izka|zati1 (-žem) izkazovati z dokumenti: nachweisen; beweisen; ausweisen
pravo verjetno izkazati glaubhaft machen
Zadetki iskanja
- izka|zati2 (-žem) izkazovati (izpričati, pokazati) spoštovanje, sočustvovanje: bezeigen, bezeugen, erweisen; zaupanje: erzeigen; previdnost: beweisen, talent: ausweisen, uslugo: erweisen; zanimanje: bekunden
izkazati čast komu (jemandem) (die) Ehre erweisen, (jemanden) ehren - izkazáti to demonstrate, to attest; to show; to prove
izkazáti čast to do honour
izkazáti komu zadnjo čast to pay one's last respects
izkazáti dolžne časti to pay due homage
izkazáti spoštovanje komu to pay one's respects to someone, to pay homage; to treat someone with respect
izkazáti uslugo to do (ali to render) someone a service (ali a favour)
izkazáti se (legitimirati se) to prove one's identity; (pokazati se) to turn out; to prove
izkazáti se za (kot) uspešno to prove successful
novica se je izkazala za neresnično the information proved false
izkazáti se za utemeljeno to prove well-founded
izkazalo se je, da ste imeli prav you were proved right; (odlikovati se) to distinguish oneself, to win distinction (ali fame ali credit), (z dejanjem) to accomplish a notable exploit (ali no mean feat)
dobro se izkazáti to acquit oneself well
naše moštvo se je dobro izkazalo our team put up a good show
izkazáti se za dobrega delavca to prove oneself a good worker - izkazáti (dé)montrer, prouver, faire preuve de, justifier de; témoigner, manifester ; (čast) faire, rendre; accorder; constater
izkazati komu zadnjo čast rendre les derniers honneurs à quelqu'un
izkazati se faire ses preuves, prouver ses capacités; (odlikovati se) se distinguer, se faire remarquer, se signaler; (legitimirati se) justifier (de) son identité (ali sa qualité), montrer sa carte d'identité (ali ses papiers)
njegova trditev se je izkazala kot resnična son assertion se révéla véridique - izkazáti i izkázati -kažem
I.
1. odati, ukazati: izkazati komu čast, spoštovanje, milost
2. učiniti: izkazati komu dobroto, uslugo
II. izkazati se
1. pokazati se: pravica se je izkazala, izkazati se pred oblastmi
2. istaći se: izkazati se v čem, pri delu - izkázati (-kážem) | izkazováti (-újem) perf., imperf.
A)
1. dichiarare; rapportare, riferire:
izkazati dohodke in izdatke rapportare, denunciare entrate e uscite
2. (imeti, doseči) avere, conseguire; registrare:
podjetje je izkazalo večji promet kot lani l'impresa ha registrato un fatturato superiore a quello dell'anno precedente
3. (izraža dejanje, kot ga določa samostalnik) dimostrare, rendere, porgere; esprimere:
izkazati, izkazovati (komu) ljubezen dimostrare amore a qcn.
izkazati pomoč porgere aiuto
izkazati spoštovanje esprimere rispetto
izkazati zadnjo čast rendere gli ultimi onori
B) izkázati se (-kážem se) | izkazováti se (-újem se) perf., imperf. refl.
1. mettersi in vista, segnalarsi, distinguersi, fornire un'ottima prova:
naša reprezentanca se je izkazala zlasti v zadnjem srečanju z Avstrijo la nostra rappresentativa ha fornito un'ottima prova, specie nell'ultimo incontro con l'Austria
2. (dokazati, dokazovati svojo identičnost) esibire, provare la propria identità
3. (izraža lastnost osebka, kot ga nakazuje določilo) mostrarsi, dimostrarsi:
izkazati se hvaležnega mostrarsi riconoscente
izkazati se sposobnega dimostrarsi all'altezza del compito
izkazati se prijatelja dimostrarsi (vero) amico
4. (postati, postajati očiten) risultare; venire alla luce; essere ovvio, manifesto:
resnica se bo kmalu izkazala la verità verrà presto alla luce
izkazalo se je, da je nedolžen risultò innocente - izkázati mostrar, demostrar
izkazati čast komu rendir honor, honrar a alg
izkazati komu zadnjo čast rendir el último tributo a alg, acompañarle a alg a la última morada
izkazati saldo od arrojar un saldo de
izkazati uslugo komu prestar un servicio a alg, hacer un favor a alg
izkazati se (legitimirati se) presentar sus documentos de identidad (ali su documentación)
izkazati se (odlikovati se) distinguirse
izkazati se za (kot) resultar, mostrarse
sredstvo se je izkazalo kot neučinkovito el remedio ha resultado ineficaz
izkazati se za težavno resultar difícil
izkazati se za prijatelja mostrarse amigo
izkazati se za neutemeljeno (za točno) resultar infundado (exacto)
izkazati se hvaležnega mostrarse agradecido - izkázati -kážem (se) dov.
1. a revela, a (se) manifesta, a (se) arăta, a dovedi, a (se) vădi
2. a se ilustra, a se distinge - izka|zati se1 (-žem se) izkazovati se z dokumenti: sich ausweisen
- izka|zati se2 (-žem se) izkazovati se
1. z uspehi: sich hervortun (zelo sehr, ne posebno nicht sonderlich, kot sijajen matematik als brillanter Mathematiker)
2. hvaležnega: sich (dankbar) bezeigen/erweisen/erzeigen; kot poslovnež: sich ausweisen/erweisen als; kot gentleman: sich erzeigen als; figurativno (odlično se odrezati) eine Glanzleistung vollbringen, seinen Mann stehen - izka|zati se3 (-že se) izkazovati se (priti na dan) sich zeigen, sich herausstellen; novica za napačno: sich erweisen
v dokaznem postopku se je izkazalo die Beweisaufnahme ergab - izkázati se -kážem se dov., показа́тися -кажу́ся док.
- accumulō (adcumulō) -āre -āvī -ātum
1. (na)gomiliti,(na)kopičiti: auget, addit, accumulat (acervos pecuniae) Ci., acc. congeriem arenae Plin.; hort. rastline osipavati: arbores, vineas, radices Plin.
2. pren. v preobilni meri nakloniti (naklanjati), podeliti (podeljevati), izkaz(ov)ati, obsuti koga ali kaj s čim, obsipavati koga ali kaj s čim: alienas res L., animam nepotis his donis V., alicui summum honorem O., maximus hic fastis occumulatur honor O., accumulat curas filia meas O. veža, caedem caede acc. Lucr. umor na umor kopičiti. — Od tod adv. pt. pf. accumulātē kupoma, le pren. = v preobilju: omnia ... acc. polliceri Ap., munus hoc accumulatissime tuae largiamur voluntati Corn. - agō -ere, ēgī, āctum gnati, tirati, in to:
A. konkr.
I. z zunanjim obj.:
1. gibati, gnati, zagibati, zagnati (zaganjati): fundam circum caput egit habena V. je zagnal, vrgel, (Orphea) agentem carmine quercus V., navis iuvenum acta lacertis O. poganjana, pinus acta boreā O. gnana ladja (toda: agere pinus ab alto ad terram O. smreke [u]šibiti od vrha do tal), ventus nubes agit V., mare agit fluctūs Cu., certatim remis mare agere Val. Fl. (vz)burkati, ag. ferrum, pondus (težko strelo) V. zagnati, ferrum (hastam) per viscera V., O. pognati, poriniti, turbo actus habena V. vrtavka, zasukana z jermenom, sublicae oblique agebantur C. so se... zabijali, ag. testudines (testudinem) C., V., Sil. ali vineas turresque ad oppidum C. (naprej) pomakniti (pomikati), agentes frigora venti V. mraz prinašajoči, ag. ventos V. poditi, razdeljevati, caudam Col. z repom gibati, migati, agi tumidis velis H. voziti se ob..., acta retro naris O. zavihan; pren.: vulnus altium actum O. globlje zadana; te discus agit H. ti giblje telo, te mika, haec studia adulescentiam agunt Ci. vzbujajo, bonitas, quae nullis casibus... agitur N. ki je ne omajejo nobeni dogodki, animus cuncta agit S. giblje, ravna; refl. in med. gibati se, često = iti, priti, prihajati: quo agis te? Pl. kam greš?, unde agis (te)? Pl. od kod prihajaš?, sese Palinurus agebat V., quo omnis multitudo agebatur L. je vse vrelo, per auras agi O. vihrati, flumen adversum agitur Cu. teče na nasprotno stran; pren.: spina agitur per lumbos V., per reges actum genus omne Latinos V. rod, ki je šel čez vso vrsto lacijskih kraljev, ignea venis omnibus acta sitis V. ki je prešinila vse žile.
