Franja

iuvencus 3 (iuvenis) mlad: equus Lucr., gallina Plin., M.; subst.

1. iuvencus -ī, m
a) mladec, mladenič, sin: te suis matres metuunt iuvencis H.
b) mlad bik: Varr., Mart., fortes ad aratra iuvenci V., novellus iuvencus (naspr. veteranus bos) Col., iuvencus aequoreus Sil. morski pes, tjulenj; meton. goveje usnje: nec pudor emerito clipeum vestisse iuvenco Stat.

2. iuvenca -ae, f
a) mladenka, mladica, devica: H. Graia iuvenca venit O.
b) mlada krava, junica: Varr., H., pascitur in silvā iuvenca V., Inachia iuvenca (= Io) V. = iuv. Pharia O.; o Izidi: Mart.

Opomba: Gen. pl. iuvencûm: V., Stat.

iuvenis -e, m, f komp. iūnior, redko iuvenior

I. subst.

1. m mladenič, mlad mož (nav. od 20. do 40. leta, naspr. puer ali senex): L., O., H. idr., infirmitas puerorum et ferocitas iuvenum et gravitas constantis aetatis Ci.; kolekt. = mladi možje, mlado moštvo: consul trahit undique lectum divitis Ausoniae iuvenem Sil.

2. f mlada žena, mladenka, devica: Plin., sive cupis iuvenem, iuvenes tibi mille placebunt O., animos eiusdem pulchra iuvenis ceperat Ph.

3. iuvenes utriusque sexūs Suet. mladi ljudje obeh spolov.

4. iūnior mlajši (naspr. senior, maior): Ulp. (Dig.), ut nubere vellet maior iuniori Ap.; poseb. pl. iūniōrēs -um, m mlajši možje, mlajše moštvo (do 45. leta), mladina: C., edicitur delectus, iuniores (novinci, naborniki, „rekruti“) ad nomina respondent L.; po Servijevi ustavi ima vsaka classis enako število centurij iuniorum (stalna vojska) in seniorum (rezerva). Slednje glasujejo prve: totiens iuniorum centuriis te illo honore adfici pronuntiavit Ci. —

II. adj. mlad: qui vel mense brevi vel toto est iunior anno H., iuvenes nutricibus annos posse suis reddi O., iuniores patrum evincebant L., ovis iuvenis habetur quinquennis Col., iuvenior T., Plin. iun., aetate iuvenior Ap., alius senior est, alius iuvenior Sen. ph., de his (declinationibus) aliae sunt priscae ut „Bacchideis“ et „Chrysideis“, aliae iuniores, ut „Chrysides“ et „Bacchides“, aliae recentes, ut „Chrysidas“ et „Bacchidas“ Varr.

iuventa -ae, f (iuvenis)

1. mladeniška (mladostna) doba, mladost. Pravzaprav le pesn. nam. okornih besed iuventūs in iuventās; zato je ne najdemo pri N., C., Ci., S., pogosto pa pri O. in V. in po njiju pri ret. zgodovinopiscih L. in T.: iuventae robur O., L., se ita gerere a iuventa L. od mladih nog, rure iuventam agere L., flos iuventae L., iuventas prima V., Plin., perpetua V., valens Cat., florens H., habilis, modesta T., senilis Plin. modra, in primā iuventā Pr., primā suā iuventā Plin., citra iuventam O., intra iuventam T. v cvetu mladosti, si vigor iuventae inest L., enervam et frigidam iuventam egisse Val. Max., tutā et inturbidā iuventā frui T., qui nostram ad iuventam duraverunt T., donec minor filius libricum iuventae exiret T., spatium iuventae transit O., quid in senectute felicius, quam quod dulcissimum est in iuventa? Plin. iun., neque iuventam armis civilibus aut domesticis discordiis imbutam (esse) T., in matris aspectu coalescit infantia, pueritia consurgit, iuventa surrepit Q.; o živalih: iuventa eorum (elephantorum) a sexagesimo (anno) incipit Plin.; o drevesih: nigrae (populo) in iuventā circinatae rotunditatis sunt (folia) Plin.

2. pooseb. Juvénta (Juvéntas), boginja mladosti: arae Hecates et Iuventae O.

