Franja

coniciō (v najboljših rok. in izdajah tudi coiciō) -ere -iēcī -iectum (cum in iaciō)

I. (z ohranjenim pomenom predloga)

1. skupaj vreči (metati), zmeta(va)ti, skupaj spraviti (spravljati), znositi (znašati): O., Lucr., Quinti fratris domus … inflammata iussu Clodii … coniectis ignibus Ci. ep., quae (tecta) coniectis celeriter stramentis … erant inaedificata Hirt., frondem ac virgulta facesque coniciunt V., ligna celeriter exstruunt facesque virgultorum coniciunt L. Kje? (redk. z in in abl.): sarcinas in medio c. L.; nav. kam? s praep.: c. pallium (palliolum) in collum Pl. vreči si prek pleč, sortes in hydriam (tudi le conicere sortes) Ci., c. nomina in urnam L., Plin. iun., imperavit serpentes vivas in vasa fictilia conici N., repente in naves vasa fictilia conici coepta sunt N., c. vim lignorum ardentem in flumen V., purpureas super (sc. membra) vestes … coniciunt V., in medium … conice saxa V., c. sarcinas in medium ali in unum (na kup) L.; prolept.: c. sarcinas utrimque in acervum ali arma lecta in acervum L. na kup zmetati, aggerem in munitionem C. nasuti; pesn. z dat.: igni galeas c. V.

2. occ. (kopja, puščice idr.) zmeta(va)ti, lučati, spustiti (spuščati): tela undique in unum hostem L., milia sagittarum circiter triginta in castellum C., iacula plurima in equos virosque L., tela in regem Cu., tela intra vallum C.

3. pren. (iz zbranih znakov, podatkov skupaj spraviti) = domnevati, uganiti, ugibati, posne(ma)ti, soditi, sklepati: conicito cetera, quid ego ex hac inopia nunc capiam Ter., quae tempestas impendeat, vates melius coniciet Ci., de futuris callidissime coniciebat N., ex quo omnes coniecerant eum regnum ei commisisse N., belle coniecta, male coniecta Ci., N. pristojne, nepristojne domneve; occ. razložiti (razlagati), prerokovati, vedeževati: somnium Pl., o praeclare coniectum … omen! Ci., bene qui coniciet, vatem hunc perhibebo optimum Ci. poet. —

II.

1. (z oslabljenim pomenom predloga in prevladujočim pomenom smeri) vreči (metati) kam, na kaj, v kaj, proti komu ali čemu, tja, komu ali čemu: aliquem in ignem Pl., aliquem vivum in flammam Auct. b. Afr., interfectum in plaustrum Ci., ignem in obiectam saepem L., funereum torrem medios coniecit in ignes O., c. in sortem provincias L. žrebati za province, nomen in urnam Sen. ph.; redk. z in in abl.: in Caesaris piscinis … coniectum piscem … expirasse scribit Annaeus Seneca Plin.; brez določene smeri: c. sortem Ci. žrebati; od tod: c. aliquem in sortem = c. alicuius sortem Ci. dati komu žrebati (za kaj); pren.: cum in me flamma illorum temporum coniciebatur Ci., tantam pecuniam c. in propylaea Ci. potrošiti za …, tako tudi: HS millies in culinam c. Sen. ph.; pesn. z dat.: huic dea unum anguem conicit V., spolia occisis derepta Latinis coniciunt igni (v ogenj) V., coniecta vincula collo O.

2. (metala) kam metati, zagnati, zadegati, zalučati, spustiti (spuščati): tela in eos (insidiatores) coniecit N., c. lapides telaque in nostros C., pila in hostes C., trabem in hostem O., iaculum inter ilia coniectum O.; brez določene smeri: c. eminus hastam V., hastas V., Val. Fl., telum sine ictu, iaculum, sagittam V., venabula manibus coniecta Cymeli O.; occ. (kako bodalo) kam zasaditi, zabosti: interfectus est … gladio in os adversum coniecto C., cultrosque in guttura velleris atri conicit O., coniectum in gutture ferrum O., saniem coniecto emittite ferro O.; pren. obrniti (obračati), nameriti (namerjati) kaj na koga, naperiti (naperjati) kaj zoper koga, vreči, zvrniti (zvračati) kaj na koga: c. oculos in aliquem Ci., coniectis oculis Ci. ali coniectis in eum oculis T. z vanj uprtimi očmi, quotiens oculos coniecit in hostem V., petitiones ita coniectae, ut vitari non possint Ci., c. maledicta in eius vitam Ci., omnia crimina in alicuius nimiam diligentiam Ci., eius rei culpam in multitudinem coniecerunt C., in unum vigilem culpam c. L.; pesn. z dat.: querelas absenti c. Tib.