2. (živali, ljudi, vozila, plovila) gnati, pognati (poganjati), usmerjati, voditi, gibati, ravnati; o živalih: capellas V., O., tauros, tigres V., caballum V., H., boves ad flumina V., bovem Romam, ex loco infesto porro armentum L.; s sup.: pecus pastum (na pašo) Varr., capellas pastas potum (napajat, na vodo) V.; pesn. z inf.: pecus egit visere montes (da bi videla) H.; agas asellum (sc. non curret) Ci. = ti si vedno isti; poseb. o konjih: ag. iumenta Cu., equum in (ad L.) hostem Cu. ali ad vallum T. pognati (poditi) konja, s konjem zapoditi (v dir spustiti) se, skokoma jezditi proti..., equo tenere acto L. nepremišljeno zapodivši se s konjem; preg.: adductos intus agere equos O., gl. pri intus; o ljudeh: copulā vinctum ante se Thyum N., virgis proditorem in urbem L., reliquum agmen pecudu more Cu. pred seboj gnati, captivos prae se Cu., servum sub furca caesum medio circo L., servum suum sub furca ad supplicium Val. Max., adulteram per omnem vicum verbere T., aliquem ad mortem T., captivos sub curribus Mart. ob triumfu razkazovati; pogosto: aliquem in crucem agere Ci. veleti koga h križu gnati (ne = „na križ pribiti“); animos per orbem agi Sen. ph. (o preseljevanju duš); voj. agmen agens V. vodeč, nunc agendo, nunc sustinendo agmen L. vodeč, ustavljajoč vojsko na pohodu; večidel v pass.: agmen raptim (citius) agitur L., Cu. se vzdigne (vzdiga), se odpravi (odpravlja), koraka hitro (hitreje); o vozilih in plovilih pognati (poganjati) = voditi, usmerjati, ravnati, krmariti (ladjo), včasih = voznik ali krmar biti: currum (currus) L., O. idr., per patris corpus carpentum L., navim agere ignarus navis timet H., ag. classem, rates O., colles..., quos agimus praeter navem (= praeter quos agimus navem) Lucr., in litus agere navem L. k bregu (= na sipino) pognati, naves in advorsum amnem (proti vodi) agebantur T., ag. quadriremem ad urbem, ratem in amnem Cu., rex classem in diversam partem agi iusserat Cu.; šalj. pren.: dic tamen, unde onustam celocem agere te praedicem Pl. od kod se ziblje tvoja težko natovorjena ladja = od kod prihajaš tako težek (pijan). Z abstr. subj.: avium modo, quas naturalis levitas ageret ad sidera Cu. ki jih dviga (nosi navzgor) lahki trup do zvezd, qua impetus egit equos O. je konje pognalo divje poželenje, quo quemque agit error O. zanese.
a) s seboj vzeti, s seboj privesti: multis milibus actis armatorum ex ea regione L.
b) (uplenjeno živino ali ljudi) stran gnati, odgnati (odganjati), ugrabiti (ugrabljati), (u)pleniti: inde actae boves L., redigunt actos in sua rura boves O., pecoris et mancipiorum praedas agere S., ag. impedimenta C., praedam L. ali praedas Cu. pleniti, naves Cu.; prim.: pulchram praedam agat, si quis illam invenerit aulam onustam auri Pl. lep plen bi dobil, lepa najdba bi bila; od tod (kakor ἄγειν καὶ φέρειν) ferre et (atque) agere, redko portare et agere premičnino „stran spraviti (spravljati) in odvesti (odvajati)“, in to o lastniku (torej v nesovražnem pomenu): res, quae ferri agique possunt L. vsa premičnina, cum coniugibus ac liberis, quae ferre atque agere possint, prae se agentīs portantīsque... montem petere L., simul advertit multa undique portari agique C.; o sovražniku = robiti, opleniti (oplenjevati) in odvleči (odvlačevati): cum ferret cuncta atque ageret L., hi ferre agere plebem plebisque res L.; pren.: principes fori... agunt feruntque cuncta T. vladajo z vsem samovoljno, (Medicum malum = citrona) membris agit atra venena V. prežene (odpravi) iz udov; ag. animam L. izdihniti dušo, pojemati, et agere animam et efflare dicimus Ci.; v besedni igri: eodem tempore gestum et animam agere Ci. z gibanjem (rok in obraza) tako rekoč dušo iz telesa poganjati, est tanti, habere animam, ut agam (sc. eam) Sen. ph. živeti, da umrem, ne, quod agas desit, agas animam Mart. da boš imel kaj uganjati, izganjaj si dušo; šalj.: res (moje imetje) quom animam agebat Pl. je „pojemalo“ = ginilo.
3. (živali, ljudi) goniti, poditi, pregnati (preganjati), loviti; živali: cervum, cervam telis V., apros V., aprum, canes O., pisces in retia O.; ljudi: si... aliquem de fundo praecipitem egeris Ci., eum in exsilium egit L. je pognal, ag. obvios Suet. od sebe pehati; poseb. sovražnika (za)poditi, pregnati (preganjati): praecipites Pompeianos C., cursu palantes Troas V., hostes fugā versos V., Rutulos ad moenia V., exsulem populum Rom. in hostium urbem L.; pesn.: puerum Orco (dat.) H. v pekel pregnati (prim. Ἄιδι προϊάπτειν Hom.), pulsam hiemem Sol egit V.; pren. preganjati, vznemirjati: amor me ludificat, fugat, agit Pl., quam deus ultor agebat O., fata agunt Romanos H., O., diris agam vos H., viri tot casibus acti V., erratibus actus O.;
a) sodno preganjati, (ob)tožiti: aliquem reum L. pod obtožbo dati koga; z gen. criminis (zaradi česa): reum furti, iniuriam ag. Ci., spretarum agitur legum reus Ci., ipse reus sine te criminis huius agitur O.
b) gnati, nagnati, priganjati, nagniti (nagibati), pripraviti (pripravljati) k čemu, zanesti (zanašati), zavesti (zavajati), večinoma z naznačeno smerjo: opportunitas... viros spe praedae transvorsos agit S. žene na kriva pota, agentia verba Lycamben H. ki so gnale Likamba v smrt (k samomoru), ag. reginam stimulis Bacchi V., eum praecipitem agunt poenae... Ci. ga ženo tako, da strmoglavi = ga ženo do strmoglavih (naglih) sklepov, agor furiis V., actus fatis, prodigiis, clamoribus V. priganjan = opominjan, multitudo aut studio aut irā agitur Cu., quos (Latinos Hernicosque) falsis criminibus in arma agant L., una plaga... ceteros... confestim ad certamen egit L., praeceps ad id certamen agitur L., quis deus in fraudem... egit? V., si quis ad illa subito te agat, usque recuses H., (poëmata) quocumque volent, animum auditoris agunto H., quae te... furentem mens agit in facinus? O., agitur in taedia vitae O. da se zavesti do tega, da se mu zagnusi življenje, num ira deorum ad tantum nefas actus esset Cu., quam (provinciam) avaritia in bellum egerat T., praecipitem ad gloriam agi T., in favorem aut odium contactu valentiorum agi T. dati se naklanjati na...; pesn. z inf.: desertas quaerere terras auguriis agimur divum V., agit miseranda potestas invigilare malis Stat.
II. s prolept. obj. gnati, pognati (poganjati), storiti, delati: radicem Col., radices Varr., radices in profundum Plin., virga per glaebas sensim radicibus actis turea surrexit O., ag. gemmas, coliculum, folia, florem, frondem Varr., Col., Plin.; pesn.: ossa robur agunt O. ženejo les = ulesenijo; refl.: se laetus ad auras palmes agit V. se dviga, raste; med.: actae ad sidera pinūs V. vzrasle; često pren.: vera gloria radices agit Ci., sudor piceum flumen agit V. vali reko smole = teče debelo ko smola, undam fumus agit V. dela valove = se valovito dviga, spumas ore (in ore Ci.) agit V. pene se mu (pri)cedijo iz ust, ag. rimas Ci. ep., V., O., Lucan. pokati, razpokati (se), zevati, scintillas Lucr. iskre gnati, iskriti; napraviti (napravljati), (črte) potegniti (potezati), (jarke) (iz)kopati, (rove, podkope) napraviti, delati, (nasipe, jezove) nasipa(va)ti, (zidovje) postaviti (postavljati), spelja(va)ti, (z)graditi: cloacam maximam sub terram L., cuniculum in arcem hostium L., cuniculos ad aerarium Ci., cuniculos tectos ad caput fontis Hirt., cuniculis ad aggerem... actis C., ag. aggerem C., fundamenta Ci. temelj postaviti (postavljati), podstavek napraviti, parietem Ci., molem mari Cu., limitem T., Sil., Front. mejo začrta(va)ti; pren.: idem limes agendus erit O., latum per agmen ardens limitem agit ferro V. si krči pot z mečem, fama est huc... amnem occultas egisse vias subter mare V. da si je ugladila pota.
