Franja

prae-gaudeō -ēre (prae in gaudēre) zelo se veseliti (z inf.): ille etiam Pelopis sedes et Achaica adire moenia praegaudens tristem Calydona Dianae Oeneasque domos Sil.

prae-gredior -gredī -gressus sum (prae in gradior)

1. (hod)iti, stopati spredaj (na čelu), (stop)iti naprej, (hod)iti pred kom, predhoditi (naspr. sequi): Sen. ph., Plin. idr., i primus: praegredi! Nov. fr., praegressos consequi C., agmen praegressum L., praegressi fetiales ubi ad portam venere L., praegrediens Ligus S., sequentes alii, alii praegredientes amici Ci., Classicus et Tutor per speciem explorandi praegressi T., praegressus equo Sil. jezdeč spredaj; z dat.: gregi praegreditur equus (žrebec) Varr.; z acc.: virum Iust., signa, agmen L., aliquem pedibus toto itinere Suet.; pren. prehiteti koga, kaj: nuntios et famam adventus sui L., fama praegressa diem Stat.

2. mimo iti, mimo korakati, mimo marširati: ea (sc. castra) L., eum fines suos praegredientem incursavere Mardi T.

Opomba: Soobl. prae-gradior -gradī: Qui praegradiebantur, equites catafracti, ferrea omni specie S.

prae-iaceō -ēre (prae in iacēre) ležati (spredaj) pred čim: oppida rara praeiacentibus stagnis Plin., praeiacente gremio terrarum Plin., id quod praeiacet mare totum Phoenicium appellatur Plin., Iope Phoenicum … insidet collem, praeiacente saxo Plin., oram, quae praeiacet, minorum Syrtium vice diximus inaccessam caeno Plin., itaque praeiacentibus testis cubile eorum (sc. polyporum) deprehenditur Plin.; z dat.: vastum mare praiacens Asiae Plin.; z acc.: stetere in armis praetoriae cohortes campo, qui castra praeiacet T.

prae-lābor -lābī -lāpsus sum (prae in lābī)

1. naprej drčati, naprej hiteti, naprej leteti, naprej dreviti: ales bestiam praevenit et secundo flatu propassis utrimque pinnis praelabitur et anticipat Ap.

2. mimo (z)drčati, mimo švigniti (švigati), mimo smukniti (smukati), mimo (z)leteti, mimo (s)teči, mimo (od)hiteti, mimo (s)plavati, mimo se peljati (voziti): Val. Fl., Sen. ph., pisces, quorum alter paulum praelabitur ante Ci., placidis praelabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnis Lucan., quam iuxta Lethon tacitus praelabitur amnis Lucan., Germani nando praelabantur T.; z acc.: rotis flumina praelabi V. peljati se mimo rek; pren.: similiter in pectoribus ira considit: feras quidem mentes obsidet, eruditas praelabitur Petr., tempus praelabens Col.

praelēctiō -ōnis, f (praelegere) branje, čitanje (z razlaganjem): at enim emendationi praelectionique numerus obstat Q., praelectio, quae in hoc adhibetur, ut facile atque distincte pueri scripta oculis sequantur Q.

prae-lūceō -ēre -lūxī (prae in lūcēre)

1. spredaj pred kom (čim), komu (čemu) svetiti: Sen. tr., Ap., Ph. idr., faces praeluxere Mart., ignis praeluceat facinori Ph., praelucet sebalis fax Amm., praelucere funalia iussit Fl., Duilio concessum est, ut praelucente funali a cena publice rediret Aur.; o sužnjih, ki nosijo svetila: praelucere alicui Stat., servus praelucens Suet.; pren.: z acc.: quod (sc. amicitia) bonam spem praelucet in posterum Ci. obseva bodočnost z veselim upanjem (z veselo nado), lumen tuae praeluceo vitae Aus.

2. zelo svetiti: baculum praelucet Plin.

3. metaf. bolj se svetiti, (s sijajem, sijem, bliščem) prekositi (prekašati), preseči (presegati, presezati): nullus in orbe sinus Bais praelucet amoenis H.

prae-lūdō -ere -sī -sum (prae in lūdere) igrati pred čim =

1. za poskus (poskušnjo, vajo) kaj prej storiti, poskusiti (poskušati) prej, pred čim; z dat.: Tert., Nero praeludit Pompeiano Plin. prej pôje za poskušnjo (za vajo) za Pompejevo gledališče, p. tragoediis Gell.

