nūllus 3, gen. nūllīus, dat. nūllī (iz nĕ + ūllus, gl. ūllus in prim. gr. οὐδ-είς)
1. adj. noben, nikakršen: Kom. idr., sitne aliqua huius rei actio an nulla Ci., nullus honor N., nullius rei cupidus N., aliud iter nullum C.; kadar stoji v abl. v zvezi s kakim subst., ga lahko slovenimo z brez: nullo periculo C. brez nevarnosti, nullo ordine commutato S., nullo ordine habitant Numidae L., nullo custode V., carmina scribis Musis et Apolline nullo Mart., vir nullis litteris Plin. iun. brez omike, neizobražen mož, raris ac prope nullis portibus C. ker je malo ali ker ni skoraj nič pristanišč, nullis ille movetur fletibus V. ne pusti se ganiti nikakršnim solzam, solze ga nikakor ne omečijo; litota: non nullis oculis observare V. s paznimi, budnimi očmi; prim. nōn nūllus marsikdo, nōn nūllī marsikateri, toda nūllus … nōn vsak, vsakdo: nullā re non relictā L. ne da bi pustil(i), kar koli, nullus admodum L. toliko kot nobeden, unus nullus Ci. noben posameznik, nullā unā re Ci. s prav nobeno stvarjo, ii nulli niti eden (nobeden) izmed njih: quaerit, num feriae piscatorum essent, quod eos nullos videret Ci., nulli duo Plin. ne dva (izmed mnogih); včasih je nullus = neuter: nullius partis esse Asin. Poll. in Ci. ep. nepristranski biti; pogosto za izražanje negativnih lastnosti, za katere lat. nima posebnih subst.: nullus deûm metus, nullum iusiurandum, nulla religio L. brezbožnost, krivovernost, brezvestnost, ius nullum S. brezpravje, brezpravnost; s partitivnim gen.: nulla belluarum Ci., nulli vestrum deero L.; z de: ei de virtutibus nulla desit Ci., nulli de inimicis Ci., nulli rei esse Gell. biti zanič, ne biti za nič, ne biti za nobeno rabo.
2. subst. nūllus, nihče, nobeden; subst. sta vedno gen. in abl. sg. nadomeščujoča sklona pron. nemo: Kom. idr., nullius consilio uti, nullo resistente N., ut nullo egeat Ci., ab nullo defensus Ci., nullo hostium sustinente novum … aspectum T.; redkeje dat.: nulli fides defuit N.; tudi v pl., ki se nav. sloveni s sg.: nulli eximentur Ci., nullis vita posset esse iucundior Ci., nullis defendentibus N.; pesn. subst. nūlla nobena, nadomešča fem. nemo: Ter., Iust., cur nemo est, Hecalen, nulla est, quae ceperit Iron? O.; subst. n. nūllum nič, nadomešča sklone imena nihil: nullius = nullius rei Fl., Grais ingenium, Grais dedit ore rotundo Musa loqui, praeter laudem nullius avaris H., et totidem gravitate carent nulloque premente alta petunt O.; nullo = nullo loco L. ali nullā re Q., Iust., nullo verius L. (za) nič, pl. nulla = nullae res Lucan.
3. v pogovornem jeziku pogosto = nōn, le da krepkeje zanika = nikakor ne, nikar ne, prav nič ne, celo ne: tu nullus creduas Pl., tametsi nullus moneas Ter., nullus dixeris Ter., nullus dubito Kom., de qua re nullus dubito Ci., haec bona in tabulas publicas nulla redierunt Ci., quamquam ea (sc. occasio pugnandi) nulla contingerat L., illo sed tempore nullus aut puer Hector erat O. še živel ni.
4. occ.
a) nullum esse proč biti, ne biti (obstajati, živeti) več, izgubljen biti, nullus sum, nulla sum (= gr. ὄλωλα) po meni je: Kom., nolite arbitrari me, cum a vobis dicessero, nullum esse Ci., de mortuis loquor, qui nulli sunt Ci., alteri nulli sunt, alteros non attinget Ci., sedalia fuere … quae nobis nulla sunt S., itaque illa quies et otium cum libertate … nulla sunt S. fr.; od tod nullus = mortuus: O., Pr., Plin., sed tu nullus eris V. (Cat.), ossa nulla Pr. mrtvec; kot izraz obupanosti: vellem, nulla forem O. da bi me bilo konec, nullus repente fui L.
b) toliko kot nobeden, torej = ničen, ničeven, majhen, neznaten, nepomemben, malovreden, malovažen, nevažen, lagoden, brez moči in veljave, neugleden, (prava) ničla, nizek (nizkega stanu), neznan, neslaven: res nulla Ter. malenkost, homo nullius coloris Pl. brez sleherne barve = meni povsem neznan, Titiam legem nullam putas? Ci., nullus erat senatus, nihil reliqui magistratus Ci., nullos iudices habemus Ci., nullo numero esse Ci. nič ne šteti (veljati), patre nullo L. neznanega očeta, očeta nizkega rodu, quam nullum aut leve sit damnum O., in his tam parvis atque tam nullis (sc. corporibus) Plin. skoraj v nič se izgubljajočih, quam nullae hominum adversus deos essent vires Iust.
