Franja

dentifrangibulus 3 (dēns in frangere) zobe lomeč, zobe izbijajoč; od tod subst.

1. dentifrangibulus -ī, m zobolomec, izbijalec zob (o osebi): Pl.

2. dentifrangibulum -ī, n, v pl. dentifrangibula (sc. instrumenta) „zobolomnice“ (šalj. o pesteh): Pl.

dēnūntiō -āre -āvī -ātum

1. napoved(ov)ati, na znanje da(ja)ti, naznaniti (naznanjati), izjaviti (izjavljati); abs.: monebo, praedicam, denuntiabo Ci.; z dat. personae.: domino denuntiatum est Ci.; z acc. rei: quid haec repens consternatio denuntiat? Cu. kaj pomeni … ? hoc data arma denuntiant T.; z dat. personae. in acc. rei: illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant Ci.; z ACI: denuntiat Caecinae se armatos habere Ci., quom se (Gorgias) ad omnia … esse paratum denuntiaret Ci., denuntians quidam iussisse consulem ad pedes descendere equites L. poročajoč, consul denuntiavit populo L. Aemilium … cum rege Perseo pugnasse L., mater morituram se ante denuntians Cu.; s finalnim stavkom: tibi … denuntio, ipsi mihi indices, quid extis cognoveris Cu., ut a deo denuntiatum videatur, ut exeamus e vita Ci.; z odvisnim vprašanjem: ut denuntiet, quid caveant Ci., denuntiasti homo adulescens, quid de summa rei publicae sentires Ci.

2. occ.
a) (za)pretiti komu s čim: d. proscriptionem, caedem, direptionem Ci., mihi caedem et dimicationem Ci., mortem Miloni Ci., ei (Sulpicio) vim denuntiabat, rei publicae minabatur Ci., mihi … vim, arma, exercitūs, imperatores, castra denuntiabat Ci., d. alicui catenas Sen. rh., poena, quam lex denuntiat Icti.; brez obj. v acc.: is, qui antea denuntiarat Ci., (Clodius) volitat, furit, multis denuntiat Ci., praesertim cum tribunus plebis vel denuntiare potueris vel etiam cogere Ci., qui manu sublatā denuntiant Q.; poseb. bellum d. Ci., C., bellum d. ante et indicere Ci.
b) zapovedati, (za)ukazati, veleti, naročiti (naročati); abs.: d. veteranis Brutus et Cassius in Ci. ep.; z acc.: iter ad novum imperatorem Suet.; s finalnim stavkom (prim. zgoraj navedene finalne stavke): moneo, praedīco, denuntio: qui … professi sunt, abstineant in hoc iudicio manus oculosque ab hoc scelere nefario Ci., denuntiatum senatūs verbis, facerent propere ex urbe ab ore atque oculis populi Romani L., audebat denuntiare Caesari, excederet Siciliā Vell., Gaditanos denuntiavisse Gallonio, ut sua sponte excederet Gadibus C., voce clara denuntiasse sibi, ut triduo regni sui decederent finibus L., ei senatus denuntiaret, ne oppugnaret Saguntinos Ci., legati venerant … denuntiatum Fabio senatūs verbis, ne saltum transiret L., satis habuit pro contione denuntiare, ne preseverarent Suet.; z ACI: capite se illum demnaturos denuntiarunt N.; redk. s samim inf.: prorumpit Narcissus denuntiatque centurionibus et tribuno … exsequi caedem T., denuntiant hospiti nostro nos … dedere potius, quam … Ap., denuntiat praeco neque principia dicere neque miserationem commovere Ap.
c) kaj prihodnjega (hudega) naznaniti (naznanjati), napoved(ov)ati, prerokovati, pomeniti: qui (Hector) moriens propinquam Achilli mortem denuntiat Ci., Celaeno … tristes denuntiat iras obscaenamque famem V., caeruleus (color aurorae) pluviam denuntiat, igneus euros V., at mihi Persephone nigram denuntiat horam Tib., illa dies hornis caedem denuntiat agnis Pr., arbor … statim pestem denuntians Plin., si id membrum ostenditur, morbum futurum esse denuntiat Cels.; v pass.: quibus portentis magna populo Romano bella perniciosaeque seditiones denuntiabantur Ci., mors denuntiatur, ubi aeger supinus cubat Cels., Caesari futura caedes evidentibus prodigiis denuntiata est Suet., denuntiata mors eius per crinitam stellam Eutr.
č) jur. α) alicui testimonium denuntiare poz(i)vati koga na pričanje: si accusator voluerit testimonium iis denuntiare Ci.; tako tudi testibus d. priče poz(i)vati na pričanje: Q., Plin. iun., testes, quibus nos praesentibus denuntiavimus Ci.; v stiku abs.: fratres saltem exhibe (sc. testes). „Non denuntiavi“ (sc. testibus illis ali iis testimonium) Ci. β) predhodno napoved(ov)ati tožbo = predhodno naznaniti (naznanjati), da hoče kdo po določenem roku začeti tožbo proti komu pred sodnikom: d. alicui SC ap. Ulp. (Dig.); z de: cur tu … de isto potius fundo … Caecinae denuntiabas, … ? Ci.; z ACI: homini Romae in foro denuntiat fundum illum … suum esse seseque sibi emisse Ci. … izjavi, da ga bo s tožbo prijel, češ da je tisto zemljišče njegovo; toda litem d. komu kar brez določenega roka pravdo napovedati in ga pozvati, naj gre z njim pred sodišče: Aur., Symm., pozni Icti. γ) denuntiare in iudicium svoje priče, prijatelje pridobiti, da pridejo ob določenem času kot priče pred sodišče: in iudicium ut denuntiaret Ci.; toda iudici denuntiare sodnika obvestiti, da je tožnik odstopil od tožbe: iudici hic denuntiavit, absolutus est Ci.

