Franja

cruppellāriī -ōrum, m (kelt.) od glave do nog oklopljeni borci pri Hedučanih: T.

crūs, crūris, gen. pl. crūrum, n

1. krača, golen, golenica, sploh noga, krak: crus femurque Ci., cr. saucium Cu., homines singulis cruribus Plin. enonogi, crus frangere Suet. ali cadere et crus frangere Icti. nogo si zlomiti, od tod fracta hominum crura Col., toda crus (crura) alicui frangere Ci., Sen. ph., Suet. ali crura alicui suffringere Ci. komu golen(i) polomiti (zdrobiti) za kazen ali preden ga snamejo s križa, proverbii loco dici solet perire eum non posse, nisi ei crura fracta essent Ci. da (križani) ne more umreti, ne da mu prej polomijo golenice; tudi živalska krača ali noga, živalski krak: Cael., ibes … , cum sint aves excelsae, cruribus rigidis Ci., (alces) crura sine nodis articulisque habent C., crura bovis, equi V., succidere crura equo L., longa internodia crurum O., altitudo crurum, brevitas crurum, brevia crura, (prae)longa crura Plin., inmeritis franguntur crura caballis Iuv., crura frangere Icti. nogo si zlomiti (npr. o konju).

2. pren.
a) spodnji del drevesnega debla: Col., Pall.
b) crura mostne opore, mostni stebri: inepta crura ponticuli Cat. majava podstava.

crūstō -āre -āvī -ātum (crūsta) oskorjiti (oskorjati), od tod kakor s kako skorjo prevleči (prevlekati): māla gypso vel cerā Plin.; crustata crassities pectoris et ventris Ap. s tolščo kakor s kako skorjo prevlečena; kot subst. crūstāta -ōrum, n (sc. animalia) lupinarji: Plin.; occ. s tankimi reliefnimi ploščami prevleči (prevlekati), obložiti (oblagati), večinoma v pt. pf.: Amm., Sid., nec summis crustata domus sectisque nitebat marmoris Lucan., vasa potoria crustata P. F.

Crustumeria -ae, f Krustumerija, prastaro sabinsko mesto na levem bregu Tibere severno od Rima: L. — Soobl. Crustumerium -iī, n Krustumerij: L., Plin., ali Crustumerī -ōrum, m Krustumeri (gen. -merov): Ardea Crústumeríque V., ali Crustumium -iī, n Krustumij: Sil. — Od tod adj.

1. Crustumerīnus 3 krustumerijski: secessio Varr.

2. Crustumīnus 3 krustumijski: Col., Cael., ager Varr., L., Plin., tribus Ci., L., campi L.; kot subst.
a) Crustumīnum -ī, n Krustumijsko, krustumijsko ozemlje: in Crustuminum L.
b) Crustumīnī -ōrum, m Krustumijci, preb. Krustumija: L.

3. Crustumius 3 krustumijski: Plin., nec surculus idem Crustumiis Syriisque piris V.

Opomba: Subst. Crustumerī in adj. Crustumius sta Vergilijevi tvorbi, ker obl. Crustumeria, Crustumerium in Crustumīnus ne gredo v heksameter.

crux, crucis, gen. pl. crucum, f (prim. nem. Kreuz in od tod sl. križ)

I.

1. mučilni kol za obešanje, natikanje, prebadanje, poseb. križ (v obl. T ali †) za križanje sužnjev in tujcev kot kazen za velika hudodelstva: crucis terror Ci., a praetore Darii in crucem actus est Ci., quamvis civis Romanus esset, in crucem sublatus est Ci., quam damnatis crucem servis fixeras, hanc indemnatis civibus Romanis reservasti Ci., aliquem cruci suffigere Ci., Vell. ali aliquem in cruce suffigere H., Cat., Auct. b. Afr. ali aliquem cruci adfigere (crucibus affixi T.) L. ali figere aliquem (alicuius corpus) cruci Plin., Q. ali in ea parte crucis, quae ad fretum spectat Ci. ali corpus in crucem Iust. koga (telo) na križ pribiti, koga (telo) križati.

2. kazen križanja, križanje, smrt na križu: alicui crucem minari Ci., minitari omnibus bonis cruces ac tormenta Ci., propositā cruce aut saxo Ci. ker je bila za to določena kazen smrt na križu ali pahnjenje s tarpejske skale, afficere coives Romanos morte, cruciatu, cruce Ci., peccat uterque nostrum cruce dignius? H.

