Franja

sciō -īre, scīvī in sciī, scītum (indoev. kor. *sq(h)ēi- (*skhēi-), razširjen iz *seq- (prim. secō, scindō) ločiti, razločevati; prim. skr. chyáti odrezuje, gr. σχάω, σχάζω razim, cepim, lat. scīscō in od tod scītum, plēbi-scītum, scītus 3, stvnem. skēri = lat. sagax)

I. vedeti, znati, poznati, imeti vedenje (vednost), razumeti, (i)zvedeti (naspr. arbitrari, opinari); abs.: scies TER. (z)vedi, ut sis sciens TER. da veš, da boš vedel, aliquem scientem facere PL., TER. komu dati vedeti, komu dati na znanje, scio TER. (iron. =) seveda, statim fac, ut sciam CI. EP. daj mi takoj vedeti, sicut omnes sciunt CI., quem (sc. Catonem), ut scitis, unice dilexi CI., fecit id nec imperante nec sciente domino CI. tako brez ukaza kot tudi brez vednosti gospodarja, nihil facilius scitu est L.; brezos.: nondum lucebat, cum Ameriae scitum est CI. ko se je (že) vedelo, si scitum esset PETR. ko bi se vedelo; z obj.: PL., TER. idr., nemo omnia potest scire VARR., scire istarum rerum nihil CI., quam (sc. rem) triduo sciturus es CI. boš (z)vedel, scituros id hostes ratus L., quod sciam KOM., CI., PS.-Q. (vsaj) kolikor (jaz) vem, (vsaj) po mojem vedenju, quod scio, omne ex (od) hoc scio PL., quasi, si quid aliquando scio, non ex isto soleam scire CI.; v pass.: an vero nihil certum sciri possit CI., id de Marcello aut certe de Postumia sciri potest CI. to je mogoče izvedeti od Marcela ...; z de (o kom, čem): cum is, qui de omnibus scierit, de Sulla se scire negarit CI.; z ACI: AFR. AP. NON., CA. AP. FEST., TER., C. idr., scimus Atilium appellatum esse sapientem CI., scire licet hunc (sc. puerum) lumen quondam rebus nostris dubiis futurum L. treba vedeti, proinde sciatis licet aut intraturum me urbem aut oppugnaturum CU. vedite, pomnite to, qui ... totam hereditatem sciens ad se non pertinere possidet G.; subj. je treba dostaviti v mislih: scio tibi ita placere CI.; brezos.: haec scitis omnes usque adeo hominem in periculo fuisse, quoad scitum est Sestium vivere CI.; v pass. z NCI: Christus scitur vocis simplicis iussione ambulatum dedisse contractis ARN. o Kristusu (za Kristusa) se ve, da je ...; z odvisnim vprašanjem: PL., TER., CAECIL. AP. CI., CAECIL. AP. NON. idr., cum sciatis, quo quaeque res inclinet CI., haud scio, mirandumne sit C., quid rei esset, nemo satis pro certo scire L., scimus, ut impios Titanas ... fulmine sustulerit H., scire velis, mea cur ingratus opuscula lector laudet H., haud scio an (gl. an); pesn. z ind. v odvisnem vprašanju: scio quid ago PL., scitin (gl. opombo spodaj) quid ego vos rogo? PL., plus scis, quid opus facto est TER.; elipt. (kot grožnja, pretnja): at scin (gl. opombo spodaj) quo modo ali quomodo? PL. ali veš, kako (te bom ...)?; z relat. objektnim stavkom: nam te scientem faciam, quidquid egere TER., nec scit, quod augurem decet CI. –

II. vedeti =

1. ume(va)ti, razume(va)ti kaj, znati, poznati, poznavati, biti izvéden v čem, biti kvalificiran za kaj, biti izvedenec (strokovnjak) za kaj, vešč biti česa, čemu, na katerem področju; včasih tudi = moči: CAECIL. FR., TIT. AP. NON. idr., omnes linguas PL., litteras CI., si unam litteram Graecam scisset CI., artem H., musicam VITR.; v pass.: ars earum rerum est, quae sciuntur CI.; z de: de legibus instituendis, de bello, de pace ... Lycurgum aut Solonem scisse melius quam Hyperidem aut Demosthenem CI.; z inf.: Q. idr., scisti (gl. opombo) uti foro TER. znaš (naučil si se) oditi v svet, predati se svetu, lansirati se v javnost, quae (sc. lex naturae) vetat ullam rem esse cuiusquam nisi eius, qui tractare et uti sciat CI., vincere scis, Hannibal L., libertatem nec spernere nec habere sciunt L., si sciret regibus uti H.; inf. je treba v mislih dostaviti: scire (sc. canere) fidibus TER. znati brenkati, biti vešč igranja na strune, biti dober brenkalec (brenkač), Latine (sc. loqui) scire CI.