3. meton.
a) mladi možje, mladež: imbellis, docilis H., delecta Sil., moderator vagae iuventae Mart.
b) mladeniška (mladostna) moč: anguis nitidus iuventā V., procerus iuventā T., virtus et iuventa L., decorus iuventā T., tuā iuventā, tuo robore invaluit Plin. iun.
c) brčice, puh, mah: ora primā signans intonā iuventā V.

iuventūs -ūtis, f (iuvenis, prim. vir-tūs, senec-tūs)

1. mladost, mladeniška doba: ea, quae iuventute geruntur et viribus Ci., ibi iuventutem suam exercuit S., sed Rufum atque alios caedit sua quemque iuventus Iuv., quod a iuventute sua devotissime tibi vixerat Aug.

2. meton. mladi možje, mladež, mladina: flos iuventutis Ci., mores iuventutis Pl., Plin. iun., i. Attica Pl., corrupta Sen. ph., lecta L., delecta Hirt., V., iuventus et pueri liberi Pl., praeclara praecepta dederat iuventuti Ci., omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis C., legendus est hic orator iuventuti Ci., acuent ad bonas artes iuventutem Plin. iun., denis vicenisque annis inter bella iuventus consenuit Sen. rh. O naslovu: princeps iuventutis = prestolonaslednik, cesarjev sin, carjevič, gl. princeps.

3. occ. mlado moštvo, mladi vojaki: iuventus et seniores C., Romana L.

iuvō -āre -iūvī -iūtum

1.
a) veseliti, razveseliti (razveseljevati), (raz)vedriti, zabavati, dobro deti: temperie caeli corpusque animusque iuvantur O., quem nec bella iuvant nec tela O., ut iuvit te cena? H., si quod adest gratum iuvat H., si nec fabellae te iuvant nec fabulae Ph., nec me vita iuvaret invisa civibus et militibus meis L., quod sunt, quos genus hoc minime iuvat H., nec, iuveni lusus qui placuere, iuvant O.; pass.: aures iuvantur Ci. jih veseli.
b) iuvat veseli koga, godi mu, ugaja mu; z inf. kot subj.: iuvat me haec praeclara nomina concidisse Ci., et haec olim meminisse iuvebit V., iuvat indulgere choreis V., iuvat Ismara Baccho conserere V., iuvit me tibi tuas litteras profuisse Ci., me quoque iuvat ad finem belli Punici pervenisse L., quae scire magis iuvat quam prodest Sen. ph., si pereo, hominum manibus periisse iuvabit V.; z vzročnim stavkom: iuvat me, quod vigent studia Plin. iun. —

2.
a) podpreti, (podpirati), pomoči (pomagati), v pomoč biti, na pomoč priti, koristiti; najprej abs.: herba iuvans … nocens O. koristna … škodljiva, virtus, classes, commeatus multum iuvant Ci., iuvante deo Ci. ali dis iuvantibus Ci. ep. z božjo pomočjo, diis bene iuvantibus L. z milostno božjo pomočjo, cum commoditas iuvaret L., quid porro multus stilus et assidua lectio iuvat? Q., nox iuvit sideribus illustris T., iuvit hostium aviditas T., sed nil ista iuvant O.; potem trans.: audentes deus ipse (fortuna V.) iuvat O., V., me vi pulsum iuvit Ci., Mamertini iuvare populum Rom. debuerunt Ci., mulier iuvat domum H. skrbi za hišo, ea omnia bene iuvetis O., i. disciplinam beatae vitae Ci., onera principis Vell. (o)lajš(ev)ati, quas opes sua virtus et dii iuvent L., usurum se eo (vino), quod sese magis iuvasset Gell.; pass. quā sim tibi parte iuvandus O., in hoc casu per vos iuvari cupiunt Ci., lex Cornelia proscriptum iuvari vetat Ci., at tua supplicibus domus est assueta iuvandis O. Na vprašanje s čim? z abl. instrumenti: aliquem frumento C., se iuvet urbe vel agro O., viatico a me iuvabitur L., nec (lingua) sola per se loquendi munus implere potest, nisi iuta vel offensione dentium vel compressione labiorum Lact.
b) metaf. pospešiti (pospeševati), spešiti: placuit sollertia tempore etiam iuta T.; occ. pospešljiv (pospešujoč) biti, pospeševati: eos nox iuvit T., imbres arva iuvantes O.

