grātus 3, adv. ē (prim. lat. grātēs, grātia, grātārī, grātulārī, osk. brateis)
1. ljubek, mil, krasen, lep, všeč(en); o osebah in stvareh: Venus, aera, artes, carmina, Antium, locus H., loca O. poljane, gratior it dies, gratior in pulchro corpore virtus H., gratissima tellus (= Delos) V., grata sors, gratus in ore vigor, gratior solibus hibernis O.
2. priljubljen, ljub, drag, dobrodošel, ugoden, zaželen, prijeten
a) o osebah: cui cum minus gratus esset S., conviva H., gratus Alexandro regi magno fuit ille Choerilus H., donec gratus eram tibi H., superis deorum gratus et imis H., dea (Egeria) grata Camenis O., gratior una tribus PR., comitum gratissime O., nemori gratissima coniux O., Hephaestio gratissimus sibi VAL. MAX. njegov ljubljenec, bonis artibus grati in vulgus T., se non tam gratum apud regem quam invidiosum esse IUST.; subst. grātī -ōrum, m prijetni družabniki: quam (classem) non amicorum, sed gratorum appellabat SUET.
b) o stvareh: dona mensae secundae V., thyma H., gratum acceptumque munus N., si quicquam mutis gratum acceptumve sepulcris accidere ... potest CAT., quod approbaris, id gratum acceptumque habendum CI., gratissima victoria CI., lex omnium gratissima CI., gratae in vulgus leges fuere L.; z dat.: est mihi ... grata in dolore vestra erga me voluntas CI., quid est, quod ... populo Rom. gratius esse debeat ...? CI., triumphus gratissimus populo Rom. CI., supplicia eorum, qui in furto sint comprehensi, gratiora dis immortalibus esse arbitrantur C., Ida profugis gratissima Teucris V., grata Minervae humus (= Attica) O., volucris divûm regi grata (= aquila) O., ulva paludibus grata O. ki se z njim rada pokrivajo močvirja, vates dis gratissima O.; s sup. na -ū: his ego gratiora dictu alia esse scio L., cuius vox auditu illi futura esset gratissima VAL. MAX.; adv. grātē rad(o), z veseljem, v slast: ULP. (DIG.), praeterita grate meminit CI., gratius ex ipso fonte bibuntur aquae O.; superl. grātissimē: MACR.
3. rad ali s hvaležnostjo sprejet, zahvale vreden, hvalevreden, razveseljiv, všečen, povoljen: ista veritas, etiam si iucunda non est, mihi tamen grata est CI. EP., cuius officia iucundiora licet saepe mihi fuerint, numquam tamen gratiora CI. EP., quae omnia mihi iucunda, hoc extremum etiam gratum fuit CI. EP., illud tamen dicam, mihi id, quod fecisti, esse gratissimum CI. EP. da sem ti za to, kar si storil, dolžan zelo veliko (za)hvalo = da si me s tem, kar si storil, obvezal na precej veliko hvaležnost, gratum est z inf.: hoc dis gratum non est ab eorum aris discedere CI. če gremo, didicisse quam sit re pulchrum, beneficio gratum (koristno) ... tyrannum occidere CI., gratum (gratissimum) mihi est s quod ali si z (največjo) zahvalo spoznavam = zelo velike zahvale je zame vredno, da / če: CI. idr.; gratum (gratissimum) facere alicui (zelo) ustreči komu, storiti mu (veliko) uslugo, obvezati koga k (veliki) hvaležnosti (za veliko hvaležnost): utrique nostrum gratum admodum feceris CI., in Q. Ligario conservando multis tu quidem gratum facies necessariis tuis CI., gratissimum fratri suo fecit CI. zelo na ljubo, feceris, si de re publ. quid sentias explicaris, nobis gratum omnibus CI., persuasum est Sardis se nihil Appio gratius esse facturos CI. nobene večje usluge, videor mihi gratum fecisse Siculis, quod ... CI., quodsi eum interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Rom. gratum esse facturum C.