2. uvideti (uvidevati), sprevideti (sprevidevati), (jasno) spozna(va)ti, doje(ma)ti, dobi(va)ti vpogled (uvid) v kaj, zavesti se česa, zavedeti (zavedati) se česa, ovesti (ovedeti) se česa, opaziti (opažati) kaj: cor dolet, quom scio, ut nunc sum atque ut fui PL.; z ACI: scivi extemplo rem de compecto geri PL., eum vos esse meum servum scitis? PL.

3. scire aliquem poznati koga, poznati se s kom: AP., TERT.

4. scires menil bi, rekel bi (sc. ti, človek): PETR., SUET., scires (sc. eam) a Pallade doctam O., scires non ibi genitum M., Curium PLIN.

5. (neklas. nam. scisco) odločíti, odlóčiti (odlóčati, odločeváti), skleniti (sklepati): tribunus rogationem ferret sciretque plebs, ut ... L., lex scit DIG. – Od tod adj. pt. pr. sciēns -ēntis, adv. scienter

1. vedeč, vedoč, vedé, vedoma, ob (moji, tvoji itd.) vednosti, ob (mojem, tvojem itd.) vedenju (naspr. insciens, imprudens, ignoranter): CAECIL. AP. NON., (kot adv.) AUG. idr. prudens sciens TER., prudens et sciens CI., me sciente PL., te sciente CI., nullum a me sciente facinus occultari CI., ut offenderet sciens neminem CI., calumniari sciens non videatur CI.

2. izvéden v čem, na katerem področju, vešč česa, čemu, izkušen, razgledan, mnogoveden, vednost (poznavanje) imajoč, dobro poznavajoč, znanje imajoč, poznavalski, poznavalen, strokovnjaški, strokoven, seznanjen s čim, spreten, izkušen, subst. izvedenec, veščak, poznavalec, znalec, strokovnjak, vedež; abs.: vites pampinari, sed a sciente VARR., quis hoc homine scientior umquam aut fuit aut esse debuit? CI., scientior venefica H., tu scientior eris praeceptorum artificio CORN., quae scientissimo gubernatore utitur CI., sit oportet idem scientissimus COL.; adv.: scienter tibiis cantare N., scienter dicere CI., neminem in eo genere scientius versatum Isocrate CI., rationem hius operis scientissime exponere CI.; z gen.: VARR., VELL., LACT. idr., belli, locorum, regionum S., citharae, pugnae H., iuris T., linguae Latinae T., GELL., divini AP. vešč vedeževanja, scientissimus rei publicae gerendae CI., scientissimi rerum AMM. filozofi, modroslovci; z inf.: Q., flectere equum sciens H.; z odvisnim vprašanjem: sciens, quid sit pugna Q.

Opomba: Skrč. obl. iz pr. debla: scīstī (= scīvistī): TER., O.; scīssem, scīssēs, scīsset, scīsse (= scīvissem itd., scīvisse) nav. pri: CI. idr.; sinkop. star. impf. scībam, scībās itd.: KOM., CAT., LUCR.; star. fut. I. scībō, scībis itd.: KOM., CA.; scībitur: PL.; scin (= scīsne): KOM., scītin (= scītisne): PL.; imper. scītō (ne scī), scītōte (ne scīte, ki se najde le pri O.).

cōgnōscō -ere -gnōvī -gnitum (cum in gnōscere, gl. nōscō in prim. γι-γνώσκω)

1. (s)pozna(va)ti, (v logičnem pf. tudi =) poznati, vedeti, znati; (o osebah): ne cognoscerentur, involutis capitibus ad necem rapiebantur Ci., eam personam e cotidiana vita cognostis Ci., c. puerum in ludo N. seznaniti se z dečkom pri igri, matrem visu V., aliquem sermone ab ipso Ph.; (o stvareh): cognoscite Metelli litteras Ci., c. edictum Ci., corpora tactu Lucr., amnem assiduo venatu V.; (o abstr.): totam vitam, naturam moresque hominis ex ipsa legatione cognoscite Ci., si meam modestiam cognostis Ci. če poznate, c. acerrimi viri praestantem prudentiam N., naturam alicuius S., casus c. nostros V.; z odvisnim predikatom: disertissimum cognovi avum tuum Ci., Galliam sibi inimicam cognovit C., domus atque villas in urbium modum exaedificatas c. S.; predikatno določilo nadomeščeno z gen. ali abl. qualitatis: aliquem magnae inter Gallos auctoritatis cognovisse Ci., aliquem paratissimo animo cognovisse Ci. occ.
a) spozna(va)ti = zopet spozna(va)ti, prizna(va)ti za svoje: ostendimus Cethego signum: cognovit Ci., introductus est Statilius: cognovit manum suam Ci., c. inimicos suos S., hominem facie L., cuius erat facies, in qua mater paterque cognosci possent O.
b) pred sodiščem spozna(va)ti = istovetnost osebe prizna(va)ti, izprič(ev)ati: cum eum Syracusis amplius centum cives Romani cognoscerent Ci.
c) (evfem.) (s)poznati se s kom, (s)poznati koga (o spolnem občevanju), telesno združiti se s kom: virum cognovit adultera virgo O., Octavius Pontiam stupro cognitam interfecerat T., tacito iam cognita furto Deidamia mihi Stat.; eum ephebum Temni cognosces Ci. (dvoumno!).