Opomba: Pf. cj. iuerint = iuverint: Cat., Pr.; vulg. pf. cj. iuvarit = iuverit: Iul. Val.; pt. fut. iuvātūrus: S., Plin. iun., Tert., Amm.; iūtūrus: Col. (poet.); star. imp. iuve = iuva: Acc. fr.

iūxtā (iz *iūgistā, adv. k superl. nekega adj. *iūgos tesno zvezan; iungō)

I. adv.

1. (čisto, povsem) poleg, tik, zraven, blizu: iuxta posita filii statua N., legio i. constiterat C., petiit, uti sellam i. poneret S., Furia i. accubat V., fuit i. tumulus V., theatra duo i. fecit Plin.; occ. v bližino: neque ausa est accedere iuxta O. približati se, observatis vi portis i. adire prohibebatur Amm.

2. metaf.
a) neposredno nato, takoj potem (zatem): quae deinde Cato iuxta dicit Gell.
b) prav tako, tako kakor, na isti način, enako: plebi patribusque iuxta carus S., eorum ego vitam mortemque iuxta aestumo S. enako (= malo) cenim, parēre atque imperare i. paratus L., hiemem et aestatem i. pati S., i. mecum omnes intellegitis S., i. eam curo cum meā (filiā) Pl., suae hostiumque vitae i. pepercit L., res parva ac i. magnis (dat.) difficilis L. prav tako težka kakor … , i. obsidentes obsessosque inopia vexavit L., i. (enako) periculosum, seu vera seu ficta promeret T., aliaque castella i. ignobilia L., per dubios infestosque populos i. intentus ad Hasdrubalem pervenit L., amicos amicis (dat.) i. ponere Val. Max., i. tecum aeque scio Pl.; s primerjalnimi členicami: rei p. iuxta ac sibi consulere S., id i. aegre passi quam L., litteris Graecis i. atque Latinis eruditus S., iuxta ac si hostes adessent L. —

II. praep. z acc.

1. (prostorsko) tik(oma) česa, (povsem, čisto) poleg, blizu, zraven, na strani, ob strani: iuxta theatrum occisus est N., sepultus est i. viam Appiam N., castra ponere ali habere i. hostem, murum N., C., i. focum agere T., i. suam quisque centuriam armis fulgentes T., occursantes domini i. coniuges et liberos T., cum faceret i. ancillas lanam Varr. fr., i. genitorem adstat virgo V., collocare aliquem i. se in sella Eutr., i. se latere dextro Suet.; zapostavljeno: aram iuxta locum fecerunt sub terra N.; occ. blizu do: provehimur Ceraunia iuxta V., i. seditionem venit T. prišlo je skoraj do … , aditum i. moenia urbis Volsco militi struxit Val. Max.

2. (časovno) neposredno (= prav, tik) pred, neposredno ob, neposredno pod: iuxta finem vitae T. (Dial.)

3. metaf.
a) neposredno (= takoj) za: iuxta deos in tuā manu positum est (imperium) T., i. haec Variana clades Plin.
b) skoraj (tako) kakor: velocitas iuxta formidinem est T., i. se coniuges liberosque vexari L. po čem, poleg, v smislu česa: iuxta nocturnum visum Iust., i. praeceptum Iust.

izpopolnítev (-tve) f perfezionamento, integrazione, aggiornamento (professionale):
razpis delovnega mesta velja do izpopolnitve il bando di concorso per il posto di lavoro resta aperto fino ad esaurimento

južno prislov
1. (o smeri neba) ▸ délreMoja bolnišnica je bila devetdeset minut vožnje južno od mesta. ▸ A kórházam 90 perces autóútra volt a várostól délre.
Plaz se je sprožil tudi nekoliko južneje, kjer je zasul enega človeka. ▸ Kicsit délebbre is lezúdult egy lavina, amely maga alá temetett egy embert.
Posebna vrsta suhih dolin je na Antarktiki; v njih so najbolj južno ležeči ekosistemi na Zemlji. ▸ Az Antarktiszon található a száraz völgyek egy különleges fajtája, amely a Föld legdélebbi ökoszisztémáinak ad otthont.