B. pren.
I. trans.
1. kaj uganjati, poče(nja)ti, storiti, delati, opraviti (opravljati), vršiti, izvršiti (izvrševati), obhajati (praznike): haec agens L., Cu., omnia, quae fiunt (nastaja, sc. v naravi) quaeque aguntur (se godi = kar ljudje storijo) Ci., iis non constabat, quid agerent C., quod agendum aut faciendum sit, id non recusem Ci. kar naj bi se delalo ali opravilo, nihil agis, quin ego audiam Ci., castrensis iurisdictio... plura manu agens T., dum aliud agitur, ediscere aliquid Q. po strani se česa naučiti, multa agendo nihil agere Ph. mnogo delati in nič storiti, nihil quasi Romanus egit Eutr. v nobeni stvari se ni vedel kakor Rimljan, se ni kazal Rimljana, nihil agere nič delati = brez dela (posla) biti, praznovati: dixit numquam se plus agere, quam cum nihil ageret Ci., illud verum est M. Catonis oraculum: nihil agendo homines male agere discunt Col. (prim.: „brezdelnost je mati vseh pregreh“); pogovorno: quid agis? Pl., Ci., H. kaj delaš (počenjaš)?, pa tudi = kako se kaj imaš? kako se ti godi?, quid agit? Ter. kaj dela? kako se ji godi?, quid agitur? Kom. kaj delajo? kako je kaj? tako tudi pri vprašanjih dvoma, zadrege, strahu: quid ago? quid agimus? Kom. idr. kaj naj storim(o)? kaj mi (nam) je storiti? quid ages? Ter., en quid ago? V. kaj pa delam? (vpraša človek, ki si sam kaj očita). Z določenim stvarnim obj.: omnes fere res asperas per Iugurtham agere S., res in Africa gestas quoque modo actae essent, fama divulgavit S., non mandatam, sed suam rem agere N., res ante actae N. kar se je prej zgodilo, prejšnji dogodki, acti labores Ci., L., responsa vatis aguntur O. se izvrši, ag. vigilias (excubias) N., L., O., Cu., T., Suet. ali stationem L., T. ali custodiam L. ali custodias Naev. ap. Non. na straži stati (biti), stražiti, ag. delectūs Cu., Q., T. vojaške nabore (novačenje) prirejati, vojake nabirati (odbirati), rerum verborumque delectum Q. reči in besede skrbno izbirati, censum L., Suet. cenitev opravljati, ceniti, popisovati (ljudstvo), arbitrium Ci., T. ali arbitria L., Cu. razsodnik biti, razsojati, forum Ci. ep. ali conventum Ci., C., L., Iust. ali iudicium Plin. sodbo držati, sodni dan imeti, crimen Ci. (= criminari), inquisitionem Plin. preiskovati, senatum Tab. XII. ap. Ci., Suet. senatsko sejo imeti, fiscum ali publicum Suet. državne dohodke oskrbovati, proelia cum Gallis L. boje biti z Galci, bellum S., L. ali Martem Lucan. vojsko gnati (po določenem načrtu), sua vota O. delati za svoje želje, honorem L. ali censuram O., Vell., Sen. ph. ali consulatum Q. ali praefecturam Suet. opravljati, officinas O. oskrbovati, upravljati, imperium Plin. ali regnum Fl. vladati, potestatem Fl. oblast izvrševati, rem publicam Dig. državo upravljati; v pomenu obhajati, praznovati: L. idr. festum genialiter O., dies festos, Verria Ci., puer bis senis natalibus actis O. ki je obhajal dvanajstkrat svoj rojstni dan, Idus tibi sunt agendae H., ag. triumphum de aliquo Ci., choros Pr. rajati; pesn.: ver orbis agebat V.; opraviti, doseči, premoči, moč(i) imeti, večinoma v zvezi nihil agere, pa tudi multum, non multum, plus, plurimum (plurima), quid ag.: nil agis Ter., Ci., H., Pr., Lucan. nič ne opraviš, zastonj se trudiš, nihil agit Pl., nihil agit in amore inermus Caecil. fr., nihilo plus agas, quam si des operam... Ter. nič več ne utegneš opraviti, kakor... = to bi bilo prav toliko, kakor ko bi, etiam quicquam egisti? Afr. fr., ars nihil sane egisse videatur Ci., non nihil egisti hoc loco Ci., ut, quid hac pugna sit actum, scias, die quinto victor in Capitolio epulaberis L., ubi blanditiis agitur nihil O., nonnihil egit amor Pr., nihil tamen egisti, M. Antoni Vell., navali plurima bello ensis agit Lucan., argumenta ac testes quid egerint Q., multum agit sexus, aetas, condicio Q. veliko premore, velikega pomena je, plus pondere et firmitate agitur (in palestra) Q.
2. (mereč na kaj posebnega), ukvarjati se s čim (tudi le duševno), delati, misliti na kaj, poganjati se, prizadevati si za kaj, stremeti, težiti za čim, zavzemati se za kaj, kaniti, namerjati, naklepati kaj: observabo, quam rem agat Pl., quid agat, quid consilii captet Ter., id ago sedulo Ter. resno mislim na to, quid agant, quid cogitent Ci., aliud agentes, aliud simulantes Ci., in omni vita nihil aliud egi Ci. to sem si zadal za nalogo svojega življenja, id quidem ago V. prav na to mislim, agere fratri proditionem T. izdajo brata snovati, kaniti brata izdati, ag. de intranda Britannia T.; najpogosteje id agere (redko hoc agere ali samo agere) z zahtevnim stavkom: cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur Ci., certiorem eum fecit id agi, ut pons dissolveretur N., nihil aliud egit, quam ut multis esset auxilio N. le na to je mislil, da bi bil..., id agere... coepit, ut desciscerent ab Insubribus Cenomani L., qui agit, ut prior sit Q., ego id agam, qui mihi ne detur Ter., ego id semper egi, ne interessem (rebus gerendis) Ci. ep., id agentis, ne Caesar ei ignoscat Q. pogovorno: hoc (haec, hanc rem, id, istuc) agere paziti na kaj, poslušati kaj: hoc agam Ter., at iam hoc non agis Ter., hoccine agis an non? Ter., nisi id agat et adsit Ci., quae sua sponte, etiam si id non agas, cadunt Ci., hoc (hanc rem, istuc) age ali agite! Kom. idr. pazi(te)! pozor! posluh!, cras agamus haec Ci., tu, dum tua navis in alto est, hoc age, ne mutata retrorsum te ferat aura H.; naspr. agere alias res Kom., Ci. ali aliud Ci. druge reči delati, z drugimi rečmi se ukvarjati, ne paziti, nepazljiv, raztresen biti.
3. (z abstr. obj.) z dejanjem kazati, izkazati, pokazati: nugas Pl. ali ioca et seria S. uganjati, curam alicuius (rei) L., Cu. idr. ali pro aliquo O. skrb imeti, skrbeti za koga ali kaj, silentia O. (prim. ἡσυχίαν ἄγειν) molčati, paenitentiam facinoris Cu. kesati se dejanja, pacem O., Sil. mirovati, Herculae mirum est oblivio laudis acta tibi O. da si že davno pozabil Herkulovo slavo, alicui gratias (ret. grates Pl., Ci., L., Cu., T.) agere Pl., Ci., C., L. idr. zahvaliti (zahvaljevati) se komu, diis laudes gratesque ag. L. bogovom čast in hvalo da(ja)ti.
4. čas preganjati (prim. tempus volvere), (čas) prebiti, preživeti (preživljati): aevom Enn. et Pac. ap. Ci., Lucr. aevum Enn. in Ci. ep. et ap. Gell., Pl., Ter., H., O., aetatem Ter., aetatem Athenis, in litteris Ci. ali in tenebris Plin. iun. ali procul a re publica S., vitam Sen. ph., pudice vitam Ter., vitam sine decretis, vitam in otio, in conviviis, sanctissime Ci., vitam ruri Ter., L., vitam ag. = živeti (naspr. mori) Ci. (Tusc. I, 40, 99), ag. tolerabilem senectutem Ci., pueritiam primamque adulescentiam Capreis egit Suet., medium tempus ad proconsulatum usque in otio... egit Suet., ag. tempora belli H., tempora ludis O., tempora in venando S., (tota cum Tithonia coniux quintae tempora lucis aget O. ko privede Titonova soproga čas petega dne = ko bo dala... prisvitati se petemu dnevu), ag. noctem inter gaudia V., noctem metu Cu. vso noč preživeti v strahu, totam eam noctem cum magno animi metu perpetuis vigiliis L., noctem quietam, non insomnem T., acta est per lacrimas nox mihi, quanta fuit O. prejokal sem noč, ag. diem Gaetulis Syrtibus exsulem V., totos dies iuxta focum atque ignem T., dies in terra agit, noctes in aqua (crocodilus) Plin., dies tam foede actus L., dies bene et ex praeceptis philosophiae actus Ci. ali melior pars diei acta V. prebit, ag. vitae supremum diem Ci., hiemem sub tectis suis L. ali in castris S. ali in continenti C. prezimiti (prezimovati); z met. obj.: ag. aestiva L., Cu. ali hiberna L. čas poletnega (zimskega) tabora = poletje (zimo) prebiti, otia V. brez dela, v miru živeti; pogosto v zvezi z annus: concordes egimus annos O. smo preživeli svoja leta, septimum annum agens L., Cu. v sedmem letu starosti, quartum annum ago et octogesimum Ci.; (pozno) annus v zvezi z glavnim števnikom: decem et novem annos agebat Aug. bil je 19 let star, v 19. letu; v pass. (o času samem) teči, preteči, miniti: tot saecula aguntur O., veniens et acta nox O. prihodnja in pretekla, menses iam tibi actos vides Pl., mensibus actis Varr. ali actis mensibus Ph., mensis agitur hic iam septimus Ter.; redkeje (pesn. in v pozni lat.) z glavnimi števniki: saecula septem acta mihi O., a cuius (Vergilii) obitu XC aguntur anni Plin. ki (Vergilij) je že 90 let mrtev, actis in regno XV annis Iust.; toda tunc principium anni agebatur L. bili so (bilo je) v začetku leta; subst. neutr. pl.: fugere (se) acta et instantia T. da hoče pobegniti preteklosti in prihodnosti.