Opomba: Heterocl. gen. sg. m., n. nūllī: Pl., Ter., Ca. ap. Prisc., Ci. (Pro Q. Roscio comoedo 48), Ap.; dat. sg. m. nūllō: Corn., C.; dat. sg. f. nūllae: Pr., Sen. ph.
accēdō -ere -cēssī -cēssum (ad in cēdere)
I.
1. pristopiti (pristopati), priti, prihajati, (pri)bližati se (naspr. abs-, de-, recedere); abs.: aut decedere nos cogit aut prohibet accedere Ci.; luna accedens Pl. rastoča (naspr. decedens). Smer: z adv.: accedat prope Pl., tamen accesit propius Ci.; acc. illo Ci. ali illuc Q., quo nemo accedit N. kamor nihče nima pristopa; z acc. (poseb. pri krajevnih imenih): classis Ostiam ... accessit L., acc. Romam Ci., Africam Varr., N., domos Ditis, Buthroti urbem, Scyllaeam rabiem V., scopulos V., Ps.-Q., loca S., Iugurtham Bocchus accedit S., Medi et Armenii accessere Libyes S.; pass.: si quă clementer accedi poterant T.; večinoma s praep.: ad aram, ad urbem, ad hominem, ad deos Ci., ex inferiore loco ad tribunal L., si nulli barbati in piscinis sint, qui ad manus accedant Ci. ep. = ki se dajo z roko uloviti; brezos.: ad eas (oleas) cum accederetur Ci.; ad stoji tudi pred krajevnimi imeni, kadar je accedere = (pri)bližati se čemu: ad Heracleam, ad Syracusas Ci.; kadar je accedere v pomenu vstopiti (vstopati), se veže z in: in aedes, in fundum, in portum, in oppidum, in Macedoniam Ci., in funus Ci. v mrtvaški sprevod stopiti, pridružiti se mu; z inter: naves ... inter Albigaunos, Ligures Genuamque accesserunt L.; pesn. z dat.: alicui obviam Pl., ut deus accedat caelo O., hic tamen accessit delubris advena O., silvis acc. nostris Sil.
2. occ.
a) (proseč) se približati, obrniti se na koga, zateči se h komu: ad ephoros N., senatus supplex ad Caesarem accessit Ci. ep., quo accedam ...? S. kam naj se obrnem ...?
b) sovražno (pri)bližati se, primakniti (primikati) se: quocumque accederent equitatus hostium S., acc. propius, propius Ambiorigem, propius Romanos C., testudinibus factis propius muros accessit N., acc. ad oppidum, ad Britanniam, usque ad castra C., ad moenia L., ad urbem quadrato agmine Ci., ad corpus alicuius Ci., ad aliquem comminus Ci. ep. šalj. = nadlegovati koga s svojim obiskom; ad manus N., spoprijeti se, spopasti se; s samim acc.: pleraque loca hostiliter cum equitatu accedit S., praedones accedere incipiunt Syracusas Ci., acc. Lemnum, Africam, astu N.; z dat.: muris L.
c) kot kupec, dražitelj pristopiti (pristopati), nastopiti (nastopati): ad illud scelus sectionis Ci., ad hastam publicam N. ali ad hastam suam (= censorum) L. udeležiti (udeleževati) se dražbe.
3. pren.
a) priti, prihajati, dospeti, (pri)bližati se, pojaviti (pojavljati) se, nastopiti (nastopati): in infamiam Pl., voluntas vostra si ad poëtam accesserit Ter., haud invito ad aures sermo mi accessit tuus Ter., accedit oratio ad animos vestros leniter Ci., undae comitiorum ad alios accedunt, ab aliis recedunt Ci., in tenebris iacērent omnia, nisi litterarum lumen accederet Ci., ut quisque proxime accederet Ci., čim bližji nam je kdo, accessit ad amicitiam Philippi N. spoprijateljil se je s Filipom, fama ad nos accedit L., o govorniku: propius accedo: nego esse ista testimonia Ci. ali propius accedam, de his nostris testibus dicam Ci. = stvari hočem iti do konca, stvar si hočem bliže ogledati, ad praeceps acc. Plin. iun. breznu se bližati = skoraj drzen biti; o času: quo propius ad mortem accedam Ci., ubi quarta accesserit V., accedunt anni H. leta = starost, accedente senectā H., fatum ... propius ac propius accedit Sen. ph.; o pojavu kakega stanja: febris accedit Ci., N., Cels., Remis studium propugnandi accessit, hostibus spes potiundi oppidi discessit C. se je vzbudila želja, ... je izginila nada, civibus animum accesurum N. da se bodo državljani ojunačili (osrčili); pesn. z dat.: fervor accessit capiti H. vino je udarilo v glavo, ni ... ingens accedit fultura stomacho ruenti H.; tako tudi: manus extrema non accessit operibus eius Ci. zadnjega piljenja manjka njegovemu delu.