3.
a) koga ali kaj kam vreči, spraviti (spravljati), vzeti, jemati, da(ja)ti, vtakniti (vtikati), postaviti (postavljati), peljati, odvesti, odvesti dati, pognati (poganjati), (za)poditi; z množinskimi in kolekt. obj. (v takih zvezah se še kaže moč predloga cum — con): Lucr., mulieres in eum locum coniecisse C. da so skupaj spravili, auxiliis in mediam aciem coniectis C. skupaj postavivši, hostem (hostes, auxilia regis) in fugam c. C. v beg zapoditi, exercitum in angustias Cu.; z edninskimi obj.: parricidam in culleum Ci. vtakniti, aliquem in catenas C. v spone dati, aliquem in vincula Ci., N., C. ali in carcerem Ci., Suet., Iust. ali in lautumias Ci. ali in custodiam N. v ječo pahniti, servos in arcas Ci. v celice zapreti, aliquem in eculeum Ci. na natezalnico dati, aliquem in medium Ci. koga (pri hoji) v sredo vzeti, novercam in alteram navem Sen. rh.; cum haec navis … vi tempestatis in portum coniecta sit Ci. je bila vržena (zanesena), toda: naves in noctem coniectae C. ki so prišle v noč, ki jih je prehitela noč, ki so zakasnile; pren.: id sub legis superbissime vincula conicitis L. — Pogosto refl. = hitro kam spraviti (spravljati) se, poda(ja)ti se, planiti, udariti, ubežati, zbežati, zateči se: quin, pedes, in curriculum vos conicitis? Pl., c. se intro Ter., se in pedes Ter. pobrati jo, odriniti, se in scalas tabernae librariae Ci., se in mirificam latebram (pri razgovoru) Ci., se in fugam Ci. spustiti se v beg, se in signa manipulosque C. krdeloma ubežati, cum regis filiā se in sacrarium coniecit N., plerique ex fuga se in templum Minervae coniecerant N., se in paludem c. L., huc sese trepida Aeneae fugientis imago conicit in latebras V.; pren.: c. se mente ac voluntate in versum Ci. posvetiti se pesništvu.
b) kaj kam vtakniti (vtikati), da(ja)ti, vde(va)ti, nali(va)ti, vli(va)ti: libellus in epistulam coniectus Ci. ep. priložena pismu, fasciculus, quo illam epistulam conieceram Ci. ep., c. digitos pollices linteolis involutos in os aegri, medicamentum in calamum scriptorum, linamentum ardens in aëneam cucurbitulam, acum in ignem, filum in acum, super eminentem carnem exedentia medicamenta Cels., laureum oleum coniecisse (sc. in aurem) abunde est Cels.; z dat.: c. cinerem dentibus exesis, lupinum frutectoso solo Plin.

4. pren.
a) koga ali kaj v kako stanje, v kak položaj, čas, oddelek spraviti (spravljati), postaviti (postavljati): aliquem ex tranquilissima re in nuptias Ter. spraviti v zakonski jarem, aliquem in laetitiam frustra Ter., in quod me malum conieci? Ter., c. rem publicam in perturbationes Ci. ep., aliquem ex occultis insidiis ad apertum latrocinium Ci. prisiliti, hostes in metum, in terrorem L. ali animos in terrorem Auct. b. Afr. v strah spraviti, animus … ad alias animalium formas coniectus Sen. ph. prestavljen v …; aliquem in breve tempus Ter. omejiti na kratek čas, se in noctem Ci. = ob zavetju noči urno odpotovati, proelium in noctem Auct. b. Afr. v noč raztegniti, haec tempora, on quae testis crimen conicit L. postavi; nulli conicientur in ullum ordinem (iudicum), nulli eximentur Ci., c. forensem turbam in quattuor tribus L., in unam tribum omnes qui … L.
b) α) pismeno kaj kam spraviti (spravljati), spreje(ma)ti, kje namestiti (nameščati): legem in decimam tabulam, haec verba in interdictum Ci., plura in eandem epistulam Ci. ep. β) ustno kaj razložiti (razlagati), kaj izustiti, obravnavati, razpravljati: causam in comitio aut in foro ante meridiem Tab. XII ap. Corn., causam ad aliquem, verba inter se acrius Afr. ap. Non., is cum filio coiecerat nescio quid de ratiuncula Afr. ap. Non., c. aliquid Luc. ap. Non.