5. abs. = živeti, biti: homines, qui tum agebant T. (prim.: qui tum vivebant homines atque aevom agitabant Enn. ap. Ci.), deûm honor principi non ante habetur, quam agere inter homines desierit T. (evfem. = mortuus sit), per longam temporum seriem agentes Cypr.; pogosto z načinovnimi določili: per mollitiem S. mehkužno, sine legibus certis, sine magistratibus L., incerta pace L., in otio Fl., ne sine solacio ageret T. da ne bi bil brez tolažbe, sibi redderent exsilium, ubi procul tali morte ageret T., cum eo familiariter agebat S. je občeval prijateljsko, ag. inter Vinios T. živeti z ljudmi, kakršen je Vinij, post Iuliam... interfectam per quadraginta annos non cultu nisi lugubri, non animo nisi maesto egit T.; s predik. imenom: civitas... laeta agere S. državljani... so bili dobre volje (veseli), duces feroces agere pro victoribus (kakor da so zmagali) S., Thraecia... insolentiā nostri discors agebat T., haud minus inquies Germanus... agebat T.; s krajevnimi določili = kje biti, stati, muditi se, (pre)bivati, domovati: tum Marius apud primos agebat S., circa muros et in stationibus solute ac neglegenter agentes L., in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat (=cuius incolae... agebant) S., Batavi trans Rhenum agebant T., Apicius Tiro tum forte Minturnis agens T., clerus Romae agens Cypr.; poseb. o vojaških četah: ea civitas alam in finibus suis agentem obtriverat T., copias trans Padum agentes acciri postulabant T. ki so stale onkraj Pada, Chauci inter auxilia Romana agentes T.
II. intr.
1. del(ov)ati, poslovati, ravnati: age, ut vis Pl. ali age, age, ut lubet Ter. delaj (ravnaj), kakor hočeš, industria in agendo, celeritas in conficiendo Ci., aliud agendi tempus, aliud quiescendi Ci., quid verbis opus est? spectemur agendo! O. z dejanjem, ego sum indefessus agendo O., audendum et agendum esse L. da je treba drzno (neustrašno) ravnati, audendo et agendo res Rom. crevit L., vigilando, agendo, bene consulendo prospere omnia cedunt S. ob pazljivosti (čuječnosti), delavnosti in preudarnosti, se non interfuisse, sed egisse Ci. da je (pri tem) posloval (kot priča), illo auctore atque agente C. po njegovem nasvetu in posredovanju, vir... providens et agendi sciens Vell.; obr. storiti, ravnati (t. j. žrtev s kladivom pobiti in potem zaklati; pri tem obredu je žrtvoklavec [popa] vprašal svečenika: agone? ali agamne? ali naj storim?, na kar je svečenik odgovoril: age! ali hoc age!, stori!): Varr., Sen. rh., Sen. ph., Suet., qui (minister = popa) calido strictos tincturus sanguine cultros semper agatne rogat, nec nisi iussus agit O.
2. (s prislovnimi določili) na kak način delati, ravnati, postopati: non est lacrimis hic agendo, sed ferro O. ne solz, železo je treba tukaj rabiti, ag. cum simulatione C., nullo studio C., criminose L. sumničiti, lenius, pariter S., iuste T.; agere cum aliquo bene, male, praeclare, ferociter Ci. ravnati (delati, postopati) s kom lepo, grdo itd., accuratius (odločneje) cum Pharnabazo ag. N.; v pass.: bene (male) cum eo agitur Ci. dobro (slabo) se mu godi; pesn.: Tros Tyriusque mihi (=a me) nullo discrimine agetur V. s Trojancem in Tircem hočem postopati brez razlike.
3. age (prim. ἄγε), pl. agite abs. = delaj! delajta! delajte! podvizaj (podvizajta, podvizajte) se! age ergo: solus servare hunc potes Ter., agite, pugni! Pl., age, quaeso H.; pripravljajoč na imp. in hortativni konjunktiv = no! nu! daj! dajta! dajte! da (v slov. za imperativom): age face! Pl., age fiat! Ter., age age, usque exsecra! Pl., tum iste aliquando „age, dic“ inquit Ci., quare agite... discite cultūs, agricolae V., ergo age, care pater, cervici imponere nostrae V., ergo agite et laetum cuncti celebremus honorem V.; podkrepljeno: age sîs (tudi skupaj agesîs pisano, sîs = sīvīs) no brž (no le), če hočeš (ako ti je drago), agedum, agitedum, en (eia, quin) age no le, no tedaj: agesis tu sine pennis vola Pl., agedum ergo, accede huc modo Pl., age nunc refer animum, sis, ad veritatem Ci., agedum dic Ci. no, le povej, agitedum ite mecum L., en age, segnis rumpe moras V., eia age, rumpe moras V., quin age... erue silvas V.; pesniki age radi zapostavljajo imperativu: appropera age, amabo Pl., pone age titulos nostros O., surge age... et refer haec O., vade age (= βάσκ' ἴϑι) V., fare age, dic age V. Zavest o prvotnem velelniškem pomenu besede izginja in sg. age (agedum) stoji poleg plurala imperativov in hortativnih konjunktivov: age igitur intro abite Pl., age vero, ceteris in rebus quali sit temperantia, considerate Ci., mittite agedum legatos L. pošljite da, en agedum dominae mentem convertite nostrae Pr.; pred hortativnim konjunktivom se age niti v osebi več ne ujema z glagolom: age ergo hoc agitemus convivium Pl., age age nunc iam experiamur Ter., age nunc... consideremus Ci., nunc age temptemus O., nunc age, naturas... expediam V. (glede pomena zvez age vero, age nunc ali nunc age gl. pod e). Tako osamljena služi obl. age
a) za izraz privoljenja, pritrditve, združene z željo preiti na kaj drugega = no dobro, že prav, (pa) bodi, pa naj bo, da: age sit ita factum; quae causa, ut Romam properaret? Ci., age hoc malum mihi commune est cum omnibus Ci. kajpada, žalibog, age age, ut tibi maxime concinnum est Pl., age age iam ducat Ter. dobro, dobro, naj jo vzame (za ženo); podkrepljena s dostavki: age sane, age ergo, age igitur, age sane igitur = prav dobro, dobro torej, zadovoljen sem (zadovoljni smo) s tem: age ergo recipe hoc actutum Pl., age igitur Pl., Ter., age sane igitur Pl., age sane, inquam Ci., „age sane“ omnes (sc. dixerunt) L.
b) za izraz navidezne ali prisiljene pritrditve, ko človek ne mara niti pritrditi niti zanikati = no že dobro, no le, no pa: age, veniam Ter., age age, exponamus adulescenti Ci.
c) skoraj = fac denimo, vzemimo, recimo: age vero laudo aliquem; num offendo? Caecina in Ci. ep., age, si paruerit Ci., age, si et stramentis incubet H.
č) v vprašanjih pri živahnem nagovoru = dic daj! govori! (pa) povej! reci! age ecquid fit? Pl., age scis quid loquar Ter., age igitur, ubi nunc est ipsus? Ter., age nunc, belua, credis huic, quae dicat? Ter., age, numquid et labra possumus tumore taeterrimo implere? Petr.
d) kadar se prehaja v govoru na kaj drugega, na kar se hoče posebej opozoriti (age večinoma podkrepljen z nunc, porro, vero) in naprej, dalje, pa: nunc age, quod superest, cognosce et clarius audi Lucr., age porro: custodiri eum placuit Ci., age vero: illa res quantam declarat hominis auctoritatem! Ci., age H. še več (smem trditi); poseb. v zvezi s pl. imp. in hortativnih konjunktivov: age nunc iter expediti latronis cum Milonis impedimentis comparate Ci., age nunc ex ipsius Chrysogoni iudicio Rosciorum factum consideremus Ci. Tako tudi pred vprašanji: age porro, ut... cur Tauromenitanis frumentum... imperasti? Ci., age vero, quae erat aut qualis quaestio? Ci.
e) pri želji, govorjenje pretrgati in preiti na kaj drugega, ker se ne odobrava tisto, kar se je povedalo = pojdi! pusti to! age novi animum tuum Ter., siccine ais, Parmeno? age! Ter. kako moreš tako govoriti, Parmenon?, pusti to!, age, inepte! Ter. ah, to so neumnosti!