2. (manj) ▸ alá
Jasno, uradne ocene so šle precej južno od milijona - v glavnem so se ustavile pri številu 400.000. ▸ A hivatalos becslések nyilvánvalóan jóval egymillió alá mentek – többnyire 400.000-nél álltak meg.

kávelj (-vlja) m uncino, gancio; rampino, rampone:
obesiti meso na kavelj appendere la carne ad un uncino
premakniti hlod s kavljem spostare il tronco col rampino
med. kavelj (za pričvrščanje robov ran) graffetta
vlečni kavelj priklopnika dispositivo di accoppiamento
drvarski kavelj leva a uncino
obrt. kavelj za čevljarsko kopito tiraforme
navt. kavelj za čolne alighiero

kljúb

A) prep. malgrado, nonostante, a dispetto di:
iti na sprehod kljub dežju andare a passeggio malgrado la pioggia

B) kljub temu adv. ciononostante, malgrado ciò, tuttavia:
bil je ranjen, kljub temu je tekel na pomoč ponesrečenim era ferito e tuttavia corse in aiuto ai sinistrati

C) kljub temu da (čeprav) konj. benché, quantunque, sebbene, anche se:
hoče naprej, kljub temu da ne pozna poti insiste ad andare avanti anche se non sa la strada

kólikor konj.

1. (v primerjalnih odvisnikih) quanto; tanto:
naredim, kolikor morem faccio quanto posso

2. (v dopustnih odvisnikih) per quanto, quantunque:
kolikor se je trudil, ni se mu posrečilo per quanto ce l'avesse messa tutta, non gli riuscì

3. (v pogojnih odvisnikih; če) se, quando, qualora, a meno che:
v kolikor pravočasno ne poravnate računa, vam zaračunamo zamudne obresti qualora non saldaste il conto, ci vedremo costretti ad addebitarvi gli interessi di mora

4. kolikor toliko (izraža nedoločeno mero) parecchi (-e), alcuni (-e), taluni (-e), alquanti (-e):
Napoleon je dal našemu jeziku kolikor toliko pravic Napoleone riconobbe alla nostra lingua taluni diritti
PREGOVORI:
kolikor glav, toliko misli tante teste, tanti cervelli

korajža samostalnik
pogosto v leposlovju (pogum) ▸ mersz, kurázsi, bátorságŠe pri osemdesetih pravi, da bi rad napisal knjigo, a nekako nima korajže. ▸ Még nyolcvanéves korában is azt mondja, hogy szeretne könyvet írni, de valahogy nincs mersze hozzá.
Ko mladi literat zbere korajžo in prične pisati, mora najti primeren čas in prostor. ▸ Amikor egy fiatal szerző összeszedi a bátorságát és elkezd írni, megfelelő időt és helyet kell találnia a munkához.
Pozdravljam, da ima vlada korajžo s tem začeti. ▸ Üdvözlöm, hogy a kormánynak van mersze ezzel kezdeni.

kresílnik (-a) m

1. pietra focaia:
puška na kresilnik schioppo ad acciarino

2. pog. accendino

3. min. calcedonio

krilàt (-a -o) adj. alato, munito di ali:
krilate žuželke insetti alati
strojn. krilata matica dado ad alette
krilate besede parole alate, elevate, sublimi
bot. krilati oreškar pterocaria (Pterocaria fraxinifolia)
krilati plod samara

krílen¹ (-lna -o) adj. dell'ala, delle ali, alare:
krilna kost osso alare
voj. krilni napad attacco alle, sulle ali
strojn. krilna črpalka pompa ad alette
strojn. krilna matica dado ad alette
šport. krilni igralec mediano
um. krilni oltar trittico
muz. krilni rog flicorno
obl. krilni zavih sessitura

krvodajalec samostalnik
(kdor daruje kri) ▸ véradóIzjemoma se lahko nekateri krvodajalci ob ali po odvzemu krvi slabše počutijo. ▸ Kivételes esetekben néhány véradó a véradás során vagy utána rosszul érezheti magát.
Razveseljivo je, da je med krvodajalci vedno več mladih ljudi. ▸ Biztató látni, hogy egyre több fiatal ad vért.