dēpacīscor in (večinoma) dēpecīscōr -scī -pectus sum

1. intr. pogodbo skleniti, pogoditi se: neque ante dimissum (esse), quam depectus est Ci., depecisci ad condicionem alicuius (po nasvetih koga) Ci., d. cum aliquo, ut … Ci.; v slabem pomenu = sramotno pogodbo skleniti: depectus autem dicitur turpiter pactus Ulp. (Dig.); pren.: iam depecisci morte cupio Ter. zdaj želim pogodbo za smrt skleniti = zdaj rad umrem, cum enim tot (pericula) impendeant, cur non honestissimo depecisci velim? Ci. ep.

2. trans. izgovoriti si kaj, pogoditi se s kom glede česa: ipse tria praedia depectus est Ci., cum illo partem suam (praedae) depecisci Ci.

dēpāscō -ere -pāvī -pāstum

1. (o živalih) popasti, pomuliti: qui (tauri) tibi nunc viridis depascunt summa Lycaei V., d. herbas Col., oleam Plin.; v pass.: qui a pecore eius depasci agros publicos dicerent Ci., saepes … apibus florem (grški acc.) depasta salicti V. vrbovo drevje, katerega cvetje čebele obirajo; pren.: et depasta altaria liquit V. in je odšel, ko je pojedel, kar je bilo (mesa) na žrtvenikih; pren.: luxuries quaedam (orationis), quae stilo depascenda est Ci. ki se mora s pisalom obrezati, omejiti, depasci veterem possessionem Academiae ab hoc acuto homine non sinemus Ci., Latium logno depascere bello Sil., depasti flammis scopuli Sil.; dēpāscor -scī (kot med.) objesti (objedati), obgristi (obgrizovati): (anguis) miseros morsu depascitur artūs V., depasci ceras, segetes Plin.; pren.: omnia nos itidem depascimur aurea dicta Lucr., artus depascitur arida febris V. suši.