2. metaf. = quasi per ludum aliquid facere, quod postmodo serio faciendum sit ali leve quiddam ceu maioris rei initium praemittere (od)igrati predigro, (za)igrati (= narediti) uvod v kaj; z dat.: magnis fatis Cl., sic maria bello quasi tempestate praeluserant Fl., aliquid operibus suis p. Stat. kot predgovor (uvod) postaviti na začetek, vnaprej omeniti; abs.: rabies Mariana iam intra urbem praeluserat, quasi si experiretur Fl.

prae-mātūrus 3 (prae in mātūrus)

1. zelo ran, zelo zgoden, zgodnji: fructus cucumeris Col.

2. preran, prezgodnji, predčasen, nepravočasen, prehiter, prenagel: exitus, hiems T., mors Plin., denuntiatio Plancus in Ci. ep., praematurum existimatur (z ACI pr. pass.) Plin.; adv. -ē: praemature vitā careo Pl., appetis dominatum demens praemature praecocem Afr. fr., Afr. ap. Gell. et Macr., praematurius agi Dig.

prae-metuō -ere (prae in metuere) prej ali vnaprej se bati, prej ali biti (živeti) vnaprej v strahu, biti v skrbeh

1. intr.: mens sibi conscia factis praemetuens adhibet stimulos torretque flagellis Lucr., praemetuens suis (dat.) ad Sextum Titum Sextium legatum … misit C. vnaprej boječ se (v strahu, v skrbeh) za svojce.

2. trans.: et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens V., at illa praemetuens dolum Ph.; z inf.: dum praemetuit cultus inolescere Christi Prud. — Adj. pt. pr. praemetuēns -entis, adv. praemetuenter: illud in his rebus vitium vehementer † inesse effugere errorem vitareque praemetuenter Lucr.

prae-ministrō -āre (prae in ministrāre)

1. intr. (po)streči, servirati (abs. in z dat.): magistratibus Gell., Bruttios … magistratibus in provincias euntibus parere et praeministrare servorum vicem iusserunt (sc. Romani) Gell., adsidue respiciens praeministrantem Fotidem Ap., tuae famulae sedulo tibi praeministrabimus Ap.

2. trans. (po)da(ja)ti: quam (sc. tibiam contionariam) C. Graccho cum populo agente praeisse ac praeministrasse modulos ferunt Gell., fabulas ad destructionem veritatis praeministrare Tert.

prae-minor -ārī -ātus sum (prae in minārī) vnaprej (za)groziti, vnaprej (za)pretiti, vnaprej (za)žugati: malumque grande de vultus curiositate praeminatur Ap., haec illis Tert.; z ACI: Ap., Tert.

praemium -iī, n (nam. *prae-emium iz prae in emere)

1. plen, lovína: Pl., Tib., Val. Fl. idr., spectat sua praemia raptor O., praemia pugnae V., praemia malle quam stipendia T., leporem et gruem iucunda captat praemia H. (o lovcu), captare calamo (sc. aucupatorio) praemia Pr.

2. metaf.
a) plačilo, častno darilo, nagrada (naspr. poena, supplicium): Ter., V., Lucan., Stat., Suet. idr., legibus et praemia praeposita sunt virtutibus et supplicia vitiis Ci., honores et praemia Ci., aliquem praemio afficere Ci. naplačati, poplačati, nagraditi koga, praemio aliquem donare Ci., alicui praemium (praemia) dare pro aliqua re Ci., alicui praemium tribuere Ci., praemium exponere Ci., praemium proponere Ci., honores et praemia spondere Ci., praemio elicere Ci., praemia extorquere Ci., alicui praemium persolvere Ci., alicui praemium deferre Ci., praemia ab aliquo expectare C., praemio deduci C., praemium ponere S. ustanoviti, postaviti, določiti, alicui praemium reddere Cat., hederae doctarum praemia frontium H., si sibi praemio foret L. ko bi bil naplačan, praemia dare O., praemium dare Plin. iun.; praemium est z ACI: age, hoc non est praemium, unum spectare omnium cruces? Sen. rh.; iron. plačilo = kazen: cape praemia facti O. plačilo (= kazen) za zločin.
b) nadpravica, predpravica, posebna pravica, korist, dobiček, odlikovanje, ugodnost, izkazovanje naklonjenosti (milosti), protežiranje, v pl. tudi darovi, zakladi (ki jih ima kdo pred drugimi): omnia praemia donaque fortunae Ci., frontis urbanae praemia Ci. predpravica velikosvetne (velikosvetske, svetovljanske) drznosti, praemia vitae Lucr., praemia insani scribae H., licebat celerius legis praemio Ci. po posebni ugodnosti zakona.

prae-moneō -ēre -uī -itum (prae in monēre)