4. hvaležen, zahvalen: TER., Q., PLIN. IUN. idr. memorem gratumque existimari CI., si bene de me meritis gratum me praebeo CI., homo omnium gratissimus CI., putarem te gratum in deos CI., quo in te bene merito grati essent CI. pri tvoji zaslugi zanje, ut erga duces ... satis gratus iudicarer CI., gr. adversus aliquem SEN. PH., pro quibus beneficiis vix satis gratus videar S. FR., gratus insigni referam Camenā H., si, quod adest, gratum (sc. me) iuvat H., male gratus O. nehvaležen; kot adv.: PLIN., SUET., et grate et pie facere CI., natales grate numeras H., beneficium qui dat, vult accipi grate SEN. PH., beneficia grate interpretari PLIN. IUN.; kot subst. grātus -ī, m hvaležnež, hvaležnik: ubi gratus, si non eum ipsum cernunt grati, cui referunt gratiam? CI.; enalaga: gr. animus CI. EP. hvaležno srce, gratissimus animus CI. velika hvaležnost, gr. memoria CI., voluntas IUST., voluntas gr. in parentes CI., gratissimo munere in defunctos T.; metaf. hvaležen = ploden, rodoviten: terrae PLIN. IUN.
gravis -e, adv. graviter (prim. gr. βαρύς, βάρος, βαρύνω)
I. abs.
1. težek, obremenjen, otovorjen, bremenat: onus H., onus armorum C., pondus aratri, silex, catenae O., navigia C., valvae CI., aestate grave esse aureum amiculum CI., aes gr. L. baker v šibikah, v palicah (kot polnotežen, en funt težek denar), argentum SEN. PH. samorodno, čisto, pera PH. graviora corpora LUCR.; (o osebi) težek = velik in močen: stat gravis Entellus V.; (o psu) težek = okoren, neroden, težkonog, neokreten: canis COL.; (o jedilih) težek = težko prebavljiv: cibus CI. cena PLIN. IUN. gravissima bubula CELS.; (o zemlji) (pesn.) težka = debela, mastna: tellus V. terra H.; pogosto o orožju: arma C., V., CU., SEN. PH., hasta O., tela CU., SEN. PH.; od tod enalaga: gr. agmen L. ali gr. miles T. težko oboroženo vojaštvo; pren.: lacertus O., insula O. težeč; ker so ceno prvotno odtehtavali na tehtnici, je gravis večkrat = velik (po številu), visok: graves pavonum greges VARR., gr. pretium S. FR., gr. fenus, gr. vectigalia SUET., od tod gr. supellex PLIN. IUN. dragoceno; adv. graviter = težko, hudo, močno, silno: graviter cadere O., gravius cadere ali accidere C., graviter ad terram pondere vasto concidit V. je lopnil na tla, hasta graviter pressa V., graviter se vulnerare CU., gravius erumpere T.
2. metaf.
a) tehten, važen, imeniten, pomenljiv, znamenit, veljaven, vpliven: epistula, testimonium, laudatio, auctoritas, tot res tam graves, illa gr. Sullae victoria, civitas CI., S. FR., L., gravem personam induxi CI. pomembno vlogo, gravi odio esse in aliquem CI. hudo sovražiti koga, graves inimicitias gessit M. Cato cum multis CI. hudo sovraštvo, quod apud omnes leve et infirmum est, id apud iudicem grave et sanctum esse ducetur CI., nec umquam fuit apud populum gravior oratio CI. in nikoli ni noben govor bolj vplival na narod, in omnibus causis gravioribus initio dicendi commoveri soleo vehementius CI., est hoc gravissimum argumentum CI., gravissimae cogitationes CI., de vobis illi gravissime iudicaverunt CI. o vas so imeli kaj visoke misli (= zelo visoko mnenje), vas so imeli zelo v čislih; o osebah: gr. auctor, orator, testis CI., vir S. FR., auctoritate graviores CI., tres gravissimi historici N.