3. met. križ = muka, stiska, nadloga, nesreča, nezgoda, zlo, poguba (pogibel): quae te mala crux agitat? Pl. kak vrag te je obsedel? quae crux ei potest satis supplicii adferre Ci., multas cruces propositas effugere cupere Ci., summum ius antiqui putabant summam crucem Col.; pri komikih pogosto v reklih: quaerere in malo crucem Ter. v stiskah do križa priti (= do mučne kazni), i (abi) in malam crucem! Pl., Ter. ali abi in crucem! Pl. ali i in crucem! Pl. ali (elipt.) in malam crucem! Pl. = vrag te vzemi! tako tudi: ilicet parasiticae arti malam crucem (= in malam crucem) Pl. = vrag jo vzemi; (o osebah [vlačugah], ki nadlegujejo mlade ljudi) = nadlegovalka, mučiteljica: aliqua mala crux Pl., illis crucibus, quae nos semper omnibus cruciant modis Ter.; kot psovka = obešenjak, malopridnež: quid ais, crux, stimulorum tritor? Pl. —

II. pesn. križ = oje: nutabat cruce pendula viator Stat.

Opomba: Masc.: dignus fuit, qui malo cruce periret Enn. ap. Non.

cruz (množina: -ces) ženski spol križ; razpelo; križec (odličje); trpljenje

cruz anclada sidrast križ
cruz anzolada (grboslovje) kljukast križ
cruz gamada svastika, kljukast križ
cruz griega grški križ
cruz latina latinski križ
la Cruz Roja Rdeči križ
caballero de la cruz križar, templjar; sanitejec
ensamblaje a cruz y escuadra kasetiranje (stropa)
clavar en cruz pribiti na križ
estar por esta cruz de Dios še nič ne jesti; zaman čakati
hacerle la cruz a alg. skušati se koga znebiti; varovati se koga
hacerse la cruz biti ves iz sebe
poner los dedos en cruz, hacer la cruz kazalec in palec desne roke prekrižati in poljubiti (prisega)
quedarse en cruz y en cuadro vse do zadnje pare izgubiti
tomar la cruz križ vzeti v roke (križar); stopiti v red
verse entre la cruz y el agua bendita biti v največji nevarnosti
a cruz o a pila na slepo
de(sde) la cruz a la fecha od začetka do konca, od glave do nog
en cruz križema, prekrižan
cruces f pl križanje (živali)
grandes cruces imenitna gospoda
andar con las cruces a cuestas biti z delom preobložen
marchar (andar) haciendo cruces negotovo iti (zlasti o pijancu)
quitar cruces de un pajar iskati šivanko v kupu slame; lotiti se nečesa zelo težavnega

cruzar [z/c] križati; križema postaviti; prečkati; prekrižati; prerezati (linijo); podeliti odličje viteškega križca

cruzar en barca z brodom prepeljati
cruzar los brazos, cruzar las manos prekrižati roke; biti brez dela; roke viti (od obupa)
cruzar la calle prečkati (iti čez) ulico
cruzar la cara de alg. koga po obrazu udariti
cruzarse križati se; nakopičiti se
cruzarse de brazos (manos) roke prekrižati; biti brez dela
cruzarse de caballero postati križar
cruzarse de palabras (s)pričkati se

crvèniti cr̀venīm rdečiti: požar crveni nebo; stid joj obraze crveni; crveniti se od stida, od ljutine biti rdeč od sramote, od jeze

Ctēsibius -iī, m (Κτησίβιος) Ktezibij, graditelj vodovodov iz Aleksandrije: Vitr., Plin. Od tod adj. Ctēsibicus 3 ktezibijski: Vitr.

cuál kakšen? kateri?

¿cuál de ellos? kateri od njih?; eden ... drugi
tengo muchos libros, cuáles de historia, cuáles de poesía imam mnogo knjig, ene o zgodovini, druge o poeziji
¡cuál infeliz estoy! kako nesrečen sem!
¿sabes cuál de ellos? veš, kateri od njih?
ignoro cuál será el resultado ne vem, kakšen bo rezultat

cuando ko, kadar, kakor hitro; če; dokler ne; ker; tudi če, četudi

cuando V. quiera po Vaši želji
cuando quiera kadarkoli
cuando sea necesario če bo treba; v sili
lo dejo para cuando vengas pustim to, dokler ne prideš ti
cuando niño kot otrok; v svoji otroški dobi
cuando la recolección med žetvijo
cuando lo dice él, será cierto ker on to pravi, bo že res
cuando no estuviera obligado a hacerlo če ne bi bil prisiljen to napraviti
cuando no če ne; sicer; drugače
incluso cuando celó če
de vez en cuando, de cuando en cuando tu pa tam, od časa do časa, včasih, marsikdaj
hasta las diez cuando más kvečjemu (največ) do desete ure
cuando menos najmanj, vsaj
cuando más, cuando mucho kvečjemu, največ

cuándo kdaj

¿cuándo de acá? od kdaj? kako je to le mogoče
¿desde cuándo? od kdaj?
¿hasta cuándo? do kdaj? kako dolgo (še)?
cuándo éste, cuándo otro enkrat ta, enkrat oni

cubīle -is, n (cubāre)