Opomba: Star. coniēxit = coniecerit: Pl.

coniector -ōris, m (conicere)

1. razlagalec, tolmač: isti quidem … orationi Oedipo opust coniectore Pl.

2. razlagalec sanj, vedeževalec: Pl., Enn. ap. Ci., Poeta ap. Ci., Q., c. et interpres somniorum Ci., coniectores Isiaci Ci. Izidini svečeniki vedeževalci (v Rimu).

coniectūrālis -e (coniectūra) ki sloni na domnevanju, domneven, dozdeven: ars, medicina Cels.; v retoriki: constitutio Ci., Corn., causae Ci., Q., controversia, genus, quaestio Ci., status Q. — Adv. coniectūraliter: Sid.

conistērium -iī, n (gr. κονιστήριον) prašišče, prahovnica, mesto v borilnici, kjer so se borilci po maziljenju opraševali (s prahom posipavali): Vitr.

coniūnctiō -ōnis, f (coniungere)

1. krajevna zveza, združitev, stik: Cels., coniunctione portuum insula (urbi) adiungitur Ci., c. tectorum Ci. skupek, skupina.

2. pren.
a) zveza, spoj: Varr., coniunctio confusioque naturae Ci., ad coniunctionem hominum nati sumus Ci. druženje z ljudmi, c. mentis cum externis mentibus Ci. soglasnost, simpatija, c. secundae dubiaeque fortunae Ci., nostra municipia coniunctione vicinitatis moventur Ci. kot najbližji sosedje, c. sortis Ci., criminum Cu., litterarum inter se c. Q.
b) occ. α) zveza po rojstvu ali poroki, sorodnost, svaštvo: Varr., c. sanguinis Ci., coniunctiones fratrum Ci., pro paterna necessitudine et coniunctione Ci., c. adfinitatis Ci., quae coniunctio necessitudinem eorum sanxit N., coniunctione Caesaris (s Cezarjem) dignum credi T. β) prijateljstvo: me Cn. Pompeius semper sua coniunctione dignum putavit Ci., c. benevolentiae, gratiae Ci., novae coniunctiones Ci. γ) politična zveza, stranka: vestram equitumque Romanorum coniunctionem confringere Ci., Pompeium a Caesaris coniunctione avocare Ci.
c) α) log. pojmovna zveza, spajanje pojmov, zveza (združevanje) misli: quae coniunctio, quae diiunctio vera est Ci., haec quoque c. est ex repugnantibus Ci., deinde addunt coniunctionum negantiam Ci., c. syllogismi Gell. β) ret. zveza v govoru: suave autem erit genus dicendi … coniunctione, quae neque asperos habet concursus neque diiunctos atque hiantīs Ci.; govorna podoba = zevgma: Corn. γ) gram. veznik, konjunkcija: Corn., Sen. ph., Serv., cum demptis coniunctionibus plura dissolute dicuntur Ci., sequitur c. Q., quae (figura) quia coniunctionibus caret, dissolutio vocatur Q., neque coniunctiones saepe iterare dubitavit Suet.

coniūrātiō -ōnis, f (coniūrāre)

I. skupno priseganje, skupna prisega: adversarios coniuratione confirmat N. z vzajemno prisego, coniuratio fit in tumultu, quando urbis periculum singulos iurare non patitur Serv. —

II. met.

1. pod prisego sklenjena z(a)veza v kak namen: quae haec est coniuratio (mulierum) Ter., c. urbana Plin. iun. meščanska stranka; is (Orgetorix) … coniurationem nobilitatis fecit C., principum … coniurationem de bello … factam L., c. Acarnanica L.

2. occ. zarota, naklep, naplet, kovarstvo: c. Catilinae S., servorum L., vindex coniurationis Ci. ep., auctores coniurationis Vell., conscius coniurationis S., in coniuratione esse S. soudeležen v zaroti biti, sozarotnik biti, extra coniurationem esse S. ne udeležiti se zarote, coniurationem facere contra Caesarem Hirt., c. contra rem publicam facta est Ci., coniurationem aperire, patefacere S., mea virtute perditorum hominum coniurationem patefactam esse Ci., c. coepta simul et aucta T., manifestus coniurationis T., coniurationem prodere alicui T., coniurationem detegere Suet., quod nefas … ad coniurationem pertinere existimabatur N., c. nefanda in omne facinus L., coniuratio deserendae Italiae ad Cannas facta L., convicti adversum se coniurationis Eutr.

3. met. (so)zarotniki, zbor („klub“) zarotnikov, zarotniška drhal: hac in coniuratione quid tam coniunctum, quam ille cum Catilina? Ci., nemo est extra istam coniurationem perditorum hominum Ci., princeps (principes S.) coniurationis Ci., capita (caput Cu.) coniurationis L., Cethegus aliique ex coniuratione S., si c. valuisset S.

coniūrō -āre -āvī -ātum

I.