2. depascere (act. causativum) (o pastirju, poljedelcu) popasti: saltūs O., qui … luxuriem segetum tenera depascit in herba V., d. farraginem saepius Col., glandem immisso pecore Icti.

dēpecūlor -ārī -ātus sum, v klas. lat. le v oblikah, izpeljanih iz perfektovega debla, opleniti, upleniti, oropati koga česa: fana Ci., Apollonium … omni argento … depeculatus es Ci., qui laudem honoremque familiae vestrae depeculatus est Ci., d. civitates, regna, domos omnium Corn. — Act. soobl. dēpecūlō -āre; od tod star. inf. fut. dēpecūlāssere: Luc. ap. Non., in inf. pr. pass. dēpecūlārī: Caelius Antip. ap. Prisc.

dēpendeō -ēre

1. (dol) viseti: nec dependes nec propendes Pl. ne visiš niti dol niti naprej = ne tehtaš niti manj niti več, hasta dependens Q., brachio dependente Suet.; z abl. instrumenti: servi laqueo dependentem invenere L. Izhodišče v abl.: malo (z jambora) dependens verberabatur S. fr., dependent lychni laquearibus aure͡is V., meretrix dependens collo senis Sen. rh.; z dat.: lateri vellera dependent O., vitis, cui aureae uvae, aurea folia dependent Sen. ph.; s praep.: ex humeris nodo dependet amictus V., unci et falces ex iisdem asseribus dependentes Cu., a. cervicibus ante pectus d. Suet. (o bodalu).

2. pren.
a) odvisen biti od česa, na čem temeljiti: dependetque fides a veniente die O., ex hoc malo dependet illud deterrimum vitium Sen. ph.; huius et augurium dependet origine verbi O. z deblom te besede (namreč „augustus“) je (etimološko) povezan tudi „augurium“.
b) dependere in aliquid nagibati se k čemu: exitus semper in incertiora dependens Sen. ph.

dēperdō -ere -didī -ditūrus

1. pogubiti, uničiti, na nič spraviti; le v pt. pf.: sutor inopiā deperditus Ph. popolnoma obubožal, deperditus fletu Cat. upehan, deperdita laetabatur Cat. čezmerno, deperditus (-a) alicuius amore Suet., Val. Max. smrtno (na smrt) zaljubljen (-a) v koga, v katero = pesn. deperditus aliquā Pr. ali in aliqua Cat.; z grškim acc.: nondum etiam sensūs deperditus omnes Pr. še ne ob vso zavest. Adj. pt. pf. dēperditus 3 nravno pokvarjen, izprijen, zloben: Gell. Pass. se sicer nadomešča z act. glag. dēpereō -īre.

2. izgubiti: gratiam Pl., verum sanguinem Ci., non solum bona, sed etiam honestatem Ci., aliquid de libertate, aliquid ex bonis, nihil de iure civitatis Ci., habet nihil, quod deperdat Ci., ne quid ex his deperdat Ci., nostri … paucos ex suis deperdiderunt C., tantum se eius opinionis deperdidisse, ut … C., membratim vitalem d. sensum Lucr., bonam d. famam H., ne quid summā deperdat metuens H., linguae d. usum O., deperdit terra colores Tib., d. colorem Plin., aliquid de existimatione sua Plin., ceterae (arbores) folia deperdunt, lapis … nihil igne deperdens Plin.

dēpetīgō -inis, f gobe (bolezen), gobavost, srab, garje: Ca.; v tmezi: scabies … deque petigo (= et depetigo) Luc. ap. Non.

dēpilō -āre -āvī -ātum lase vzeti komu, ogoliti (oskubsti) ga: Tert.; večinoma v pt. pf. dēpilātus 3: Sen. ph., Mart.; pren. dēpilātus oskuben = oropan, ogoljufan, prevaran: Luc. ap. Non.