C. odrsko
1.
a) predstavljati, prikaz(ov)ati, igrati, α) igro, vlogo ali osebo v igri: fabulam Ter., Varr., Sen. ph., comoediam Kom., servum, Menandri Eunuchum Ter., tragoediam, togatam Ci., Ballionem... lenonem, Chaeream Ci., iuvenem Q., mimum Suet., Macr., personam Macr., Amphionis partes Varr. fr., primas partes Ter., Ci. glavno vlogo, in scaena gestum Ci. kot igralec nastopiti (nastopati). β) dele igre igrati = (z gibi telesa in obraza) predavati, govoriti: canticum... magis vigente motu Ci., numquam agit hunc versum Roscius eo gestu, quo potest Ci., haec (= ti septenarji) quantis ab illo (Aesopo) clamoribus agebantur! Ci.; (o pisatelju, govorniku, rapsodu) opis(ov)ati, spretno govoriti, predavati, lepo besedit (deklamirati): Samnitium bella per quartum iam volumen agimus L., id cum pronuntiamus, agimus Varr., haec ille egit Ci., quae sic ab illo acta esse constabat oculis, voce, gestu, ut... Ci., ag. carmen Val. Fl.; abs.: agere cum dignitate ac venustate Ci.
2. pren. (v navadnem življenju kako vlogo) igrati, delati se (npr. prijatelja), vesti se kakor...: in iisdem causis priores agit partes Hortensius Ci. igra glavno vlogo, ego autem has partes lenitatis et misericordiae... semper egi libenter Ci., ag. abstinentissimum virum L. epit. laetum convivam H., amicum, ministrum imperatoris T., Rhodi specie secessūs exsulem T., bonum consulem Plin. iun., orbum, naufragum et periclitantem Q., hanc personam induisti, agenda est Sen. ph., non privatum modo, sed etiam obnoxium... egit Suet., ag. propulsatores sceleris Iust.; se agere vesti se, obnašati se: Icti. tanta mobilitate Numidae sese agunt S., quanto ferocius ante se egerint T., non ex institutione Stoica se ag. Sen. ph., ag. se ingenti modestia Eutr.
Č. (zadeve) ustno ali pismeno opravljati =
1. v splošnem pomenu: obravnavati, razpravljati, pogajati se o čem, dogovarjati, razgovarjati se o čem, govoriti o čem: ait... rem seriam velle agere mecum Ter., is (Divico) ita cum Caesare egit C., quod mecum per litteras agis (pismeno razpravljaš), mallem coram egisses (da bi se bil z menoj ustno dogovoril) Ci. ep., ne agendi cum eo Dioni esset potestas N., quae (patria) sic agit (se oglaša) et quodammodo tacita tecum loquitur Ci., estne hic ipsus, de quo agebam Ter. sem govoril, petunt, ut sibi cum eo de sua salute agere liceat C., esse, quae agere de rebus communibus velit C.; z zahtevnim stavkom: Ci., egit cum Cimone, ut eam (sororem) sibi uxorem daret N., non imperio modo, sed consilio etiam ac prope precibus agens cum magistro equitum, ut... L. mu ni le velel, ampak mu je tudi svetoval, da, skoro prosil ga je, naj...; z ACI: Tiberius egit cum senatu non debere talia praemia tribui nisi expertis Suet.; z odvisnim govorom: C. (Bell. Gall. I, 13); v pomenu dolg imeti do koga, opraviti imeti s kom: nihil ago tecum Pl., quid cum illis agas, qui neque ius neque bonum... sciunt? Ter.; pass.: quae inter eos agi coepta sunt C., de obsessione non prius agendum statuit, quam... C. = ne prej misliti na...; abs.: popularibus verbis est agendum et usitatis, cum loquimur de opinione populari Ci. Posebno agitur razpravlja se o čem = gre za kaj: aguntur iniuriae sociorum Ci. so predmet razpravljanja, nunc vero non id agitur, bonisne an malis moribus vivamus, sed... S., Nunc, quod agitur, agamus. Agitur autem, liberine vivamus an mortem obeamus Ci., quae res agitur Ci. ali qua de re agitur Ci. za kar gre, glavna točka, glavno vprašanje, sporno vprašanje, de quibus agebatur Cu.; pren. gre za kaj = v nevarnosti je kaj, na tehtnici je kaj = v negotovem položaju: id quod agitur Pl., quasi istic (v tvoji zadevi) mea res minor agatur quam tua Ter., suam existimationem (dober glas) in ea re agi putabat N., cum fama eius ageretur L., in quo (belli genere) agitur populi Rom. gloria..., agitur salus sociorum atque amicorum..., aguntur certissima populi Rom. vectigalia... Ci., tua res agitur (tvoj obstoj je v nevarnosti), paries cum proximus ardet H., agitur pars tertia mundi O.; non agitur de vectigalibus neque de sociorum iniuriis; libertas et anima nostra in dubio est S.; v pf. acta res est ali nav. actum est, „razprava je končana“, „stvar je dognana“, od tod = stvar je pri kraju, proč je: acta haec est res, perii Ter., actum est, si... Ter. propadel sem, si prorogatur, actum est Ci. ep., actum erat, nisi... Fl. stvar bi bila pri kraju; pogosto actum est de aliquo ali de aliqua re proč je kdo ali kaj, izgubljen je, propadel je kdo ali kaj, po kom ali čem je: actum est de me, de collo meo Pl., iam de Servio actum rati L., rati actum esse de dominis Cu., quod scribis ἐγγήραμα, actum de isto est Ci. ep. sem se mu že odpovedal, ego sum is, qui dicam me non laborare, actum habiturum quod egerint Ci. jaz pa rad izrekam, da me ni volja truditi se, ker bi imel rade volje to za končano, kar žele imeti za končano; pregovorno: rem actam (tudi acta ali actum) agere o dognani stvari še enkrat razpravljati, razpravljati o tistem, kar se ne da več spremeniti, pogosto = „prazno slamo mlatiti“, „bob v steno metati“, zastonj se truditi: sed acta ne agamus Ci. a ne govorimo o tistem, kar se ne da spremeniti, rem actam hodierno die agi L., stultus es, rem actam agis Pl. zastonj se trudiš, nič ti ne pomaga, actum, aiunt, ne agas Ter. pusti tisto, česar ne moreš več spremeniti, tu, malum! inquies, actum ne agas Ci. hudič!, porečeš, prepozno je, praeposteris utimur consiliis et acta agimus (prej storimo, potem šele mislimo), quod vetamur vetere proverbio (namreč: „actum ne agas“) Ci.
2. v posebnem pomenu
a) drž.pr. v senatu, pred ljudstvom, narodom kaj obravnavati, razpravljati o čem, odločati, svetovati, ukrepati, sklepati: ag. in senatu de aliquo ali de aliqua re Ci., cum de Catilinae coniuratione ageretur in curia Suet., per senatum (populum) agitur aliquid Ci. po senatu (narodu) se kaj (obravnava in) odloča = se kaj opravlja (v slov. bolje act.), ag. cum populo Ci., ag. cum populo de aliquo Ci. pred narodom razpravljati in mu svetovati glede koga, magistratus quidam habent ius agendi cum plebe (populo, patribus) Ci. pravico obravnavati z ljudstvom... = svetovati ljudstvu (narodu, starešinam), cum populo patribusque agendi ius esto consuli, praetori, magistro populi equitumque ali quae cum populo quaeque in patribus agentur, modica sunto Tab. XII ap. Ci., Alcibiades praesente vulgo agere coepit N.; pogosto kraj obravnavanja ni izražen: ag. de pace, de condicionibus Ci., ut ante, quam rogatio lata esset, nulla res ageretur Ci., omnia potius actum iri quam de provinciis Ci., nihil omnino actum esse de nobis Ci. da je bilo razpravljanje o meni toliko kakor nič, numquam Curio sustinuisset, si cum eo agi coeptum esset Ci. ko bi se bilo kaj odločnega zoper njega sklenilo, ko bi ga bili resno prijeli, multitudinis arbitrio res maximas agi Ci., si quid de se agi vellent N. da se kako postopa proti njemu; pren.: tamquam ex syngrapha (gl. v nadalj. pri intr.
a) agere cum populo Ci.)