1. skupaj (z drugim, z drugimi) priseči (prisegati): quae iurat mens est, nil coniuravimus illā O.

2. voj. (skupaj) na zastavo priseči (prisegati), prisego da(ja)ti: ut omnes Italiae iuniores coniurarent Ci.; od tod pt. pf. masc.: ut consul, quos coniuratos haberet, dimitteret L. na zastavo zaprisežene = vso sklicano vojsko.

— II.

1. v kak namen s prisego zavez(ov)ati se, zapriseči (zaprisegati) se k čemu, zarotiti se: barbari coniurare … coeperunt C., simul omne tumultu coniurat trepido Latium V.; cum tota Italia c. pro partibus alicuius Suet.; c. in (zoper) Troiam Mel., si ab omnibus in (k) legem dei coniuraretur Lact. ko bi se vsi iskreno zavezali, da se bodo držali božje zapovedi; z ACI fut.: per suos principes inter se coniurant nihil nisi communi consilio acturos C., pedites coniurabant sese non abituros esse L.; s finalnim stavkom: inter nos coniuravimus, … neuter stupri causā caput limaret Pl., equites Romanos coniurasse omnes, ut transitionem facerent Auct. b. Hisp.; pesn. pren.: alterius sic altera poscit opem res et coniurat amice H. se prijateljsko ujema, arena coniurans Cl.

2. occ. v zle namene zarotiti se, skleniti (sklepati) tajno zvezo: me scito tantum habere aeris alieni, ut cupiam coniurare Ci. ep., coniurasse supra septem milia virorum ac mulierum L.; principes inter se coniurant S., servos Milonis se interficiendo Pompeio coniurasse Ci., ii, quibuscum coniurasti Ci. tvoji sozarotniki, Catilina contra rem publicam coniuravit Ci., c. adversus rem publicam, adversus patriam L., adversus cives suos patriamque Lact., in Philippi caedem Cu., in mortem patris Q., cum aliquo ad delendam patriam Eutr.; brezos.: spes Campanae defectionis, in quam coniuratum est L., nondum sic contra virtutes coniurabitur Sen. ph., coniuratum est in eum (Caesarem) a sexaginta … senatoribus equitibusque Romanis Eutr.; z inf.: coniuravere nobilissumi cives patriam incendere S., haec (tecta) … omnia incendere centum septuaginta Campani … coniuraverunt L.; s finalnim stavkom: servitia urbem et incenderent … coniurarunt L.; z odvisnim vprašanjem: qui coierint coniurarintve, quo stuprum flagitiumve inferretur L. — Od tod pt. pf. coniurātus 3

1. s prisego zavezan, zavezen, zaprisežen: coniuratae mille rates V. ladjevje zaveznih Grkov, c. Hister V., c. agmina O., coniurati veniunt ad classem venti Cl.; pesn. z inf.: Graecia …, coniurata tuas rumpere nuptias H.

2. zarotivši se (= potem ko se je kdo zarotil, zavezal): exsules, testes c. Ci., homines coniuratos deduci a Catilina sciebam Ci., in proditionem urbium suarum coniurati L. da izdajo svoja mesta, tum partu Terra … creat … coniuratos caelum rescindere fratres V.; pesn.: arma coniurata O. orožje zarotnikov. Pogosto subst. coniurātus -ī, m zarotnik; residebit in re publica reliqua coniuratorum manus Ci., cum consul bellum gesserim cum coniuratis Ci., de omnibus coniuratis decernere S., consilia coniuratorum detegere Suet., duos de coniuratis interficere Iust.

cōnōpēum -ēī, pozneje cōnōpium, -iī, n (gr. κωνωπεῖον iz κώνωψ komar) komarnica, gosto pletena mreža, s katero so se poseb. Egipčani branili pred komarji in mušicami: conopia tendere Pr.; met. s komarnico zastrta postelja (v pozni lat. canapēum, od tod fr. canapé, nem. Kanapee): Varr., sol adspicit conopium H., ut testudineo tibi … conopeo nobilis Euryalum … exprimat infans Iuv.

cōnor -ārī -ātus sum

1. zagnati (zaganjati) se, telesno truditi se, ubadati se, upirati se: dum (mulieres) moliuntur, dum conantur, annus est Ter., conari manibus pedibus noctes diesque Ter., c. alicui obviam Ter. komu nasproti iti hoteti; preg.: c. contra fluminis tractum ali contra ictum fluvii Aug., Vulg. proti toku reke plavati = zaman truditi se.