Opomba: Star. inf. fut. depeilassere: Luc. fr.

dēpopulō -āre -āvī -ātum (dē in populus) razljuditi, (o)pleniti, (o)pustošiti, pokonč(ev)ati: agros Enn. ap. Non., macellum Caecil. ap. Non., agros provinciamque vestram Auct. b. Hisp., greges Val. Fl.; v pass.: depopulabitur Lact., sicer le v obl. pt. pf.: depopulatis agris C., depopulato agro, regionum depopulatarum, ager est depopulatus, omnis ora maritima eorum … depopulata ab Achaeis erat L., depopulatā Parthiā Iust. Klas. med. dēpopulor -ārī -ātus sum: depopulari Siciliam provinciam Ci., domos, urbes, fana Ci., cum agros … depopularetur Ci., agros Remorum depopulati, ad eam regionem depopulandam, ad fines Volcarum … depopulandos C., ad vastandos depopulandosque fines Ambiorigis Hirt., eamque (Phrygiam) prius depopulatus est, quam … N., Hannibal … Beneventanum depopulatur agrum, Veientes depopulatos (esse) extrema agri Romani, ad depopulandos hostium fines incedit L., vicinam late depopulatur humum O., depopulatus regionem Cu., omne mortalium genus vis pestilentiae depopulabatur T., Atheniensium civitatem internecivo mortis genere d. Gell. razljuditi (o kugi); pren.: d. hereditates Dig. zapraviti, pognati.

dēportātiō -ōnis, f (dēportāre)

1. odnašanje, v pl.: Ca.

2. pregnanstvo do konca življenja: Dig., Amm.

dēpōscō -ere -popōscī (—)

1. nujno zahtevati ali terjati kaj, nujno prositi kaj: Val. Fl., Sil., Plin. iun., Front., id non modo non recusem, sed etiam appetam atque deposcam Ci., certas sibi deposcit naves Domitius C., numquid ego a te magno prognatum deposco consule cunnum … ? H., votis d. poenam Lucan. živo želeti, d. poenam in se ultro, supplicium, suam caedem, pugnam, ludos Suet.; z dvojnim acc.: ad commune bellum Pompeium imperatorem d. Ci.; v pass. skladu: unum ab omnibus sociis et civibus ad id bellum imperatorem deposci atque expeti Ci.; brez acc.: nobis de proelio cogitandum (est), sicut semper depoposcimus C., omnibus pollicitationibus ac praemiis deposcunt, qui belli initium faciant C.; pren. (o neživem subj.): talia loca lentos deposcunt calamos O. zahtevajo, potrebujejo.

2. occ.
a) (opravljanje kake službe, izvršitev kakega posla) zase zahtevati, izgovoriti si: tum tuus pater … illam sibi officiosam provinciam depoposcit Ci., tene … potissimum tibi partes istas depoposcisse, ut … ? Ci., video, … quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit Ci., sibi id muneris d. C., d. asperrima ad laborem L., consulatum sibi, primas sibi partes, partes sibi tuendas, coloniam tutandam Suet.
b) koga izročitev zahtevati, zahtevati, da se kdo izroči, npr. v kaznovanje, smrtno kazen, pogubo: cum me unum omnes deposcerent Ci., d. auctorem culpae L., Hannibalem L., Iust., ad Cloeliam obsidem deposcendam, ad ducem deposcendum L., d. ducem Lucan., studiisque ardentibus ausum talia deposcunt O., quosnam populos deposcat hiatu Sil.; z določili (čemu?): hunc tota Asia deposcit ad supplicium Ci., Gutruatum ad supplicium depoposcit Hirt., regum amicos ad mortem d. C., ducem in poenam foederis rupti d. L., centurionem illa morti deposcit T., summissis, qui … ad poenam deposcerent Suet.; podobno: Caelii adulescentia ad mulieris delicias deposcitur Ci.
c) borilsko koga na dvoboj poz(i)vati, za nasprotnika si vzeti: deposcant haec (familia) Volscos sibi, illa Aequos L., Persen simul et Minyas deposcimus hostes Val. Fl.

dēpraedor -ārī -ātus sum (o)pleniti: Iust., Ap., Aug., Vulg. — Act. soobl. v pf. depraedaverunt: Ambr.

dēproelior -ārī boj izbojevati, hudo se boriti; le v pt. pr. (pren.): qui (divi) simul stravere ventos … deproeliantes H.

dēprōmō -ere -prōmpsī -prōmptum (decomp.)