1. vnaprej opozoriti (opozarjati), (vna)prej (po)svariti, (vna)prej spomniti (spominjati), (vna)prej opomniti (opominjati), (vna)prej pripomniti (pripominjati), (vna)prej svetovati, (vna)prej namigniti (namigovati) na kaj, (vna)prej nakaz(ov)ati na kaj; z acc.: conatūs hostis L. na sovražnikove napade, caeli varietatem mutationemque (glede na … ) ex hoc commentario praemoneri Col.; pass. z nom. personae: praemoniti a filio vatis legati Plin., praemoniti oraculo Plin.; z ACI: licet nobis futuros (sc. principes) praemonere, nullum locum, nullum esse tempus … Plin. iun., hic ipse fraudes esse praemonuit dolus Sen. tr.; s finalnim stavkom: benevolo animo me, ut magno opere caverem, praemonebat Ci., ut te sortitum provinciam praemonerem plurimum tibi credas nec cuiquam satis fidas Plin. iun., iam tunc praemonente fortuna, ut diu penitusque perdisceres Plin. iun., igitur praemoneo, ne villicum ex eo genere servorum … instituamus Col., praemonito filio, ne alii … cederet Iust.; z odvisnim vprašalnim stavkom: convenit … praemonere, quid debeas fugere Plin. iun., ut futuri principes … praemonerentur, quā potissimum viā possent ad eandem gloriam niti Plin. iun.; s quod (da): praemones, numquam scripta quod ista legat O.; z de: de ipsā regionis eius horā praemonuisse conveniat Plin.; subst. neutr. pl. pt. fut. pass.: praemonenda praemonuit Ap.

2. kaj prihodnjega (iz prihodnosti, prihodnost) naznaniti (naznanjati), napoved(ov)ati, prerokovati: futura Iust., haruspices praemonuerunt superna vulnera Plin., et vatum timeo monitus, quos igne Pelasgo Ilion arsurum (sc. esse) praemonuisse ferunt O., quae tum maxime accidebant, casura praemonens L., plurima animalia pericula praemonent non fibris modo extisque, sed aliā quādam significatione Plin., si quartam lunam orbis rutilus cinget, et ventos et imbres praemonebit Plin., ferunt terribiles tubas auditaque cornua caelo praemonuisse nefas O. — Od tod subst. pt. pf. praemonitum -ī, n = praemonitiō: Gell.

prae-nāvigō -āre -āvī -ātum (prae in nāvigāre) pluti (jadrati) mimo, obpluti, objadrati; abs.: praenavigare triginta dierum spatio Plin., praenavigantes adulterae Sen. ph.; z acc.: illa (sc. loca) Mel., litus Val. Max., quidam et alia duo oppida longis intervallis Tigri praenavigari tradunt Plin., stantem (sc. villam) Sen. ph.; subst. pt. pr. praenāvigāntes -ium, m mimo plujoči, jadralci mimo česa: metaf.: praenavigamus vitam Sen. ph.

prae-niteō -ēre -uī (prae in nitēre) svetiti se (iz česa), na dan svetiti (se bleščati), presevati, s sij(aj)em prekositi (prekašati): praenitent vestes Ap., niveā veste praenitens Ap., luna subito praenitens Plin., gentes, quarum titulis forum eius (sc. Augusti) praenitet Vell.; metaf.: virtus Catonis praenitens Vell.; z dat.: unius facies praenitet omnibus Sen. tr., cur tibi iunior praeniteat H. = te presega v ljubeznivosti,

prae-nūntiō -āre -āvī -ātum (prae in nūntiāre) (vna)prej naznaniti (naznanjati), (vna)prej oznaniti (oznanj(ev)ati), (vna)prej navesti (navajati), (vna)prej napoved(ov)ati, (vna)prej (ob)javiti ((ob)javljati), (vna)prej razglasiti (razglašati), prerokovati: futura Ci., adventum Auct. b. Afr., de adventu N., vasa sudorem repositoriis relinquentia diras tempestates praenuntiant Plin.; z ACI: praenuntia hanc venturam Ter., iuglans frangi se praenuntiat strepitu Plin.; z NCI: venturus ipse praenuntiabatur Aug.

prae-occupō -āre -āvī -ātum (prae in occupāre)

1. (vna)prej (zgodaj, predhodno) zasesti (zasedati), polastiti (polaščati) se česa: Macedoniam N., iter, vias C., loca opportuna L.