2. pren. (pogumno in samozavestno) kaj zače(nja)ti, poskusiti (poskušati), drzniti (upati) si kaj storiti; abs.: qui … prius cogitare quam conari consuesset N., conantibus, priusquam id effici posset, adesse Romanos nuntiatur C., Atheniensium populum celerem et supra vires audacem esse ad conandum L.; z obj.: Ter., Vell., magnum opus omnino et arduum … conamur Ci., desperent se id, quod conantur (svoje namere), consequi posse Ci., quo facilius ea, quae conabatur, efficeret Ci., vides profecto illum (Demosthenem) multa perficere, nos multa conari Ci., Dumnorigi Aeduo, … ut idem conaretur, persuadet C., quem etsi multa stulte conari videbat, tamen nulla deseruit in re N., id ne fieret, omnia et conanda et audenda Magnetibus esse L., rapit … conantem plurima frustra V.; z inf.: Lucr., V., Cat., quod planum facere non modo non possis, verum ne coneris quidem Ci., Helvetii id, quod constituerant, facere conantur C., cum Lacedaemonii quererentur … eum in ea re conari fallere N., mihi res, non me rebus subiungere conor H.; z odvisnim vprašanjem: saepius noctu, si (ali) perrumpere possent, conati C. — Od tod subst. pt. pf.: (s pass. pomenom) cōnātum -ī, n početje, podjetje, poskus, drzno dejanje: cuius ego non modo factum, sed inceptum ullum conatumve contra patriam deprehendero Ci., conatum simulare Q., conatum efficere Auct. b. Hisp.; pogosteje v pl.: Pl., Lucr., Q., Iuv., Suet. idr., conata efficere Ci. ali perficere C., N., Carthaginiensium conata exposuit L., Persei conatis obviam ire L.

conquadrō -āre -āvī -ātum

1. trans. kaj čisto štirioglato napraviti (napravljati) ali narediti (narejati): Varr. ap. Non., Aug., aurum, later quod conquadravit regius Col., perticae conquadratae Col.

2. intr. s čim popolnoma sorazmeren biti, s čim ujemati se (v pravem in prenesenem pomenu): Eccl.

conqueror -querī -questus sum tožiti o čem, zaradi česa, jadikovati, tarnati, potožiti komu kaj, pritožiti (pritoževati) se nad čim, zaradi česa; abs.: cum conqueri coeperit Ci., conquerar an sileam? O.; z dopolnili: his de rebus satis graviter c. Ci., nihil de aliqua re cum aliquo (proti komu) c. Ci. ep., de eadem re apud aliquem per epistulam c. Suet., apud aliquem de collegarum suorum iudicio c. Aug., c. in senatu Suet., sed quid ego ignaris nequiquam conqueror auris? Cat., c. alicui Sil.; z obj. v acc.: Corn., Tib., T. idr., conqueri fortunam adversam, non lamentari decet Pac. ap. Ci., c. fortunas suas cum aliquo Pl., si … ad saxa et ad scopulos haec conqueri … vellem Ci., nihil ab eo praetermissum est, quod pro re publica conquerendum fuit Ci., c. patris in se saevitiam intolerabilem L., apud patres vim atque iniuriam dictatoris L.; z ACI: se deseri c. Suet., pretia in immensum exarsisse conquestus Suet.; s cur ali quod: ut viseret conquereturque, cur Pisonem aditu arceret T., Seneca missum ad se Natalem conquestumque nomine Pisonis, quod ab eo visendo prohiberetur, … respondit T.

conquestiō -ōnis, f (conquerī)

1.
a) toženje, tožba, tarnanje ljudi: aliqua exclamatio vel admirationis vel conquestionis Ci., longa de bellis civilibus c. Q.; z objektnim gen. (o čem, zaradi česa): praeteritorum dolorum conquestiones Sen. ph.; ret. toženje = tarnanje, tisti del govora, ki naj v poslušalcu vzbudi usmiljenje: me non minus Sulpicii conquestio quam Catonis accusatio commovebat Ci., conquestio est oratio auditorum misericordiam captans Ci., conquestio est oratio, quae incommodorum amplificatione animum auditoris ad misericordiam perducit Corn.
b) tožeč glas živali: c. coturnicum volantium labore expressa Plin.

2. pritožba: ubi nullum auxilium est, nulla c. (zoper oblastnike) Ci., conquestiones in senatu habitae Ci., c. adversus omnes Q.