labe-faciō -ere -fēcī -factum, pass. labe-fīō -fierī -factus sum (labāre in facere)

1. (o)majati, (z)rahljati, pretres(a)ti, (z)rušiti: omnes dentes labefecit mihi Ter. omajal (= izbil) mi je vse zobe, labefacta magna parte muri C., (hastile) vi multa partem labefecit in omnem O. je omajal, zrahljal, labefactaque tandem ictibus innumeris … arbor corruit O., quamvis charta sit a vinclis non labefacta suis O. nerazvezan, neodprt, calor labefacta per ossa cucurrit V. po omehčanih (raztopljenih) kosteh, labefacta movens robustus iugera fossor V. globoko prekopavajoči, munimenta incussu arietum labefieri Sen. ph., tenera et labefacta nix (naspr. fixa et dura) Sen. ph., puppis labefacta solvitur Val. Fl., (Pius Aurelius senator) questus mole publicae viae ductuque aquarum labefactas aedis suas T.

2. metaf.
a) (fizično) pretres(a)ti, (o)slabiti: membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt Lucr., segregandi a sanis morbidi, ne quis interveniat, qui contagione ceteros labefaciat Col., obnoxia morbis corpora … aestus impatientia labefecit T. je spodkopala telesno zdravje.
b) (politično) omajati, izpodriniti, strmoglaviti, uničiti, upropastiti: ruere illa non possunt, ut haec non eodem labefacta motu concidant Ci., quibus (rebus secundis) labefactis S., quo (consensu) … iura plebis labefacta essent L., nihil hunc amicitia Seiani, sed labefecit haud minus validum ad exitia Macronis odium T., labefacta (po drugih labefactata) iam fide Suet. ko je bil kredit že omajan (spodkopan).
c) (duševno) omajati, (z)ganiti: quem numquam ulla vis … labefecit Ci., animus vario labefactus vulnere nutat huc levis atque illuc O., labefacta mens succubuit Sen. tr.; z gr. acc.: magnoque animum (v duhu) labefactus amore V., ancipiti mentem labefacta timore Sil.; occ. zvestobo koga omajati = naščuvati koga: primores classiariorum … labefacere … conisa est T.

labefactō -āre -āvī -ātum (intr. in frequ. glag. labefacere)

1. (o)majati, pretresti (pretresati), (po)rušiti, podreti (podirati): demoliri signum ac vectibus labefactare conantur Ci. podreti, labefactatus rigor auri Lucr. omehčana, horrea bellicis machinis labefactata Suet., aedium fundamenta l. Cod. Th.

2. metaf.
a) (fizično) v obstoju omajati, pretres(a)ti: animam sedibus intus Lucr., quo minus colla eorum (boum) labefactentur Col. da se tem manj ožulijo; pesn.: labefactat onus gravidi temeraria ventris O. skuša splaviti telesni plod.
b) (v državljanskem obstoju, politično) omajati, (o)slabiti, spodkopa(va)ti, (z)rušiti, ugonobiti (ugonabljati), uničiti (uničevati): labefactarat vehementer aratores (blaginjo oračev) iam superior annus, proximus vero funditus everterat Ci., l. patriam, rem publicam, statum rei publicae, hominis dignitatem, consulatum, acta, orationem alicuius, amicitiam aut iustitiam, iura ac leges Ci., nulla vis coniunctionem bonorum confringere et labefactare potest Ci., alicuius fidem pretio (s podkupnino), provinciarum fidem T.; med.: cum ad iudicem causam labefactari animadvertunt Ci. da omahuje.
c) (duševno) koga omajati: labefacto paulatim Pl., ita me video ab ea astute labefactarier (star. = labefactari) Ter., non illam rarae labefactes munere vestis Cat.

lābēs -is, f (lābī)

I. abstr.

1. padec, udor, posedanje, used, useda: terrae L., agri Privernatis Ci., labes (pl.) aut repentini terrarum hiatus Ci., tantos terrae motus factos esse, ut … multis terrae locis labes factae sint terraque desederint Ci., labem dare Lucr. pasti, podreti se, l. ruinarum Iust., montium Symm.; occ. izguba semena, spermatoreja, semenotok: lectum perminxi imposuique pudendam pellibus labem Luc.; naliv dežja: labes imbris e caelo Arn.; pren.: hinc mihi prima mali labes V. prvi naval nesreče, haec illi prima mali labes, hoc initium … ruinae fuit Iust.