1. človeško ležišče, postelja: mihi est cubile terra Ci. (prim.: posteljo mi zemlja da, F. Levstik), inter … inermes in cubilibus suis oppressos illa caedes edatur L., fatigatis humus cubile erat Cu., plures in tabernis et cubilibus intercepti T.; pesn. sinekdoha ležišče = počivališče: ad ortūs solis ab Hesperio cubili H. od Hesperijevega počivališča = od zahoda (kjer sonce zaide, tako rekoč počivat), c. noctis Sen. tr.; occ.
a) zakonska postelja: castum … servare cubile coniugis V., magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile V., nec heri tetigit captiva cubile V., exspes inominata perprimat cubilia! H., temerare patrium cubile O., venerat (Faunus adulter) ad strati captata cubilia lecti O., sociare cubilia cum aliquo O., c. viduum O., an tu non orbum luxti deserta cubile … ? Cat., Eurynomen … occupat exesam curis castumque cubile servantem Val. Fl., nec dominae sanctum tetigisse cubile Val. Fl.;
b) sinekdoha spalnica, čumnata: cum, quod ineas cubile, non sentis Ci., cubilia amplioris formae, quam pro corporum habitu Cu., cubili praepositus Amm. posteljnik.

2. živalsko ležišče, leglo, lož, gnezdo, brlog: Pl., Sen. ph., Col., Mel., ut in cubilibus delitescant (bestiae) Ci., gallinae avesque reliquae … cubilia sibi nidosque construunt Ci., cubile ali cubilia catulorum, cubilia gallinarum Varr., his (alcibus) sunt arbores pro cubilibus C., fodēre cubilia talpae V., rimosa cubilia (apium) V., congesta cubilia blattis V., ad cubilia et catulos ferarum bestiarum ire L., cubile canis, suis, vulpis Ph., fodere cubile Ph. (o lisici), excutere (vzdigniti) cubilibus feras Plin. iun.

3. pren.
a) pravo gnezdo (mesto), kjer kaj tiči, poseb. kako zlo: Albiana pecunia vestigiisne nobis odoranda est an ad ipsum cubile vobis ducibus venire possumus? Ci., ut omnes mortales istius avaritiae non iam vestigia, sed ipsa cubilia videre possint Ci., in ipsum veritatis descendere cubile Ambr.
b) arhit. blazina ali stikališče kamnov, gredi (tramov) idr.: Vitr., Plin.

cubitum -ī, n in cubitus -ī, m (cubāre; prim. gr. κύβιτον komolec)

1. (nav. v obl. cubitus) komolec, laket, tudi podlaket: Pl., Corn., Cels., Plin., Q., in cubitum innixus N., ter sese attollens cubitoque adnixa levavit V., cubito innixa sinistro O., cubito aliquem tangere H., Pers.; pri obedu so Rimljani ležali sloneč na levem komolcu: in cubitum iam se conviva reponet H., cubito remanete presso H. s komolcem, potisnjenim (v blazino), cubitum ponere apud aliquem (vulg. = accumbere apud aliquem) Petr.

2. met.
a) krivina, zavoj: orae Plin.
b) laket (vatel) kot dolžinska mera = 24 digiti = poldrugi čevelj = od komolca do konca sredinca (nav. v obl. cubitum): Plin., Suet., cubitum longae litterae Pl., columella tribus cubitis altior Ci., fossam sex cubita altam ducere L., gladii tenues longi quaterna cubita L.; preg. (grško): assiduo cursu cubitum nullum procedere Ci. ep., cursitare ac ne cubiti quidem mensuram progredi Suet.

cubō -āre -uī -itum (indoev. kor. qub upogniti, vzbočiti, kriviti, usločiti; prim. gr. κύβος vdolbina pred živinskim kolkom, κύβιτον komolec, lat. cubitum, cubitus, cumbere v zloženkah ac- in- oc- pro- re- suc-cumbere, cubīle, cūpa, sab. cumba nosilnica) torej = „upognjen biti“ ali „k ležanju upogniti se“, od tod