1. kaj od kod, iz česa vzeti, jemati, izvleči, potegniti, po kaj iti in prinesti; abs.: cibum Pl., merum H., quae mox depromere possim H. Izhodišče v abl.: pharetrā deprome sagittam V., depromunt tela pharetris V., deprome … merum diotā H., d. Caecubum cellis avitis H., arma puppi d. Val. Fl., venenum sinu T., pyxidem arculā Ap.; s praep.: d. libros ex bibliotheca alicuius, pecuniam ex aerario Ci., altera (pecunia) ex arca, altera (opera) ex virtute depromitur Ci., d. vinum de cupa Aug.; pren.: d. pestem de matris sinu Ci., sinu vires Val. Fl.; šalj.: e … cella depromar ad flagrum Pl. bom odveden.

2. pren. sneti, zajeti: numerum domo, verba domo patroni, orationem ex (de) iure civili, utilitas vel a peritis vel de libris depromi potest Ci., e quibus locis argumenta depromerentur Ci., maledicta congessit deprompta ex recordatione inpudicitiae Ci.

dēputō -āre -āvī -ātum

I. odrez(ov)ati, obrez(ov)ati: Ca., Col., umbras (senčnate veje) O.

— II. pren.

1. natančno (pre)ceniti, za kaj odločno imeti, (komu) kaj v kaj šteti: vide si hoc utibile magis deputas Pl., d. aliquem malo quovis dignum Ter., operam alicuius parvi pretii Ter., omne id deputare esse in lucro Ter., d. aliquem esse hebetem aeque ac pecus Acc. ap. Ci., aliquid delicto (dat.) Tert.

2. v pozni lat.
a) koga (kaj) za kaj, za koga nameniti (namenjati): Aur., Vop., vaccas steriles aratro Pall., milites obsequiis ali ad obsequia (za službovanje) Veg., vectigalia civitatibus Lamp. odmeriti.
b) da(ja)ti, prepustiti (prepuščati): patrimonia sua mimis Vop.
c) kot krivdo pripisovati komu kaj = koga česa kriviti: aliquid deo Eccl.

Derbē -ēs, f (Δέρβη) Derba, mesto v Likaoniji: Vulg. — Od tod

1. Derbētēs -is, m (Δερβήτης) Derbljan (= Antipater): Ci. ep.

2. Derbēus -ēī, m (Δερβαῖος) iz Derbe, Derbljan: Gaius Derbeus Vulg.

Dercetis -is, f (O., Hyg.) in Dercetō -ūs, f (Plin.) (Δερκέτις, Δερκετώ) Derketis, Derketo (tudi Atargatis), sirska boginja ljubezni in plodnosti, Semiramidina mati; častili so jo v podobi ribe in jo primerjali z Astarto in Afrodito.

dērīdiculus 3 zelo smešen, zasmehovanja vreden: Pl., Varr., Lucr., Gell., deridiculum esse se reddere rationem (da naj bi dal odgovor) L.; subst. dērīdiculum -ī, n
a) zasme-h(ovanje), posmeh(ovanje): Ap., quid tu me deridiculi gratiā sic salutas … ? Pl., aliquem sibi pro deridiculo … putare Ter., Haterius … deridiculo fuit T. je bil zasmehovan, rogali so se mu, Togonius Gallus … per deridiculum auditur T., ad deridicula Q. v kratkočasje.
b) smešnost: ignaviā animi et deridiculo corporis iuxta despiciendus T.

dērīsor -ōris, m (dērīdēre) posmehovalec, zasmehovalec, šaljivec, dovtipnež, zabavljivec, satirik: Sen. rh., Sen. ph., Q., Mart. (o gledališkem igralcu), Iuv., Suet., derisor vero plus laudatore movetur H. zasmehovalec se kaže bolj ganjenega, derisor magis quam deridendus senex Ph.; poseb. šaljivec, zajedavec (scurra, κόλαξ), ki je sedel poleg gospodarja na najnižjem ležišču v trikliniju in zbijal dovtipe na račun povabljencev: scio absurde dictum hoc (sc. Scortum) derisores dicere Pl., imi derisor lecti H.