2. metaf. poguba, pogibel, uničenje, poraz, propad, propast, nesreča, škoda, okvara, kvar: quarta pernis pestis veniet, quanta labes larido! Pl., metuo legionibus labem Enn., videtis, in tabella iam ante quanta sit facta labes Ci., an innocentiae labem aliquam aut ruinam fore putatis? Ci., an … tu ad illam labem atque eluviem civitatis sine summa vi pervenire potuisti? Ci., an vero tu parum putas investigatas esse a nobis labes imperii tui stragesque provinciae? Ci. propad … in ugonobitev … , l. regnorum Val. Fl., Mursina l. Aur. poraz pri Murziji; occ.
a) telesna hromota (hromost) in (konkr.) telesna hiba: corporis Lucr., Suet., aegri corporis Cod. Th.
b) kuga: Amm., l. Tartarea Sil.; pren.: dedit hanc contagio labem Iuv. to kugo = to razvajenost (scrkljanost) nravi; meton. (o osebah) poguba, okvara, kvar = pogubitelj, kvaritelj, kvarljivec, ugonobitelj, ugonabljalec, ugonobljevalec: l. popli Pl., l. atque flamma rei publ. Ci., l. atque pernicies provinciae Ci. —

II. konkr. padec = kar pade na kaj

1. maroga, lisa, madež, brazdež: tractata notam labemque remittunt atramenta H., sit … sine labe toga O., victima labe carens O., una (tauro) fuit labes, cetera lactis erant O., sine labe columbae O. snežnobeli, purum et sine labe salinum Pers.

2. metaf. sramotni madež, sramota, pogrda: quid ego … illam labem atque ignominiam rei publicae querar Ci., ne hanc labem tanti sceleris in familia relinquat, id laborat Ci., est enim haec saeculi quaedam macula atque labes, virtuti invidere Ci., alicui labem inferre Ci. ali imponere L., Cu. „nadeti komu madež“ = osramotiti koga, donec dies exemit labem V. dokler čas ne izbriše (opere) madeža (sramote), carent mores labe O., carere labe adulterii O., dumque tenor vitae sit sine labe meae O., nos quoque praeteritos sine labe peregimus annos O. brez krivde, brezgrajno, famae non sine labe meae Pr., eluet pudoris labem cruor Sen. tr., abolere labem ignominiae T.; meton. (o osebah) sramota, grdoba, grdež, grdin, grdavš (grdavž): caenum illud ac labes amplissimi ordinis Ci. ta umazani grdin, habeo, quem opponam labi illi atque caeno Ci.

Opomba: Abl. sg. lābī Lucr. (5, 930).

Labīcī (z inačico Lavīcī) -ōrum, m Labíki (Lavíki), mestna občina v Laciju med Tuskulom in Prenestom ob severnem obronku Algida, jugovzhodno od Rima blizu današnje Kolone (Colonna): Labicos … comparabunt Ci., Labicos confugisse L., picti scuta Labici V., habiles ad aratra Labici Sil. — Soobl. Labīcum (Lavīcum) -ī, n Labík (Lavík): arva Labici Sil. — Od tod adj. Labīcānus (Lavīcānus) 3 labíški (lavíški): Labicana vicinitas Ci., ager Labicanus L., Plin., via Labicana L. pot, ki vodi iz Rima preko Labika v Benevent, Lavicana humus Mart. (ki meri Lāvīcāna); subst.
a) Labīcānum (Lavīcānum) -ī, n α) Labiško (ozemlje), Labičansko: habuit … fundum in Labicano Ci. β) podeželsko posestvo pri Labiku: Suet.
b) Labīcānī (Lavīcānī) -ōrum, m Labičani, preb. Labika: nuntiabant legati Labicanos arma cepisse L.