1. ležati, na ležišču počivati: Cretes, quorum nemo gustavit umquam cubans Ci., cubans legere quaedam solebat Suet., cubandi taedium Suet.; z in in abl.: in cera cubat (amica) Pl., c. in lecto Pl., Corn., N. idr., cubans in lectica Ci.; s samim abl.: Lucr., c. argenteis lectis Cu., lecticā cubans Suet., ne toro quidem cubuisse (Augustum) aiunt Suet.; z in in acc.: c. in ventrem Cels.; (o živalih): admonitus (canis) ostiarii calce, ut cubaret Petr. da naj leže, pisces cubantes Col. ribe plošče, ki rade mirno leže v globoki vodi; pesn. pren. (o stvareh): senis Anchisae molliter ossa cubent! O. naj v miru počivajo! quā cubat unda freti Mart.; (poseb. o krajih) = rahlo sklanjati se: cubantia tecta Lucr. ali Usticae cubantis saxa H. položne.

2. occ.
a) v postelji ležati, spati: duo filii propter cubantes Ci., hic fuit, hic cubuit O., cubantem puerum detonderunt Plin. un., ut … ipse humi ac sub divo cubuerit Suet.; z in in abl.: in eo conclavi Ci.; s samim abl.: Ca., medio torus est, … quo cubat ipse deus O., c. altero lecto Val. Max., toro humili et instrato Suet.; z in in acc.: cubat in faciem, mox deinde supinus Iuv.; pogosto v sup.: cubitum abire Pl., villicus primus cubitu surgat, postremus cubitum eat Ca., cum cenatus cubitum … isset Ci., ut cubitum discessimus Ci., cubitum se eo conferre Suet.; od tod tudi = ležati, spati pri kom, leči (legati) k ženski ali moškemu: c. cum aliqua, cum aliquo Kom., Cat.; abs.: cubat complexus Pl.
b) bolan ležati, bolan biti, bolehati: servus, qui in morbo cubat Pl., c. puerperio Pl., cubantem disputare de aliqua re Ci., in plebeia veste cubandum est Lucr., mater … pueri mensīs iam quinque cubantis H., trans Tiberim longe cubat is H., cubat hic in colle Quirini, hic extremo in Aventino H., haec cubat, illa valet O., cubans aeger Cels., c. ex duritie alvi Suet. trpeti za zapeko; od tod subst. pt. pr. cubāns -antis, m bolnik: Cels.
c) za mizo ležati, obedovati: quo eorum loco quisque cubuisset Ci., c. sub arbore, in arbore Plin., qui proximi ei cubuerant Cu., c. supra, infra aliquem Val. Max., Cu., iuxta c. Suet., cubantem cenare Iust.; pren.: ille cubans … agit laetum convivam H. za mizo, pri obedu; od tod subst. pt. pr. cubantēs -ium, m obedujoči, obedniki: Plin. iun.

Opomba: Obl. iz nenavadnega pf. cubāvī: cubāvit: Vulg., cubaverint: Cael.; sinkop. cubāris = cubāveris: Pr., cubāsse = cubāvisse: Q.

cucurbitula -ae, f (demin. cucurbita) bučka, tikvica, od tod pren. (zaradi podobnosti) rožiček za puščanje krvi: Cels.

Cucusa -ae, f ali Cucusus -ī, f Kukuza, Kukuz, mesto v Kapadokiji: Cass. Od tod adj. Cucusēnus 3 kukuški: Cass.

cuenta ženski spol račun, izračun; faktura; znesek, vsota; obračun; pozornost, skrbnost; važnost