b) occ. α) o glasu zamolkel, debel: vox CI., Q., sonus CI., O., Q., fragor O., syllaba Q. nenaglašen, graviter sonare CI., V. β) resen, resnoben, strog, preudaren, možat, dosleden, značajen: adulescens, consul, homo, iudex CI., Aesopus H. resni (igralec) Ezop, vir VELL., animus natu gravior TER. po letih preudarnejši, gravior (Cato) in laudando CI., gravissimus civis, homo, vir CI., gravissimi domini CI.; enalaga: gr. aetas, sententia CI., supercilium PLIN. IUN.; cum senibus graviter, cum iuventute comiter vivere CI., liber graviter scriptus CI.; kot adv. včasih = živo, silovito: orationem graviter habere CI., graviter contionari SUET. γ) častitljiv, dostojen, dostojanstven, vznesen, vzvišen, veličasten, slovesen: numen CI., tum graves sumus, tum subtiles CI., gr. poëta CI., Aeschylus Q., caerimonia gravissima C.; poseb. o senatu: senatus O., ordo gravissimus CI., hoc orbis terrarum gravissimum consilium CI.; enalaga: grave senatus consultum CI. dostojen, genus epistularum ... grave CI., gr. genus dicendi, gr. oratio Q., carmen PR. = epska pesem, canere graviore plectro O. bolj vzvišeno peti; graviter utrumque agere, graviter tractare illum locum CI.
II. pass.
1. obtežen, obremenjen, obložen, napolnjen, poln, redko abs.: arbor O. sadovito (= polno sadja), corpus H. zaprto, (= zapečenost, zaprtost), oculi V. motne, comitatus CU. neokretno spremstvo; večinoma z abl.: agmen grave praedā L., graves hostilibus spoliis naves L., miles gravis armis CU., gravis aere manus V. ali colus lanā gravis V. polna, pharetrā spolioque leonis gravis O., cornum cuspide grave O. s težko ostjo, dextera iaculo gravis O., habenae graves auro O. strčeče (= štrleče, trde) od zlata, graves fructu vites Q., quasi gravis catenis PLIN. IUN. kakor da so ji verige pretežke; pren.: barba gravis nimbis, graves aspergine pennae O.
2. occ. (o ženskah) noseča, nosna, samodruga, v drugem stanju; (o samicah) breja: sacerdos Marte gravis V., fit gravis zanosi, spočne; graves fetae V., equus ... gravis peditem adtulit alvo V. (o trojanskem konju), balaenae utero graves PLIN.; enalaga: uterus O., gravis maturo pondere venter O.
3. metaf. obtežen s čim, poln česa: vino gravis (gr. οἰνοβαρής) opit, pijan, (bibendo) graves O. s težko glavo, graves somno epulisque L. ali mero somnoque O. ali crapulā CU. omamljeni od (zaradi) ..., mero ac vigiliis gr. CU. vinjen in oslabel (vinski in nevečen); occ.
a) zaradi česa mlahav, onemogel, bolan: morbo gravis V. mlahav od bolezni, bolan in mlahav, gr. vulnere L., VELL. ali de vulnere VAL. FL. onemogel zaradi rane, gr. avido haustu CU.; tudi brez abl.: abit in somnum gravis LUCR.
b) od starosti idr. sključen, upognjen, potrt: gr. aetate L. ali senectā O. ali senectute T., iam aetate et viribus erat gravior L., gravis iam aetate et corpore VELL., gr. annis V., H. zelo prileten, star, mator; tudi samo gravis: gravis Entellaum dictis castigat Acestes V.
c) (le kot adv.) nerad, z ne(je)voljo: tulit graviter illud facinus turpissimum CI., id senatum gravissime laturum CI., aliquid graviter accipere CI., gravius aliquid tolerare T.; graviter audire TER. kaj hudega slišati (toda: gravius audire coepisse CELS. naglušen postati); z ACI: graviter tuli in eum me locum adduci CI., ferebat graviter illam sibi ab isto provinciam datam CI.; s quod: senatum graviter ferre, quod nihil facerem CI. EP.
