biti sporazumen
demeurer en arrière zaostati
demeurer en (beau) chemin (figuré) ustaviti se na pol pota
demeurer sur le cœur, sur l'estomac (figuré) ostati, (ob)ležati na srcu, na želodcu
cela m'est demeuré sur le cœur tega ne morem pozabiti
demeurer (tout) court ostati nem; ne vedeti, kaj bi odgovorili; obtičati
en demeurer là obstati, ustaviti se, pri tem ostati; ostati, kot je
demeurons-en là! ne govorimo večo tem
les choses en demeurent là stvari ostanejo, kot so
demeurer en place ostati na mestu, mirovati
demeurer en reste, en arrière (commerce) biti v zaostanku (s plačilom), biti dolžan - dēmittō -ere -mīsī -missum
I.
1. dol spustiti (spuščati): d. aliquem per tegulas Ci., e muris canes sportis S. fr., antennas S. fr., Auct. b. Alx., armamenta Sen. ph., funem H., accensam lucernam Vitr., cornua (jadrnice) O., calculum (sorticulam Suet.) in urnam O. vreči, cibum in alvum O., censum in viscera O. zažreti, alto volucrem caelo Sil. z neba ustreliti, aliquem per murum Vulg.; refl.: d. se ad aures alicuius Ci. nagniti se k … , se manibus L., se ob assem H. pripogniti (skloniti) se za … ; pass. (med.): matres … de muris per manus demissae C., funibus per murum demitti L., demissa antemna O.; pren.: d. se in causam ali in res turbulentissimas Ci. spustiti (spuščati) se v … , d. se ad minora Q., nimis se demittere Sen. rh. (o govorniku) preveč se (= svoj govor) znižati, d. se in preces Sen. ph. ali demitti in adulationem T. ponižati se do …
2. occ.
a) (dol) nagniti (nagibati), (dol) obrniti (obračati), pobesiti (pobešati), povesiti (povešati): aliae falces submissae, aliae demissae Cu. navzgor (navzdol) obrnjeni, d. oculos in terram L., oculos O. pobesiti, pa tudi = zatisniti (da bi zaspal) Val. Fl., d. oculos in terras Plin. iun. (o Jupitru) obrniti na zemljo, demittit atras belua centiceps aurīs H., demitto auriculas ut iniquae mentis asellus H., d. aures suas ad verba alicuius Sen. ph. koga prošnje milostno poslušati, d. caput ad fornicem Ci. nagniti, d. caput O. (o cvetlicah), caput in sinum Ph., capite demisso terram intueri C. s povešeno glavo, d. vultus L., O., vultum in terram Cu., frontem Q., faciem rubore Aur., paululum corpus a cervicibus Corn. naprej nagniti (nagibati), naprej skloniti (sklanjati); poseb. α) (voj.) demittere arma orožje (komu v vojaški pozdrav) povesiti: Auct. b. Afr. β) robora ferro demittere posekati: Val. Fl.; flores demittere (o drevesu) cvetje izgubiti, odcveteti (odcvetati): Lucr.; rami … ad terram demissi k tlom viseče: Suet.; pren. α) (o gorah): qua se montium iugum … ad planiora demittit Cu. se znižuje; s prolept. obj.: qua se subducere colles incipiunt mollique iugum demittere clivo V. se položno znižujejo; (o zidovju): demissa in Piraeum versus muri bracchia Iust. β) kaki tekočini pustiti (puščati) dol teči, vli(va)ti jo: per cornu singulis (suibus) ternos cyathos gari Col., coctos brassicae coliculos triginta Col.; pesn.: lacrimas d. V. solze točiti. γ) refl. se demittere in pass. (med.) demitti dol teči, odtekati: vallis erat, quo se demittere rivi assuerant O., Araxes Tauri latere demissus, Scamander ab Idaeo monte demissus Mel. tekoč; (o krvi): demissus sanguis in pedes Col. ki je stekla, prodrla. δ) (o duhu, srcu [= srčnosti]): d. animum Ci. ali mentem V. srce izgubiti, srce (pogum, srčnost) upade komu, demisere metu vultumque animumque O.; tudi: se admodum animo d. C. postati malodušen.
b) spustiti (spuščati) se v kaj, vsaditi (vsajati), zasaditi (zasajati), pogrezniti (pogrezati): taleam (sc. in terram) Ca., ut altius demittantur ea Plin., d. huc stipites, sublicas in terram C., huc caementa H., lacubus ferrum O. pogrezniti, pomočiti, demissa puppis O. ki seže globoko, demittere nummum in loculos H. v žep vtakniti, manum in aliquid Val. Max. poseči v kaj, cuneum … inter corticem et materiem Col. zabiti; s prolept. obj.: alteque iubebis in solido puteum demitti V. globok vodnjak izkopati, in terram turrium fundamenta demissa sunt Cu. so temelji … postavljeni; žive obj. s silo kam spraviti (spravljati), pognati, vreči, pahniti: equum d. in flumen Ci., equos in viam cavam L., aliquem in metallum antiquum Ci., aliquem in carcerem S., L., aliquem in arcam H., in ovilia d. hostem H., aliquem vivum sub terram L. živega pokopati, aliquem in id subterraneum Plin. iun., se in illos specus Sen. ph.; pren.: cum in eum casum fortuna me demisisset Plancus in Ci. ep.; pesn. kako orožje kam zasaditi, zariniti, zapičiti, zabosti: gladium in iugulum Pl., ensem capulo tenus in armos, ferrum in ilia, ferrum iugulo, telum per pectora O., ferrum in pectus T., M. Cato vulnera parum demissa laxans Sen. ph. ker niso dovolj globoko zadane; pren.: d. aliquid in pectus L. dobro si zapomniti kaj, spes animo d. O.
c) kako zdravniško orodje kam spustiti, zariniti: specillum in fistulam, fistulam in iter urinae Cels.