Consabrum -ī, n Konsaber (zdaj Consuegra), mesto v tarakonski Hispaniji: Front. — Od tod preb. Consabur(r)ēnsēs -ium, m Konsabrci, Konsaburci: Plin., Front.

cōnsalūtō -āre -āvī -ātum hkrati (skupaj, s kom vred) glasno pozdraviti (pozdravljati): laeti ergo et manantibus gaudio lacrimis consalutant eum Cu., cur sternuentīs consalutamus Plin., aliqui nomine quoque consalutare religiosius putant Plin.; qui cum inter se, ut ipsorum usus ferebat, amicissime consalutassent Ci.; z dvojnim acc.: quam … municipales … Volumniam consalutabant Ci. ki so jo vsi mun. pozdravljali kot Volumnijo, dictatorem eum legati consalutant L., c. uxorem ut Augustam Suet.; v pass. z dvojnim nom.: Pompeius Magnus e tota contione consalutatus est L. epit., cum deus undique consalutabor Sen. ph., Nero … imperator consalutatur T.; abs.: exercitus consalutant (sc. se) Fl.; (o eni osebi, ki pozdravlja): c. aliquem Petr., (Tiberius) populo consalutato circum templa deductus est Suet.; (o pticah): oscines corvi … aurorae facem consalutantes Sid.

cōnsauciō -āre -āvī -ātum hudo raniti: caput praetoris Suet.; v pass.: celeri vulnere consauciari Corn., crus et utrumque bracchium ruinā pontis consauciatus Suet. po nogi in obeh rokah odrgnjen; pren.: ex odoribus morbidis regiones consauciare Arn. okužiti, ea, quorum sono … mens consauciatur Ambr. česar zvok žali naše srce.

cōnscendō -ere -scendī -scēnsum (cum in scandere)

1. skupaj stopiti (stopati) kam, skupaj iti kam, skupaj (z)lesti kam: nostri celeriter ad arma concurrunt, vallum conscendunt C., bis denis conscendi navibus aequor V. z 20 ladjami sem odjadral na odprto morje; occ.
a) (z)lesti na konja, zajahati ga: equos conscendendi equitibus spatium non erat L., cum prima in proelia iunctos conscendebat equos V., conscendunt in equos O.
b) stopiti (stopati) na ladjo, vkrca(va)ti se: mercatores e navi egressos terrere, conscendentes morari Ci. ko so se izkrcali …, vkrcavajoče se, equites conscendere in naves iubet C., c. in ratem Hyg., classem sub vesperum conscendit Auct. b. Afr., classem conscendit iussis gens Lydia divûm V., Pompeius navem frumentariam conscendit C., Ostiis navem c. Iust.

2. (od množice preneseno na posameznika) (z)lesti, povzpe(nja)ti se, stopiti (stopati) na kaj, (pr)iti kam: c. currum Lucr., Pr., Cu., currūs O., montes Cat., Pr., sol medium caeli conscenderat igneus orbem V. sonce se je bilo povzpelo do polovice svoje krožne poti = odbilo je poldan, c. aethera O., caelum O., Val. Max., scopulum V., tribunal Suet., c. in montem Petr., in aedem Gell. — Krajevno določilo je ali v loc. ali v abl.: c. Thessalonicae L., Epheso Ci., Pisis Ci. ep., tudi: c. a Brundisio Ci.; redk. na vprašanje kam? z adv.: anguis eo conscendit, ubi … Val. Max.

3. pren.
a) povzpe(nja)ti se do česa: miro gradu ad consulatum Val. Max., usque ad praefecturae praetorianae potentiam Aur., ad summa fastigia dignitatum Cod. Th.; s samim acc.: laudis c. culmen Pr. povzpeti se do višine hvalnice.
b) (v slabem pomenu) popeti se, zaiti v kaj: c. ad ultimum nefas Ps.-Q.

cōnscientia -ae, f (cōnscīre)

I. sovednost, soznanje, hkratna vednost: ad quos conscientiae contagio pertinebit Ci., se conscientiae scelere devinxit Ci., obligantur communi inter se conscientia Ci., simul adsumptis in conscientiam Othone et Senecione T., simulatā conscientiā T. kakor da bi se bili sporazumeli, purgare publicam conscientiam Iust. državni sporazum; s subjektnim gen.: constrictam iam horum omnium conscientiā teneri coniurationem tuam non vides? Ci., unius liberti conscientiā uti T. edinega osvobojenca imeti za sovedca; z objektnim gen.: Q., propter conscientiam mei sceleris Ci., c. coniurationis, facti, facinoris T. —

II.