2. metaf.
a) (vna)prej obvze(ma)ti, (vna)prej prevze(ma)ti, (vna)prej obvez(ov)ati, (vna)prej vezati, (vna)prej pridobi(va)ti zase, (vna)prej si nakloniti (naklanjati) si, (vna)prej si pridobi(va)ti naklonjenost koga: Sen. ph., Petr. idr., animos timor praeoccupaverat Ci., omnia praeccupavit accusator L., praeoccupatum sese legatione a Cn. Pompeio C. da ga veže legatstvo na Gneja Pompeja, collegae gratiam apud plebem praeoccupant L. si (vnaprej) pridobivajo, praeoccupati beneficio animi L.; pleonast. v zvezi z ante: praeoccupatos iam ante ab Hannibale Gallorum animos esse L.
b) prehite(va)ti, presenetiti (presenečati): ne alteruter alterum praeoccuparet N., ne adventu Pompei praeoccuparetur (sc. Domitius) C.; z inf.: legem ipsi praeoccupaverant ferre L. podvizali so se, da so prej predložili zakon(ski predlog).
c) (vna)prej (poprej) omeniti (omenjati): quod superius praeoccupando iam dixit Aug.

prae-optō -āre -āvī -ātum (prae in optāre)

1. bolj želeti, raje hoteti: Cat., C., Val. Max., T. Q. Front. idr., nemo non illos sibi quam vos dominos praeoptet L., sterilem platanum tonsasque myrtos quam maritam ulmum et uberes oleas praeoptaverim? Q.; z inf.: meumque potius me caput peric[u]lo praeoptavisse quam is periret ponere Pl., ut obliti cladium suarum perire ipsi quam non perdere eos praeoptarent Iust., perire T., nudo corpore pugnare C., immerito quam iure violari Cu.; z ACI: adeo n' pervicaci esse animo, ut puerum praeoptares perire Ter.; s finalnim stavkom: praeoptavisti amorem tuom uti virtuti praeponeres Pl.

2. praeoptare aliquid alicui rei prednost da(ja)ti čemu pred čim, postaviti (postavljati) kaj nad kaj: equitis filiam nuptiis generosarum N., Punicam Romanae societatem L., suas leges Romanae civitati L., otium urbanum militiae laboribus L.

praeparātus -ūs, m (praeparāre) pripravljanje; z objektnim gen.: in praeparatu rei rusticae per tempestates pluvias Gell.

prae-parō -āre -āvī -ātum (prae in parāre) (vna)prej (poprej) pripraviti (pripravljati), (vna)prej (poprej) imeti kaj pripravljeno, (vna)prej (poprej) preskrbeti (preskrbovati), (vna)prej (poprej) (s potrebnim) oskrbeti (oskrbovati), (vna)prej (poprej) opremiti (opremljati), (vna)prej (poprej) oborožiti (oboroževati): Lucan., Eutr. idr., ova Mart., hiberna Vell., exercitum Vell., machinationes Vitr., bellum Veg., suos milites ad proelia Veg., res necessarias Ci., ea, quae videntur instare Ci., hortos Ci., rem frumentariam C., locum domestici belli causā C., classem Cu., pecunia stipendio militum praeparata Cu., se proelio (dat.) magis quam fugae praeparare Cu., naves, scaphas, frumentum, commeatum L., praeparato ad talem casum perfugio L., praeparatis iam omnibus ad fugam L., onerarias naves ad incendium C. za zažig, profectionem Suet. odpravljati se (odhajati, napravljati se) na pot, gladios Suet., se et suos milites ad proelia S., se bello (dat.) Sen. ph., praeparat se pugnae Plin., cibos hiemi Plin., potum cantharidum Plin., arva frumentis Col., necem fratri T.; metaf.: Petr., aditum nefariae spei Cu. krčiti si pot do upanja, praeparata accusatio, oratio L., qui praeparati erant gratiā principum L., bene praeparatum pectus H. srce, dobro pripravljeno za vse, praeparare animos ad (k) sapientiam concipiendam Ci., meditata et praeparata Ci., praeparato animo se dare quieti Ci., aures (sc. auditorum) praeparatae Ci., gratiam adversus publicum odium T., praeparare se poenae Sen. rh., se scholae Iuv., Suet., omnia efficere nitens, quae animo praeparasset Eutr.; z inf. = nameravati, kaniti, imeti namen, misliti, namerjati: ex ea (sc. Massilia) navigare ad filium praeparabat Eutr., pro quibus sanguinem fundere praeparabat Aug. — Subst. praeparātō: quam nihil festinato, nihil praeparato fecisse videtur Milo! Q. ali ex praeparātō: non enim ex praeparato locutus est, sed subito deprehensus Sen. ph. s pripravljanjem (pripravo), toda ex ante praeparato L. iz pripravljenih zalog.