b) jur. causam (causas) ali rem agere pravno stvar (pravdo) imeti (pred sodniki), pravno stvar zagovarjati, poganjati (potegovati) se za njo, biti v sodnem postopku, sprožiti ga, tožiti se: ag. causam Varr., Ci. ep., O., Plin., causas Lucr., causas Latine Eutr., causas amicorum tractare atque agere Ci. v pravdi zagovarjati prijatelje, bonam causam apud (pred) aequos iudices L., apud quos iudices causa agebatur Ci., ag. causam contra aliquem Q., causam contra aliquem apud consulem (iudicem) Ci., rem Q., rem de scripto Ci., cum proxime res agentur Plin. iun. ob prihodnjem sodnem (razpravnem) dnevu; pren. ag. causam alicuius poganjati se za pravico koga, potegovati se za koga, za kaj, stati na koga strani: ag. causam populi N., utrum militantium adversarii estis an causam agitis? L., Hanno causam foederis egit L. Pogosto intr.
a) o tožniku ali stranki tožnici = tožbo začeti (podati, sprožiti, zagnati), tožbo sprožiti pred sodiščem, pravdo začeti, biti v pravdnem postopku, tožiti se: causā quam vi agere malle T. pravdi dajati prednost pred nasiljem, ag. comminus (osebno) Ap., summo iure Ci. kot tožnik opirati se na najstrožje pravo, quid agas mecum ex iure civili et praetorio, non habes Ci. za kar bi se pravdal z menoj po... pravu; pogosto lege (legibus) agere po zakonu (na podlagi zakona) tožiti, zakonito pravdno pot nastopiti: lege agito ergo Ter. po zakonu išči pravice, quis umquam isto praetore lege agere potuit? Ci., quando lege agi posset L., fastus erit (dies), per quem lege licebit agi O., lege agendo Ci. pri sodni razpravi, quod cum (zoper) illo lege agere diceret N., vetuit de iisdem rebus pluribus legibus agere Suet. večkrat tožiti, ag. lege in hereditatem Ci. tožiti za dediščino; ag. ex syngrapha (na podlagi pismene pogodbe, na podlagi dolžnega pisma) Ci., tabellis obsignatis ag. cum aliquo Ci. sklenjeni zapisnik komu pred oči postavljati, ag. legis actione, legitimo iudicio, sacramento, per sponsionem, ex empto Gell.; tudi brez pristavkov (ex) iure, lege idr.: grave (crimen est) me agente, te accusante, nullum Ci., ag. in ali adversus aliquem Q. govoriti zoper koga pred sodniki, ag. cum aliquo de aliqua re Ci. pravdno pot nastopiti zoper koga za kaj, tožiti se s kom za kaj, iniquum putabat plus secum agi, quam quod erat in actione Ci. da se več zahteva od njega kakor..., ag. ab aliquo na strani koga, npr. a petitore, a possessore Plin. iun.; posebno pogosto v zvezi z gen. criminis: Icti., ag. furti Ci. ep., iniuriarum Ci., Q., ag. cum aliquo iniuriarum, adulterii, dementiae Q. tožiti se s kom zaradi česa, tožiti ga zaradi česa; pren.: agerent tecum lege Pythagorei Ci. tožili bi te, tabellis obsignatis agis mecum Ci. (gl. obsigno), omnia pro suo iure agere Ter. vse čisto po svojem pravu razpravljati.
b) o zagovorniku = pravne zadeve reševati (obravnavati), kot pravnik (odvetnik, zagovornik) nastopiti (nastopati): hospes in agendo Ci. novinec v pravnih opravilih, princeps in agendo Ci. besednik pri razpravi, agere ad ali apud iudicem (pro aliquo) Ci. kot (koga) zagovornik nastopiti, zagovarjati (koga), egit ipse pro se Plin. iun. zagovarjal se je sam, si agendi necessitas instat Plin. iun. Od tod
I. pt. pr. agēns -entis,
1. kot adj.
a) govoreč, izrazit, jasen, živahen, krepko delujoč, odločen, stanoviten: imagines agentes, acres, insignitae Ci., aliquid agentes imagines (naspr. mutae et vagae) Corn., acer orator, incensus et agens Ci.
b) gram. verba agentia = activa: Gell.
2. kot subst.
a) = actor, pravnik, tožnik, odvetnik, zagovornik: Q., Dig.
b) agens in rebus, tudi samo agens Dig., Aug., Amm. ali agens rerum Aur. cesarski pregledovalni poverjenik v civilnih in vojaških stvareh.
c) zemljemerec: zemljemerski pisci.
II. subst. pt. pf. ācta -ōrum, n (redko sg. āctum -ī, n)
1. kar je storjeno, dela, dejanja: consilia primum, deinde acta, postea eventus exspectantur Ci., milites alius alium appellant, acta edocent atque audiunt S., acta deos numquam mortalia fallunt O., Caesaris acta et cogitata Ci., immania Caesaris acta O., acta Herculis O., Q., deorum T., patris Q. ali patria O., acta vitae O., Ps.-V., (Culex), domi bellique O., obtestatur per... sua antea fideliter acta S., acta belli Suet.
2. javne razprave (v senatu, narodnih zborih idr.), uradna dela, uradni odloki, uradni ukazi, odredbe drž. uradnikov in ces.: acta Gracchi Ci., acta tui praeclari tribunatus Ci., acta alicuius dissolvere, convellere ali rescindere Ci. zanikati, preklicati, septemvirûm acta sustulimus Ci., acta alicuius servare Ci., ali confirmare Ci., Vell. ali rata habere L. ali tueri Suet. odobriti, potrditi, acta alicuius defendere Ci., iurare in acta alicuius (principis) T., Suet. priseči (prisegati) na odredbe koga; v sg.: id proprie dici potest actum eius Ci.
3. met. zapisane javne razprave, prikazi, kazalniki, zapisniki javnih razprav, listine:
a) uradni dnevniki, zapisniki senatskih sej: acta senatus Suet., Iunius Rusticus componendis patrum actis delectus T. za zapisnikarja (ki se je v ces. dobi imenoval „ab actis senatūs“).
b) acta diurna populi (naspr. acta senatūs) Suet. ali samo diurna populi Romani T. ali samo acta populi Rom. Plin. in acta populi Vop. ali diurna Urbis acta T. ali diurna actorum scriptura T. (tudi samo diurna ali diurni commentarii Suet.) ali acta rerum urbanarum Ci. ep. ali acta urbana Ci. ep., Plin. iun. ali acta publica T., Suet., Plin. iun. ali acta eorum temporum Plin. ali acta illius temporis Asc. ali acta eius anni Plin., Asc., pogosto tudi samo acta Ci. ep., Sen. ph., Q., Iuv., Suet., dnevna kronika, uradni list, dnevnik, časnik, ki je, uradno urejevan, prinašal novice iz političnega in zasebnega življenja: Caesar primus omnium instituit, ut tam senatus quam populi diurna acta conficerentur et publicarentur Suet., quos Claudius terminos posuerit, publicis actis perscriptum est T. je bilo v časniku, talia diurnis Urbis actis mandare T. ali aliquid in acta mittere Plin. iun. v časnik da(ja)ti, beneficium in acta non mitto Sen. ph. (pren.) = ne razglašam; in acta aliquid referre Iuv., Suet. kaj v časnik spreje(ma)ti, aliquid in actis invenire Plin., Suet., habebam acta urbana usque ad Nonas Martias Ci. ep., aliquid actis testatum est Plin. je izpričano po časnikih.
c) acta triumphorum Plin. zgodovinski popisi zmagoslavnih sprevodov (obširnejši kakor fasti triumphales): Plin.
č) sodni spisi, sodni zapisniki: Dig., Asc., Amm., apud acta promittere Paul. (Dig.) na sodni zapisnik obljubiti, profiteri apud acta se esse ancillam Cod. I. na sodni zapisnik povedati, alius actis referi Tert.; sodni zapisnikarji so se pozneje imenovali „ab actis“: Cod. Th.
d) voj. acta zapisi vsega, kar se je vsak dan pri vsaki legiji zgodilo, obsequiorum, militarium numerorum, pecuniae acta vojaški zapiski, vojaški staležniki, plačilni zapiski (plačilnice), v katere so obenem vpisovali vsak dogodek, ki ga je kaka legija doživela, najsi je bil še tako nepomemben: Veg.
Opomba: Starin. axim (= ēgerim): Pac. fr., axit (= ēgerit): P. F. - antun*
1. storiti, narediti, etwas Böses: prizadejati, zagrešiti (nad); eine Ehre: izkazati, izkazovati
2. (anziehen) obleči, dati nase
3. sich etwas antun storiti/narediti samomor; Gewalt antun siliti (sich se) , storiti silo; figurativ potvarjati
4. es jemandem angetan haben uročiti (koga), očarati - approbō (adprobō) -āre -āvī -ātum
1. odobriti (odobravati), pripozna(va)ti, pritrditi (pritrjevati), s pohvalo spreje(ma)ti, (po)hvaliti, spozna(va)ti kaj za vredno pohvale, zadovoljen biti s čim (naspr. improbāre); abs.: decerne, modo recte: omnes approbabunt Ci., nihil sine consilio senatus, nihil non approbante populo egi Ci., latae sunt leges consulibus approbantibus Ci. s pritrdilom konzulov; z obj.: hunc gregem, nostram pietatem Pl., orationem C., consilium, sententiam, sumptūs, illud magno clamore, dictum id risu, falsa pro veris Ci., cuncta, clamore donum L.; z ACI: omnes approbant ita fieri oportere Ci.; pren. (o bogovih) blagosloviti (blagoslavljati): Pl., dis... approbantibus Ci. z božjim blagoslovom, navem iis non imperasti..., di approbent! Ci., dii approbent! habemus hominem Ci. če dajo bogovi, id quidem, inquit, dii approbent! Cu.