1. svest, zavest, zavedanje, zavednost, trdno prepričanje, popolna vednost, spomin, čut: ut nostram stabilem conscientiam contemnamus Ci. samozavest, in gravi fortuna conscientiā suā niti Ci., illud se tacere conscientiam suam non pati L. njegovo prepričanje, ex nulla conscientia de culpa S. ker si nisem v svesti nobene krivde, in veris quoque sufficit conscientia Q. samoobčutje, salvā conscientiā Sen. ph. brez škode za moje prepričanje, ne krateč mojega prepričanja; z objektnim gen.: Hirt., Vell., T. idr., erectus pulcherrimi facti conscientiā Ci., c. bene actae vitae, recentis maleficii, scelerum tuorum, mediocrium delictorum Ci., contracti culpā periculi L., virium nostrarum et suarum L., infirmitatis suae Q.; tudi v pl.: te conscientiae stimulant maleficiorum tuorum Ci.; redk. z odvisnim vprašanjem ali ACI: conscientiā, quid abesset virium L., inerat conscientia triumphum derisui fuisse T. bil si je v svesti, da je bilo zmagoslavje v zasmeh; po skladu glag. timendi: ex conscientia, ne, quod vetuerat, videretur emisse T. v bojazljivi zavesti, da bi se utegnilo zdeti.

2. vednost, da je kdo kaj prav ali napak storil, vest (dobra ali slaba): Front., Lact., maximi aestimare conscientiam mentis suae, quae optimorum consiliorum testis nobis erit Ci., c. praeclara Ci., recta Ci. ep., egregia L., bona, optima Cu., Sen. ph., Q., Plin. iun. idr., mala S., Q.; occ.
a) dobra vest: magna vis est conscientiae Ci., conscientiā fretus Cu.; preg.: conscientia mille testes Q.
b) slaba vest: Corn., Auct. b. Afr., Ph., nulla conscientia exanimatus Romam venit Ci., conscientiā morderi Ci., suae quemque conscientiae animi terrent Ci. pečejo slabe vesti, conscientiā ictus aperit litteras L. ker ga je vznemirjala slaba vest, conscientia mentem vexat S., ex conscientia diffidens rebus suis S., modestiam in conscientiam ducere S. za znamenje slabe vesti jemati, aliquae conscientiae notae Cu., stimulante conscientiā Cu., conscientiā flagellari Sen. ph., conscientiā impulsus Q.

cōnscīscō -ere -scīvī (-sciī) -scītum

1. drž.pr. (skupno) odrediti (odrejati), odločiti (odločati), skleniti (sklepati): creatio magistratuum, iudicia populi, iussa vetita quom suffragio consciscentur, optimatibus nota, plebi libera sunto Lex ap. Ci., Tusci fere omnes consciverant bellum L., fugam communi consilio consciscunt urbes aliquot L., senatusque … censuit consensit conscivit, ut bellum cum priscis Latinis fieret Formula vetus ap. L.; occ. z drugimi vred skleniti (sklepati): puro pioque duello quaerendas (res) censeo, itaque consentio consciscoque Formula vetus ap. L.

2. pren. kaj (zase) sam pri sebi skleniti, nameravati kaj, odločiti se za kaj, — od tod met. prizade(ja)ti si, nakopati si, storiti si kaj hudega: sibimet ipsi exsilium conscivere L., ut desereremus penates nostros exsiliumque ac fugam nobis ex eo loco conscisceremus L. da prostovoljno prevzamemo nase; brez dat.: turpem fugam conscivissent T., c. caecitatem Gell. oslepiti se; c. facinus in se ac suos foedum ac ferum L. storiti, zagrešiti; pogosto v zvezi z obj. mortem, necem, letum smrt si zadati, usmrtiti se, samomor narediti: ut homines propter iniurias … decumanorum mortem sibi ipsi consciverint Ci., neque abest suspicio, … quin ipse sibi mortem consciverit C., Appius mortem sibi conscivit L., Iunius necem sibi ipse conscivit Ci., c. sibi letum Lucr. ali samo c. letum Pl.; v pass.: consciscenda mors voluntaria Ci. ep., ne mortis consciscendae locum haberet L., mors conscita L., Dig., nece conscitā Plin., de consciscenda nece cogitare Suet.

Opomba: Sinkop. obl. iz perfektove osnove: cōnscīsset (= conscivisset) Ci., cōnscīsse (= conscivisse) L.

cōnscius 3 (cum in scīre; prim. īnscius, nescius)

I.