č) (geom.) črto od zgoraj navzdol potegniti, črto spustiti: secundum … quadram lineae demittendae (sunt), quae cathetoe vocantur Q.
d) pustiti kaj na dolgo dol viseti, kaj rasti pustiti (puščati) α) (o bradi in laseh): mollem mālis barbam Lucr., barba demissa Sen. rh. na dolgo dol viseča, tako tudi: demissae comae Pr., demissus crinis, demissi capilli O., demissus capillus Plin. iun.; pesn. (preneseno na osebo): intortos demissus vertice crines (grški acc.) Sil. β) (o oblačilih): d. latum pectore clavum H., togam ad calceos usque d. Q., usque in pedes demittitur toga Sen. rh.; pt. pf. demissus 3 = valovito (na dolgo) se spuščajoč: ad talos demissa purpura Ci., tunicam demissam habent ad talos Varr. fr., laena demissa ex humeris V., demissa stola H., tunica demissa H., Pr. razpasana, praetexta demissa ad talos Q., indumenta in talos demissa Aur.; prim.: demissis fugere manibus Pl. = z rokami mahaje, hitro, demissa in armos pendebant monilia O. so visele dol na …
3. pren.
a) d. aliquem periculo Pr. rešiti koga nevarnosti.
b) eo rem demittit Epicurus, … nulli umquam esse credendum Ci. toliko popušča, da dovoli, da …
II.
1. (z osebnim obj.)
a) voj. (dol) poslati, ukazati komu odriniti dol (v): levem armaturam, agmen, agmen in inferiorem campum ali in vallem infimam ali in Thessaliam L., exercitum in planitiem, in vallem Front.; refl. se demittere dol se pomakniti (pomikati): se in iniquum locum d. C., cum se maior pars agminis in magnam convallem demisisset C.; se in Ciliciam d. Ci. dol … napotiti se; met.: d. navem … secundo amni L. po vodi dol poslati, fessas d. naves V., arma, classem … Rheno (po Renu) d. T., castra … ad ripas fluminis d. Hirt. dol premestiti.
b) v nevojaškem smislu dol poslati: aliquem caelo (abl.), ab aethere, ab alto V.; preg.: de caelo demitti L. ali demitti caelo Q. z neba poslan biti, z neba priti = na nadnaraven način nastati; (s stvarnim obj.) splavati pustiti (puščati): pecora secundā aquā (po vodi) farinam doliis secundā aquā Front.; pesn. (dol) poslati: currum ab aethere O., ex omni caelo nimbos O., caelo imbrem V. ali imbres caelo (abl. = z neba) O. deževati da(ja)ti; pren.: d. aliquem ad imos manes V. = v podzemlje (k Hadu) poslati = smrt mu zadati (prim.: ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν Hom.); tudi z dat.: aliquem d. Neci ali morti (Morti), multa virûm demittit corpora Morti, multos Danaûm demittimus Orco V., habentque Tartara Panthoiden iterum Orco demissum H., corpora … Stygiae demittite nocti O., ut … proceres rerum demiserit umbris Sil.
2. pren. demitti (ab) aliquo izhajati (izvirati) od … , kakega rodu biti: ab alto demissum genus Aeneā H. izhajajoč, a magno demissum nomen Iulo V., Chronis Tyrii demissus origine Cadmi Stat., Romanum Troiā demissum … exsecutus T. — Od tod adj. pt. pf. dēmissus 3, adv. - ē,
1. (dol) viseč, naprej nagnjen: funis, aures V., demissis humeris esse Ter., demissis cervicibus Pr.
2. occ.
a) nizko stoječ (ležeč): campestria ac demissa loca C. rodovitne nižave, loca demissa ac palustria C. močvirnate nižave.
b) nizek: ne, si demissior (prenizko) ibis, unda gravet pennas, si celsior (previsoko), ignis adurat O., demissus pronusque pulvinus Plin. iun., demissiores ripae Auct. b. Alx., Plin., demissius volare O.
3. pren.
a) (o glasu) zamolkel, tih: demissā voce locuta est V.
b) (o osebah ali njihovem duhu, govoru) α) pohleven, ponižen, skromen, preprost: quae proborum, demissorum, non acrium sunt Ci., orator demissior Ci., sermo demissus atque humilis Ci., multum demissus homo H., demissae puellae Pr., ut ille superbissimus titulus modestus atque etiam demissus videretur Plin. iun., humiliter demisseque sentire Ci., suppliciter demisseque respondere Ci., haec quam demississime et subiectissime exponit C., petere ab aliquo demisse et flebiliter Val. Max., demisse ambulans Amm. β) malodušen, pobit, potrt, obupan: videsne tu illum tristem, demissum? Ci., quis P. Sullam nisi maerentem, demissum afflictumque vidit … ? Ci., neque illum tristem semperque demissum sperare possim … fore Q., animus demissus et oppressus Ci., fracto animo et demisso Ci. ep., demissiore animo L., se tueri non demisse, sed parum fortiter Ci.
c) (po položaju) nizek, reven, siromašen, ubožen: qui demissi in obscuro vitam habent S.