III. act.
1. težeč, hud, nadležen, neprijeten, neznosen, nevaren, poguben: anni tempus CI., L., autumnus C., aestas V. zagatna sopara, poletna soparica, gestus H., pestilentiā gravis annus L., tempestas, sidus O. hudo, ictus O. ali alapa PH. hud(a), graviter ferire V. krepko, močno; pesn. acc. n. sg. grave (nam. adv.) silno, močno: grave vociferaris VAL. FL., grave risit, mugit STAT.; gravis v pomenu nezdrav: solet esse gravis cantantibus umbra V., graves aurae, Minturnae O., locus CELS., solum caelumque iuxta grave T.; o osebah: gravis ictu viator V. krepko je udrihnil po njej (kači), victor V. silni, grave Nereidum numen O. hudo se jezeče, accolae CU., gravis in rem publ. mater T. huda, pogubna; z dat.: alicui odiosus et gravis CI., libertati Graeciae gr. L., cogor ipse meis auribus esse gravis etiam eorum auribus, qui ... CU.; pren.: morbus, vulnus CI. huda, valetudo CI. slabo počutje, slabo zdravje, crimina gravissima CI. zelo obtežilne, hoc si tibi grave est N. neprijetno, gr. opus V. graves labores V. nadležna, gr. militia H., CU. nadležna, dolor, somnus, torpor O. ali sopor CU. težeč, -a -e, curae O. težeče, moreče, se non graviter habere CI. ne biti težko bolan (= lažje bolehati), gravius aegrotare CI. biti nevarneje bolan, graviter saucius L. hudo ranjen, graviter iacēre PLIN. IUN. hudo bolan ležati; z inf.: non mihi grave duxissem scribere ad te CI. EP., est in populum Rom. grave non posse uti sociis ... CI., grave esse videtur eum dicere in iudicio CI., est gravius spoliari fortunā quam non augeri dignitate CI.; z abl. sup.: hoc perquam grave est dictu CI., grave dictu est, sed dicendum tamen CI., haec gravia auditu L., conatu quam effectu gravius L.
2. metaf.
a) težek (za prenašati), hud, zèl, slab, žalosten, oster, trd, prek (= nujen, potreben): fatum CI., O., bellum CI., C., S., fortuna CI., C., vita CI., S., sententiae CI., victoriae nostrae graves adversarios paratos esse videbam CI., graves de te rumores secuti sunt CI., adfertur gravis huiusce mali nuntius Syracusas CI. tožna (= žalostna) vest, habemus senatus consultum in te, Catilina, vehemens et grave CI., gr. poena CI., C., S., graviora cruciamenta, graviora tormenta CI., gravissimo supplicio adfici CI., crudelitas gravior est superbiā CI., nihil gravius dicam CI. bolj rahlo (blago) povedano, vereor, ne gravioribus verbis utar CI., ut gravissimo verbo utar CI., gravissimis verbis reprehendere CI., ne quid gravius in fratrem statueret C. ne prehude (preostre) kazni, si quid ei a Caesare gravius accidisset C., gr. contumelia L., exemplum gr. H. ki živo uči, damnum, eventus O., exitus auspicio gravior O., nec mors mihi gravis O. zame ni težka, graviter angi aliqua re CI., gravius in aliquem consulere S., gravissime dolere C., irae graviter ultae V., de tribunis gravissime ... decernitur L.; kot subst. n. pl.: o passi graviora V. hujše nezgode, graviora minari O. ostrejše kazni, gravia perpessus EUTR.
b) ki močno vpliva: α) na voh = močan, zoprn, nagnusen, smrdeč, smrdljiv: odor PLIN., odor iucunde (suaviter) gravis PLIN., odor caeni gr. V. zoprn duh, zoprna tohlina (= zatohlost), gr. chelydri V., gr. elleborus, hircus H., mullus iam gravis est PETR. POET. že smrdi, gr. sentina IUV., graviter spirantes hydri, graviter spirantis copia thymbrae V. tudi grave (nam. graviter) olens V. zoprno dišeč; metaf.: grave virus munditiae pepulere H. zoprno nesnago (= okornost). β) na okus = grenek, gorjup: absinthius VARR. AP. NON.