2. komu kaj po volji storiti, po dogovoru kaj narediti: (Simonides pyctae) opus approbavit Ph., prima castrorum rudimenta Suetonio Paullino adprobavit T., duobus Alpes generibus (casei) pabula sua adprobant Plin. Alpe izpričujejo izvrstnost svojih pašnikov z dvema vrstama sira, is ad tempus opus manu factum subtiliter regi approbavit Vitr.; pren. dokaz(ov)ati, izkaz(ov)ati, potrditi (potrjevati): iudici officium suum Ci., hanc (propositionem) approbare et firmare Ci., talis laus genus adprobet Cat., fidem suam regi app. Cu., ne obiecta crimina pro adprobatis accipiatis T., si tribuni... adprobaverant T.; z ACI: Plin., Suet., rei publicae adprobate moras belli numquam imputari potuisse exercitui T.; v pas. z NCI: si idoneus esse approbetur Paul. (Dig.). — Od tod adj. approbātus 3 odobren, pripoznan: Don. - arguō -ere -uī (-ūtum -ūtus -uitūrus)
1. jasno prikazati, (po)kazati, neovrgljivo trditi, dokaz(ov)ati: non ex auditu arguo Pl., ego, ut tu arguis, agricola Ci., tute argue, quae dicis Ap.; z ACI: arguis occisum esse a Rabirio Saturninum Ci., in vinclis cives Romanos necatos esse arguo Ci., speculatores, non legatos venisse arguit L.
2. pren.
a) ovaditi (ovajati), izda(ja)ti, razode(va)ti, (po)kazati, izkaz(ov)ati, (o)značiti (označevati); le pesn. in neklas.: Cu., Lact., degeneres animos timor arguit V., amantem languor et silentium arguit H.; med.: laudibus arguitur vini vinosus Homerus H. hvaleč vino se kaže za ljubitelja vina, genus arguitur vultu O., apparet virtus arguiturque malis O.
b) dokaz(ov)ati, da je kaj nedopustno, neumestno, nevzdržno, napačno, kaj ovreči, izpodbi(ja)ti, zavrniti (zavračati), grajati: leges... dedit..., quas ne usus quidem longo tempore, qui unus est legum corrector, experiendo argueret L., velut arguens rumorum de se temeritatem Suet., quod et ipsum Fenestella arguit Suet.; z ACI: primusque (Pythagoras) animalia mensis arguit inponi O. je bil zoper to, da...; (o osebah) dolžiti koga zmote, dokaz(ov)ati komu zmoto, da se moti: Plinium arguit ratio temporum Suet., ut (Tiberius) sua confessione argueretur T.
c) dolžiti, obdolžiti (obdolževati), (o)kriviti koga česa: arguis fatentem; non est satis, accusas Ci., servos... neque arguo neque purgo Ci., qui arguunt L. tožilci, tožniki, qui arguuntur L. obtoženci, okrivljenci, quod reos, ne apud praefectum urbis arguerentur, ad praetorem detulisset T., indicasse est detulisse; arguisse accusasse et convicisse Ulp. (Dig.); z objektnim in predikatnim acc.: filium falsum arguere S. ap. Prisc., Britannicum fratrem... ut subditivum apud patrem arguere conatus est Suet., hunc ut dominum et tyrannum, illum ut proditorem arg. Iust.; v pass. z dvojnim nom.: cum neuter ab eo... mentitus argui posset Vell., qui non rite creatus tribunus arguebatur Q.; (krivda) z gen. criminis: aliquem tanti facinoris, summi sceleris Ci., senatus nec liberat eius culpae regem neque arguit L., qui occupandae rei publicae argui non poterant T.; z abl. criminis: te hoc crimine non arguo Ci., apertum crimen, quo argui posset N.; z de: quaerere de eo crimine, de quo arguatur Ci., de quibus quoniam verbo arguit, verbo satis est negare Ci.; z notranjim obj. kaj kot kaznivo dokazovati ali grajati, kaj očitati, česa dolžiti: hoc ipsum, quod nos arguimus Ci., culpa, quam arguo L., dum arguunt in eo regni votuntatem Vell., venenum arguis Q., arguebat et perperam editos census Suet., taciturnitatem pudoremque pro tristitia et malignitate Suet. grajati kot...;v pass.: multa sunt falsa, quae argui possunt Ci. česar moreš dolžiti človeka; z dvojnim acc.: egomet haec ted(=te) arguo Pl., id, quod me arguis Ci., id unum ex iis, qui sibi rem aperuisset, arguere sese paratam esse L.; z inf. ali ACI: quae me arguit hanc domo ab se surripuisse Pl., corruptum a rege capere Cymen noluisse arguebant N.; v pass. z NCI: occidisse patrem Sex. Roscius arguitur Ci., auctor illius iniuriae fuisse arguebatur Ci. — Od tod adj. pt. pf. argūtus 3, adv.- ē jasno (razločno, očitno) se kažoč; od tod
1. (telesno)
a) očem izrazit, živ, živahen, ognjevit: oculi Ci., O., ocelli O., manus minus arguta Ci., illi (equo) argutum caput (est) V., solea Cat.
b) nav. pesn. ušesom glasen, zvonek, zveneč, brneč, šumeč ipd.: linguae Naev. ap. Nov. glasni, blebetavi, facunditas Pl. zgovoren jezik, hirundo, olores V. ali aves Pr. ali passer Mart. čivkajoč, ščebetajoč, cicadae Mart. cvrčeči, fistula V., serra V. vreščava, aes Mart., aera Sil., pecten V. šušteč, ilex V. ali gramen Col. ali calami Sil. šumeč, nemus V. od pastirskih pesmi odmevajoč, forum O. hrupni, dolor, blanditia Pr. glasna; met. o osebah (= λιγύς) glasen, speven, zgovoren, besedit; (v slabem pomenu) blebetav: civis Pl., doctor argutae fidicen Thaliae H., argutae properet Neareae... cohibere crinem H., poetae H., Tibullus Mart.; subst.: arguti et cauti Pl. oprezni blebetači.
c) vohu ali okusu oster, pronicav: odor argutior Plin., sapores Mart., Pall.
2. pren. v duševnem oziru
a) jasen, pomenljiv: omen Pr., argutissima exta Ci.
b) natančen, podroben, obširen: litterae argutissimae Ci. ep., sedulitas (scribendi) nimium arguta Caelius in Ci. ep.
c) bistroumen, ostroumen, tankočuten, globokomiseln, duhovit, dovtipen: sententiae Ci., verborum ambitūs Ci., poëma... ita elegans, nihil ut fieri possit argutius Ci., dicta argutissima Ci., iudicis argutum acumen H., arguti epigrammaton libelli Mart., argute obrepere Pl., argute loqui Ca. fr. ali conicere, dicere, disserere, respondere Ci., aliquid dicere argutius Ci., de aliqua re argutissime disputare Ci., argutissime in scholis praecipere N. ap. Lact.; o osebah: argutus orator Ci., quis (Catone) in sententiis argutior? Ci.; (v slabem pomenu) premeten, pretkan, presukan, zvit: calo, meretrix H., argutissimi milites Veg.; v besedni igri pri Pl. (Pseudol. 746):ecquid argutust (=argutus[adj.] est)? ali je zvit? malorum facinorum saepissime (sc. argutus)est je bil obtožen; prim.: dedecoris a viro argutam(pravi pt. pf.) meo Pl. (Amphytr. 883).
Opomba: Argūtus kot pravi pt. pf. dobimo le pri Plavtu, sicer se ta pt. nadomešča z accūsātus 3; inf. fut. pass. argūtum īrī: P. F.; pt. fut. act. arguitūrī (nom. pl. masc.): S. ap. Prisc., neizpričano argūtūrus: Prisc. - ausweisen*
1. einen Ausländer: izgnati
2. sich ausweisen (mit einem Ausweis) izkazati se, legitimirati se
3. sich ausweisen als izkazati se kot
4. označiti, označevati; Räume, Hölzer usw.: zaznamovati, Grundstücke: določiti namembnost; Waren: deklarirati; einen Betrag: izkazati - beweisen* dokazati, dokazovati; izkazovati, izkazati; Mut usw.: izpričati
- cōnferō -ferre, contulī, collātum (conlātum)
I.