2. pren. zazna(va)ti, opaziti (opažati), uvide(va)ti, spozna(va)ti, izvedeti, poizvedovati: nomen numquam auditum et cognitum Ci., cognita morte Trebonii Ci. ko se je izvedela smrt, hoc responso cognito N. na ta odgovor, re cognitā Ci. ko se je izvedelo; pleraque cognitū digna T.; ut ex Fannio cognovistis Ci. kakor ste slišali od Fanija, c. certiora ex aliquo Cu., ab Remis C., id a Gallicis armis C. po galskem orožju; pogosto logični pf. = poznati: si recte vestram prudentiam cognovi Ci., me, cuius fidem cognoverant Ci. so poznali, quod Divitiaci fratris summum in populum Rom. studium... cognoverat C. Sklada se
a) z ACI: Attici nostri te valde studiosum esse cognovi Ci. ep., postquam propinquos tuos (eos) esse cognovit N., signo detracto cognoscit sibi pereundum esse N., ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse C., id factum esse ex suis hospitibus cognoverant S.; v pass. z NCI: res falsa esse cognoscitur Ci., cognitus Iphicli surripuisse boves Pr. zasačen; redko s pt.: multo aliter rem publicam se habentem cognovit H. je našel v drugem stanju; v absolutnem abl. cognitō (potem) ko se je izvedelo: cognito vivere Ptolomaeum L., ex agrestibus cognito hostium naves ad Aethaliam stare L.
b) z odvisnim vprašanjem: cognoscite nunc, quae potestas decemviris... detur Ci., id quantae saluti fuerit universae Graeciae, bello cognitum est Persico N. se je pokazalo v perz. vojni, cognoscendi, quid fieret, facultas C., id socordiane an casu factum sit, parum cognovi S.; v absolutnem abl.: nondum cognito, qui fuisset exitus in Illyrico T. ko se še ni izvedelo.
c) z de: nunc cognosce de Bruto Ci. ep., ibi cognoscit de Clodii caede C., consul ex multis de hostium adventu cognovit S.

3. occ.
a) poizvedeti (poizvedovati): per exploratores cognoscit montem a suis teneri C., iis ducibus iter cognoverant C., qualis esset natura montis, qui cognoscerent, misit C., c., quae Avarici agerentur C., c. situm castrorum C., magnam multitudinem convenisse hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque cognoscit Hirt., iter hostium ex perfugis c. S.
b) preisk(ov)ati, pretres(a)ti, preudariti (preudarjati), premisliti (premišljati), presoditi; najprej splošno: accipe et cognosce signum Pl., operae pretium est legem ipsam cognoscere Ci., c. numerum tuorum militum reliquiasque Ci.; potem o gledališkem občinstvu: favete, adeste aequo animo et rem cognoscite Ter.; o sodnem postopanju = preisk(ov)ati, zasliš(ev)ati: c. controversias C., si qui perperam iudicasset, se cogniturum, cum cognovisset, animadversurum Ci., consules causam cognorunt Ci., a recuperatoribus causa cognoscitur Ci., causā cognitā capitis absolutus est N. po končani preiskavi; pogosto z de: consules de agro Campano separatim cognoscerent Ci., nunc de hac pecunia cognoscite Ci., cognoscere statuereque de controversiis regum L., c. de servo corrupto Icti.; redkeje o zagovorniku: ut rem tantam tot controversiis implicatam possem cognoscere Ci., causas diligenter penitusque c. Ci.
c) kaj proučiti (proučevati), (pre)brati (prim. gr. ἀναγιγνώσκω): litteras Ci., N., Demosthenem totum Ci., hunc librum cum ephori cognovissent N., quibus cognitis N. ko je to prebral, c. tibellum Suet. — Od tod adj.

1. pt. pr. cōgnōscēns -entis spoznavajoč koga, kaj: sui Corn.; adv. cōgnōscenter zaznavno, razločno: It.

2. pt. pf. cōgnitus 3
a) (po)znan: cognita clementia tua Ci., homo per se cognitus Ci. = homo novus, Aedui egregia virtute erant cogniti C., hoc non auditum, sed cognitum praedicamus N. po lastni poizvedbi (izkušnji), quanta sit herbarum potentia, nulli quam mihi cognitius O., magis hoc, quo sunt cognitiora (mala nostra), gravant O., tibi haec fuisse et esse cognitatissima ait phaselus Cat.
b) occ. preizkušen, potrjen: homo virtute cognita et spectata fide Ci., homo in rebus iudicandis cognitus Ci., multarum rerum experimentiā cogniti T.

Opomba: Kontr. obl. iz perfektovega debla: cōgnōstī, cōgnōstis, cōgnōrim, cōgnōris, cōgnōrit, cōgnōram, cōgnōssem, cōgnōssent, cōgnōsse, cōgnōrō, pogosto pri Ci. idr. Cōgnōscin = cōgnōscisne: Pl.