b) (po)lotiti (lotevati) se česa, spraviti (spravljati) se h kakemu delu, prevze(ma)ti kaj, pričenjati, začenjati kaj: acc. ad rem publicam Ci., N. stopiti na politično prizorišče, ad facinus, maleficium, negotium, coniurationem Ci., ad honores Ci. častne službe prevze(ma)ti, ad causam (redko dat. causae) Ci. pravdo (sodno razpravo) prevzeti (kot zagovornik), ad causam publicam Ci. potegniti se za državo, ad vectigalia Ci. ali ad publica Sen. ph. ukvarjati se s carinskim zakupom, ad haec bona Ci. v posest vzeti (jemati), ad pericula Ci ali ad periculum Pl., V. nase vzeti (jemati), udeležiti (udeleževati) se, ad poenam Ci. s kaznovanjem začeti, tako tudi: acc. ad scribendum Q., ad legendum Lact.; occ. (o predmetu govora): accedam ad singulas querellas Graecorum Ci. ukvarjati se hočem s ..., preiti hočem k ..., has ne possim naturae accedere partes V. opis(ov)ati.
c) (pri)bližati se komu, čemu = podoben biti: prope ad similitudinem alicuius rei Ci., ad similitudinem deo propius accedebat humana virtus quam figura Ci., homines ad deos nulla re propius accedunt quam ... Ci., qui ad sapientiam proxime accedunt Ci., proxime deos accessit Clodius Ci., ad veritatem acc. Ci., Q. bližati se resnici, podoben ji biti, in sermone magis accedit oratorio generi (Euripides) Q., quem (Vergilium) Homero crederet maxime accedere Q., cytisus, quae proxime accedere ebenum videtur Plin.
č) pristopiti (pristopati) h komu, k čemu, prista(ja)ti na kaj, pritrditi (pritrjevati) komu, čemu, pritegniti (pritegovati) komu, čemu, odobriti (odobravati) kaj: ad sententiam alicuius Pl., ad consilium N., ad istam rationem, ad eius condiciones Ci., ad Caesaris amicitiam C.; poklas. z dat. in s samim acc.: accedam in plerisque Ciceroni, acc. alicuius sententiae, huic opinioni Q., his, qui haec prodiderunt Vell., sacramento T., societatem nostram T. zavezati se z nami.
II.
1. s samostalniškim subj. (kot prirast ali pomnožek): pristopiti (pristopati), prirasti (priraščati), pridružiti (pridruževati) se, še priti (prihajati) k čemu: abs.: plura accedere debent Ci.; z ad: ut ad causam novum crimen accederet Ci., ad praedam damnatio Roseii velut cumulus accedit Ci., cum ad has suspiciones certissimae res accederent Ci., numerum accessit ad harum O.; z dat.: quo plus aetatis ei accederet Ci. čim starejši bi postajal, volucres accedere silvis O., quid, si huic oneri accesserit novum? Plin. iun.; pogosto o ceni = poskočiti (poskakovati), rasti, kvišku iti: Kom., plurimum pretio accedit Col. cena gre zelo kvišku, pretium accedit agris Plin. iun. Pogosto z adv. huc, istuc, eo, eodem: huc accedit summus timor Ci., huc accedebat munificentia S., accessit istuc doctrina Ci., eo accedebat hortator assiduus Sallustius Ci., accedit eodem vulgi voluntas Ci., accedit eodem facies O.
2. brezos. s subjektivnimi stavki
a) accedit, quod ... temu se pridružuje še (to), da ..., k temu prihaja še (je prišlo še) to, da ...: eo accedebat, quod iudices dati non erant Ci. (dejstvo, zato ind.), toda: accessit, quod (relat. z namenilnim pomenom) aperiret eorum dementiam N. temu se je pridružilo še nekaj, kar naj bi razkrilo ...
b) accedit, ut poleg (vrh) tega se še zgodi, dogodi (dogaja), da ..., se še primeri, da ...: accedebat huc, ut magnis intervallis proeliaretur C., accedebat, ut ... tempestatem ferent facilius C., ad Appii Claudii senectutem accedebat etiam, ut caecus esset Ci. je prišlo zraven še to, da ...
Opomba: Sinkop. pf. accēstis = accessistis: V.