1. znositi (znašati), nanositi (nanašati), zložiti (zlagati), nakopičiti (nakopičevati): Vell., Col., Petr., Q., noctu ligna contulerunt circa casam N., c. frumentum ex agris C., sarcinas in unum locum C. ali in medium Cu., signis in unum locum collatis C., undique collatis membris H.; pren. približ(ev)ati: consules velut deliberabundi capita conferunt L. stikata glave, conferrent viri boni capita Ci., dentes in corpore c. O. (o psih), gradum c. Pl., V. = pedem c. Pl. (pri)bližati se, c. membra Lucr. (pri objemu), ora Ap., palma cum palma collata plausum facit Sen. ph.; pren. zb(i)rati, zediniti (zedinjati), združiti (združevati), spojiti (spajati), povze(ma)ti: vires in unum c. L., collatis viribus proelium capessere Iust., post hoc proelium collatum est omne bellum circa Corinthum N. se je vsa vojna osredotočila okoli Korinta, signa ad eum contulit L. združil se je z njim, aquae collatae Cu. združene vode, in versus verba sua duos c. O. strniti v dve vrstici, conferamus igitur in pauca Ci. povejmo kar na kratko, ut in pauca conferam: testamento facto mulier moritur Ci. da v nekaj besedah povem, quam potero, in verba conferam paucissima Pl.
2. occ.
a) denarne prispevke zb(i)rati, nab(i)rati, nabaviti (nabavljati), zložiti (zlagati), prispevati: Val. Max., Sen. ph., Aur., CCCCLX talenta Delum quotannis sunt collata N., tributa quotannis ex censu c. Ci., c. pecuniam ad redimendam civitatem L., pecuniam in statuas Ci. za kipe, pecunias Ci., Suet., stipem Apollini L., aurum argentumque in publicum L. za državo, v javne namene, toda: conferre sextantes in capita L. na glavo = na osebo po en sekstant; od tod pren. v korist, v prid biti, koristiti, pripomoči, pomagati, nav. le v 3. osebi sg. in pl. (prim. (gr. συμφέρει): Cels., Plin., Suet., Gracchorum eloquentiae multum contulisse matrem Ci., non plus contulerunt lecti Cicero aut Demosthenes? Q., rursus in alia plus prior (exercitatio) confert Q.
b) sovražno (poseb. voj.) približ(ev)ati, primakniti (primikati), orožje nesti (nositi) drug proti drugemu, do spopada privesti: non enim cum quoquam arma contuli, quin is mihi succubuerit N. nisem se meril z orožjem = nisem se spopadel, arma inter se conferunt C. spoprimejo se, contulimus manūs V. spopadli smo se; v prozi: manum cum hoste conferre L. ali samo: manum conferre L. spopasti se, spoprijeti se, stat conferre manum Aeneae V. z Enejem boriti se; tako tudi: conferre signa Ci., L. napasti, signa in laevum cornu c. L. na levem krilu napasti, signis collatis Ca. fr., Ci., V., L. v pravi bitki; pren.: vires conferre L. svojo moč preskušati; od tod pogosto nepovratno: seque viro vir contulit V. mož se je spoprijel z možem, c. pedem cum pede L. pritiskati drug na drugega, tudi samo: c. pedem L.; preg. o nasprotnih strankah na sodišču: non possum magis pedem conferre, ut aiunt Ci.; pogosto: collato pede L., Cu. z nogo ob nogi = tesno drug ob drugem = collato gradu T.; et iam contulerant arto luctantia nexu pectora pectoribus O. že sta pritisnila prsi ob prsi; enako nepovratno razmerje tudi v stavku: Caesar castra castris hostium confert C. se s svojim taborom približa sovražnemu taboru, se utabori sovražniku nasproti, castra cum hoste conferre L. (met. = cum hostium castris) ali samo: castra conferre propius L. svoj tabor bliže pomakniti, tako tudi: c. castra in propinquum ali castra oppido Auct. b. Alx. tabor pomakniti bliže, k mestu; abs.: mecum confer! ait O. z menoj se (po)meri! pesn. (s proleptičnim obj.): illi inter sese duri certamina belli contulerant V. so se bili spoprijeli v boju; prim.: collato Marte O. v prijemu, uterque contulerit lites H. sta se sprla (med seboj.)
3. pren.
a) primerjajoč vzporediti (vzporejati), primerjati: c. rationes Ci. račune, faciem moresque duarum O., collatis utrorumque factis N., non ut hominem cum homine comparetis, sed ut pacem cum bello, leges cum vi conferatis Ci., vitam inter se utriusque conferte Ci., horum fortunam cum illorum casu c. C.; pass.: mecum confertur Ulixes! O.; tudi z dat.: parva magnis c. Ci., conferat his Rhesum O., nil ego contulerim iucundo sanus amico H.
b) besede, mnenja izmenjavati = drug drugemu svoje misli razode(va)ti, priobčiti (priobčevati), pogovarjati se, pomenkovati se, meniti se, sermonem Pl., cum ullo aut sermones aut consilia contulit saepius? Ci. se je pogovarjal ali posvetoval? haec inter se conferunt Ci. izmenjujejo mnenja, consilia de Romano bello conferre L., c. omnia consilia T.; abs.: omnes sapientes decet conferre et fabulari Pl., tum conferemus Ci. se bomo posvetovali; z odvisnim vprašanjem: ibi conferentibus, quid … animorum Hispanis esset L.
II. (z oslabljenim pomenom predloga in prevladujočim pomenom smeri)
1. znositi (znašati), spraviti (spravljati), prinesti (prinašati) kam (v popolnem pomenu le v zvezi z množinskimi izrazi): Neviodunum Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam, impedimenta contulerat C., pecunias ex fano Herculis in privatam domum c. C., lamentationes suas in testamentum c. T. obrniti na …, beneficia in eum c. Ci. obsipati ga z dobrotami, in quos tam magna contuli Cu., c. vota ad deos T. izreči, c. se suaque in naves C., N., Cu. ali se suaque in oppidum C. spraviti sebe in svoje imetje (zevgma = se ferre et sua conferre); od tod refl. se conferre kam napotiti se, podati se, zateči se, kreniti, oditi: se Rhodum contulit Ci., se ad Tissaphernem c. N., ad impedimenta se c. C., in fugam se c. Ci., L. spustiti se v beg, zbežati, urbs ipsa, quo se fusa contulerat acies L. kamor je bila zbežala, c. se in fanum Veneris Val. Max., se eo cubitum (tja spat) c. Suet.; od tod pren.: quo mortuo me ad pontificem Scaevolam contuli Ci. sem se zatekel k …, sem se mu pridružil, se ad (in) alicuius amicitiam, fidem, clientelam c. C. vdati se, izročiti se, se ad studia litterarum c. Ci. posvetiti se.
2. pren.
a) v kaj spremeniti (spreminjati), pretvoriti (pretvarjati), preobraziti (preobražati): ex homine se conferet in beluam Ci., aliquem c. in saxum O., corpus in albam volucrem O., (Lotis) vultūs versos contulerat in lotum O.
b) komu kaj pripis(ov)ati, prisvojiti (prisvajati), (v slabem pomenu) očitati komu, (o)kriviti koga, zvrniti (zvračati) kaj na koga: permulta in Plancium conferuntur, quae ab eo dicta non sunt Ci., stomachor vero, cum aliorum non me digna in me conferuntur Ci., suum timorem in angustias itinerum c. C., culpam, causam, crimen, suspicionem in aliquem c. Ci., sua vitia in senectutem c. Ci.
c) na kak drug čas odložiti, prenesti, odgoditi: omnia in mensem Martium Ci., quod in longiorem diem collaturus fuerat, repraesentavit C., Carthaginis expugnationem in hunc annum c. L. (kot zgodovinsko dejstvo) postaviti.
č) sestaviti, zbrati, spisati: totam Academiam ex duobus libris contuli in quattuor Ci., ex immensa legum copia optima quaeque in paucissimos libros c. Suet.
d) v kaj prenesti (prenašati), prevesti (prevajati): seditionem in tranquillum Pl., verba ad rem c. Ter.
3. podeliti (podeljevati), izkaz(ov)ati, določiti (določati), uporabiti (uporabljati): cum maxima munera ei conferrentur N. so se ponujala, c. pecuniam florenti parti (stranki) N.; čemu? pecuniam ad liberalitatem c. Ci., praedas non in monumenta deorum c. Ci.; od tod pren.: c. alio animum suum Ter. ali omnes suas curas cogitationesque in rem publicam Ci. obrniti, omne reliquum tempus ad comparationem novi belli Ci., eam legem ad perniciem rei publicae N. zlorabiti v državno pogubo; occ. komu kaj prepustiti (prepuščati), v roke da(ja)ti, poveriti (poverjati): c. omnem spem salutis ad clementiam victoris Ci. milostnemu zmagovalcu prepustiti, de re publica disputationem in Africani personam c. Ci., curam restituendi Capitoli in L. Vestinum confert T.
III. (zelo redko) hkrati (obenem) predlagati, predlog dati, svetovati: lege conubium tolli patrum ac plebis contumeliosum plebi est: cur non confertis, ne sit conubium divitibus ac pauperibus? L.
Opomba: Pf. contulĕrunt: Pr.