cuenta abierta odprt račun, račun na voljo
cuenta corriente tekoči račun
cuenta de los gastos stroškovnik
la cuenta de la vieja računanje (štetje) na prste
hombre de cuenta ugleden človek
pájaro de cuenta lopov
a cuenta na račun; previdno, oprezno
una cantidad a cuenta delno plačilo, naplačilo
a la cuenta, por la cuenta kot kaže, očitno
con cuenta natančno, točno; oprezno
de cuenta de alg. na račun nekoga
de mucha cuenta zelo pomemben
para (por) mi cuenta po mojem mnenju
por cuenta ajena, por cuenta de tercero na tuj račun
por cuenta propia, por su cuenta na svoj račun
establecerse por su cuenta (propia) (trg) osamosvojiti se, samostojen postati
por (de) su cuenta y riesgo na lastno odgovornost in riziko
por cuenta del Estado na državne stroške
más de la cuenta čezmeren; ogromen; preveč
abonar en cuenta škodo poravnati
cargar (poner) en cuenta zaračunati, obremeniti, komu v breme zapisati
eso corre de mi cuenta to je moja stvar
cubrir la cuenta poravnati račun
dar cuenta poročati, obračun dati
no dar cuenta de sí nobenega življenjskega znaka ne dati
dar (caer) en la cuenta zapaziti, spoznati
darse cuenta de zapaziti, spoznati
dejar de cuenta na voljo (v uporabo) dati
echar cuenta premisliti
echar la cuenta napraviti predračun
echar (hacer) la cuenta sin la huéspeda delati račun brez krčmarja
echar una cuenta (učencu) dati računsko nalogo
entrar en cuenta v poštev priti
esa cuenta no es mía to se me ne tiče
no estar en la cuenta biti v dvomih, biti negotov
habida cuenta de (que) ... če se pomisli, da ...
hacer cuenta de (con) računati z, zanesti se na
haz cuenta de que pomisli, da ...
no hacer cuenta (de) vnemar pustiti
hacer(se) (la) cuenta domnevati
¡hágase cuenta! samo pomislite!
hallar su cuenta priti na svoj račun, ne izgubiti
llevar (la) cuenta računati z, paziti na
pago a cuenta naplačilo
pedir cuenta(s) a alg. koga na odgovornost klicati
perder la cuenta ne se več spominjati
rendir cuenta(s) (po)dati račun
sacar la cuenta izračunati; sklepati
no salirle a uno la cuenta zmotiti se v svojih računih
no tener cuenta con ne marati imeti posla z
tener en cuenta misliti na, imeti v vidu, v obzir vzeti, ozirati se na, upoštevati
tener en poca cuenta malo ceniti
tomar en cuenta a/c upoštevati, ozirati se na kaj
tomar por su cuenta a/c prevzeti odgovornost za nekaj
traer cuenta od koristi biti, izplačati se
vivir a cuenta de otro živeti na račun koga drugega, biti popolnoma od njega odvisen
¡cuenta! pozor! previdno!
¡cuenta con la cuenta! pazi se! varuj se!
la cuenta es cuenta v denarnih zadevah se dobrodušnost neha
cuentas atrasadas neporavnani računi
cuentas pendientes, cuentas por pagar neplačani računi
cuentas de vidrio steklene kroglice, stekleni biseri
las cuatro cuentas štiri osnovne računske operacije
a fin de cuentas končno
en resumidas cuentas skratka, z malo besedami
adjustar sus cuentas con uno opraviti s kom, maščevati se nad kom (grožnja)
echar cuentas (ob)račune delati
hacer cuentas alegres (galanas) upe si delati
ir en cuentas con natančno se pogovoriti o
pasar las cuentas moliti rožni venec
no querer cuentas (con) ne marati imeti posla (z)
cuentas claras honran caras, las cuentas claras hacen los buenos amigos točni računi ohranijo dobre prijatelje

cuire* [kɥir] verbe transitif kuhati; peči; zavreti; žgati (apno, glino); zoriti; prebaviti; verbe intransitif kuhati se, peči se; žgati se; žgati, skeleti, boleti; familier zgoreti, (verbe transitif) sežgati na grmadi; peči se na soncu

cuire le dîner skuhati večerjo
cuire le pain peči kruh
cuire la porcelaine žgati porcelan
le soleil cuit les fruits sonce zori sadje
cuire dans son jus (familier) kuhati se v vročini; cvreti se v lastni masti, ostati zapuščen od drugih
les yeux me cuisent oči me pečejo, skelijo
on cuit dans cette chambre kuhamo se, skuhali se bomo v tej sobi
faire cuire deux fois dvakrat kuhati, prekuhati
cuire au même four imeti skupno gospodinjstvo
être dur à cuire (figuré) biti zakrknjen, trmast
il leur en cuira žal jim bo, kesali se bodo, obžalovali bodo to
tu es cuit, (ali) les carottes sont cuites izgubljen si
trop gratter cuit, trop parler nuit (proverbe) govoriti je srebro, molčati je zlato

cuisiner [kɥizine] verbe transitif, verbe intransitif (s)kuhati, pripraviti; kuhati; (figuré)

cuisiner quelqu'un izpraševati koga, skušati z vsemi sredstvi dobiti od koga priznanje