1. sovedoč, vedoč za kaj; abs.: Q., Dig., fac me consciam Pl., a puero conscio est iudicatus Ci., fratres meos, quod erant conscii, in vincula coniecit Ci., tam multis consciis N., non sine conscio … marito H., Stygii quoque conscia sunto numina torrentis O.; pesn. (o stvareh in abstr.): silva, nox, turris c. O., c. rubor Cat., c. fama V. kot priča. — Skladi: pravilno z dat. rei: Lucan., Ap., ut tot viros primarios velim … esse temeritati et mendacio meo conscios Ci., conscius illi facinori Ci., Hecate, quae coeptis conscia nostris … venis O., verbis ne quisquam conscius esset Tib.; pesn. (o stvareh in abstr.) = priča: aether conscius conubiis V., nox conscia sacris O.; z dat. personae = skupaj s kom vedoč za kaj: Ci. ep., Dig., nec mihi conscius est ullus homo Pl., comperi ex iis, qui ei fuere conscii Ter.; potem (po subst. rabi) tudi z gen. rei: alicui conscium esse tanti facinoris Ter., homo meorum in te studiorum … maxime conscius Ci. ep., c. ante actae vitae L., numina conscia veri V., conscius Dymno tanti sceleris Cu., tot flagitiorum exercitui meo conscius T.; pesn.: conscia fati sidera V. zvezde, ki vedo za usodo; s praep.: in privatis omnibus rebus alicui conscius Ci. ep.; his de rebus conscium esse Pisonem Ci. ep.; z ACI: parturire eam nec gravidam esse ex te solus conscius es Ter. veš edino ti; z odvisnim vprašanjem: res, multis consciis quae gereretur, elata N.

2. subst.
a) cōnscius -iī, m sovedec, zaupnik, udeleženec: quo adiutore usus est, quo conscio? Ci., tui convivae, conscii, socii Ci., despiciens conscios stuprorum Ci., horum eram conscius Ci., consciis loca tradit N. sozarotnikom, qui conscii coniurationis fuerant S. sozarotniki, alius alii tanti facinoris conscii S. sovedci med seboj, conscios celare L., se enim ministros deorum, illos conscios putant T. zaupnike, conscii Othonis T., c. arcanorum Amm. zaupnik.
b) cōnscia -ae, f sovednica, zaupnica, udeleženka: miseram se conscia clamet H., conscia cum possit scriptas portare tabellas O., si non conscia fiat, terret O.; pesn.: conscia fibra deorum Tib. —

II.

1. svest (v svesti) si, zavedajoč se česa; abs. (pesn.): pudor incendit vires et conscia virtus V. zavest kreposti; večinoma refl. dat. personae: ego pol quae mihi sum conscia, certo scio … Ter., conscii sibi S., mulieres male sibi consciae Iust. v svesti si ničesar dobrega (krivde); z dat. rei: at mens sibi, conscia factis, praemetuens adhibet stimulos Lucr.; poleg refl. dat. z gen. rei: O., Cu., Val. Fl., Suet., si alicuis iniuriae sibi conscius fuisset C., mens sibi conscia recti V.; z in in abl.: nulla sibi turpi conscius in re Lucr.; z ACI: Ter., O., Q., etsi mihi sum conscius numquam me nimis cupidum fuisse vitae Ci., conscius mihi sum nihil me scientem deliquisse L. da vedé nisem ničesar zagrešil; z odvisnim vprašanjem: cum sibi conscius esset, quam inimicum deberet Caesarem habere Hirt.; z atrakcijo (po grškem skladu) z dat. ali nom. participii: conscius sum mihi benefacienti ali benefaciens po Prisc.

2. occ.
a) samozavesten, dobro zavedajoč se česa: forma conscia coniunx V., conscius audacis facti V., c. commissi O., admissae nequitiae Pr.
b) svest (v svesti) si kake krivde, krivega čuteč se: animus conscius Pl., Lucr., omnes, quos … conscius animus exagitabat S., Ulixes quaerere conscius arma V.; pesn.: c. vultus Sen. tr.

cōnscrīptiō -ōnis, f (cōnscrībere)

1. spisovanje, spisava, spisanje: librorum Aug., libelli Sid., annalium Arn., c. de superis talis Arn.; v pl.: falsae conscriptiones quaestionum Ci. popačenost preiskovalnih zapisnikov, omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradere Vitr. s skrbnimi zabeležbami.

2. met. spis, zapis, zapisek, spomenica: eosque non plus tres in una conscriptione oportere esse Vitr., c. coniugii Vulg. ženitvena pogodba; v pl.: architecturae conscriptiones Vitr., rerum gestarum ali samo rerum conscriptiones Arn., c. indecorae Arn.; occ. zapis o vojaškem naboru: Iulianus ap. Cass.