āter, ātra, ātrum
1. (medlo) črn, temen, mračen (naspr. albus; niger = lesketajoče črn, naspr. candidus): album an atrum vinum potas? Pl. temno rdeče, tam excoctam reddam atque atram, ut carbo est Ter., atrior ut multo siet quam Aegyptii (kot črnci) Pl., vide, quam te amarit is, qui albus aterne fuerit ignoras Ci. (gl. albus), a. filius O. črnec, sanguis Ci., cruor H., nubes Lucr., V., H., fumus, odor, fel V., nox V., H., noctes T., nemus V. globoko senčen, color, pulvis, nivei atrique lapilli O.; enalaga: a. fax V. črno kadeča se; pesn.: a. tempestas, hiems V., ater sinus Hadriae H. črni = viharni; pren. (= ātrātus) v črno oblečen: lictores atri H. v črno oblečeni sluge (pri pogrebih).
2. pren.
a) črn, temen, žalosten, nesrečen, hudonosen, zlonosen, poguben, grozovit: a. cupressus, Styx, palus, serpens V., viperae H. (v teh zvezah se ne da ugotoviti, ali je treba adj. razumeti v pravem ali v pren. pomenu); brez dvoma pa so v pren. pomenu zveze kakor: post equitem sedet atra cura H., a. curae H., a. timor, comes atra (= cura) H., a. tigris, acies, a. agmen V., atrae lites H. mrzke, odurne, a. dies Afr. ap. Non., V. nesrečen dan, poseb. ater dies ali atri dies (v rim. državnem življenju) nesrečni dnevi (po Varr. predvsem dies postridie Calendas, Nonas, Idus), ko se ni začelo nič novega (pri nas npr. petek), poleg teh še dnevi, na katere je državo zadela kaka nesreča (npr. dies Alliensis): Varr., L. idr.; a. mors H., tako tudi o vsem, kar je v zvezi s smrtjo: ignes V. grmadni ogenj, me mors atris circumvolat alis H. s temnimi krili, sororum fila trium... atra H., funus Lucr., extremi funeris atra dies Pr., luctus Sen. tr., planctus Sil.
b) črn = strupen, zloben, zločest, kovaren, zaviden: si quis atro dente me petiverat H., nec... quaerit, quem versibus oblinat atris H., atram mentem stimulare Sil., Aemilia... non atra animo Aus.
c) temen = nejasen, težko (raz)umljiv: Lycophron Stat.
Opomba: Komp. pri Pl., Gell., Lact.; superl. ni izpričan.
Zadetki iskanja
- crūdēlis -e, adv. crūdēliter (crūdus)
1. (o bitjih in njihovem značaju, vedenju, ravnanju) surov, krut, okruten, hud, brezčuten, nemil, neusmiljen, trdosrčen: Castor, mulier Ci., qui crudelior? Ci., crudelissimus tyrannus Dionysius Ci., crudelissimus carnifex civium Ci., non voluntate aut naturā non esse crudelem Ci., seditiosus civis et in hominis consularis calamitate crudelis Ci., ob eamque rem crudelis (fuit) N., aliquanto crudelior esse coepit N., in superiores contumax est, in inferiores crudelis Corn., crudeles gaudent in tristi funere fratris Lucr., (Catilina) gratuito potius malus atque crudelis erat S., crudelissimis parricidis S., quis est crudelior in nos te deus? H., crudelis Amor V., sed non Neptunus tanto crudelis amori Pr., anus crudelissima Petr., istius animus ferus, crudelis atque inhumanus Corn., crudelior ipso sit mihi mens pelago O., cr. mens Cat., truces atque crudeles mores (namreč lovskega psa) Col., multi … , si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent Ci., ille crudelissime est interfectus Ci., in bello multa crudeliter avareque facere N. mnogo grozovitega in lakomnega storiti, crudeliter imperare N., ibi crudelissime se gerere N., ipsos crudeliter excruciatos interficit C., Capua relicta crudelius habitanda, quam si deleta foret L., deus crudelius urit, quos vidit invitos succubuisse sibi Tib., crudeliter torqueri videbatur Cu.
2. pren.
a) (o neživih, poosebljenih subj.) grozen, grozljiv, grozovit, krut, nemil, pretresljiv: crudelis fortuna populi Ci., crudele odium in hostem Ci., crudelis amor tauri V., fratris miseri letum crudele V., cr. funus (Daphnidis) V. pretresljiva (po drugih: nasilna) smrt, toda: moritura super crudeli funere virgo V. nad groznim (strašnim) mrličem; qui mea crudeli laceravit verbere terga O., crudelia instrumenta necis O., cr. ferrum Pr., ianua vel dominā penitus crudelior ipsā Pr., crudelis scopulis me destinat urna Val. Fl., cr. signa Val. Fl., cr. manus Petr.
b) enalaga (o dejanju ali položaju, ki izvira iz krutosti ali je povezan s pojmom grozovitosti) krut, okruten, grozovit: bellum Ci. ep., dominatio Ci., erepti estis ex crudelissimo interitu Ci., crudelis mors C. Treboni Ci., mors S. Roscii crudelissima Ci., consilia crudelissima Ci., o rem cum auditu crudelem tum visu nefariam! Ci., crudelissimum nomen tyranni N. zlovešče, crudelia facinora S., sententia eius mihi non crudelis videtur S., poena O., poena in civīs nimis crudelis Ci., exitium cr. Val. Fl., auratae frontis crudelis gloria Stat., libertis servisque eius ferro et igni crudelem in modum enectis Suet., crudelissima caedes Suet., ecquis … crudelius … amavit? O. mar je kdo bolj občutil okrutnost ljubezni? crudele est ali crudele videtur z inf.: crudele, suos addicere amores O., incīdere vivorum corpora et crudele et supervacuum est Cels., visum est committere quemquam tam saevo crudele mari? Lucan.; z ACI: quid enim crudelius est quam homines honestis parentibus ac maioribus natos a re publica summoveri? Q.
Opomba: Adv. acc. neutr. sg. crūdēle (= crūdēliter): Cl., io quanti crudele rubebitis amnes! Stat. - crūdus 3 (sor. s cruor)
1. krvav, krvaveč, svež, nezaceljen, nezarasel: crudum adhuc vulnus Plin. iun., vulnera cr. O.; pren.: est aliquis, qui vulnera cruda retractat O.
2. presen, svež, surov, nekuhan: exta cruda victimae L., vitellus, columbae iecur, ovum, album ex ovis, olerum crudi caules Cels., caro Mel., Suet., aliquid estur crudum coctumve Plin., cocus omnia cruda attulit Mart.; kot subst. neutr.: quid tu curas, utrum coctum an crudum edim Pl.; occ. nežgan (o opeki): coctus later sive crudus Vitr., crudo latere moenia struere Cu.
3. pren.
a) surov, neobdelan, neustrojen, grob: corium Varr., Vitr., pero V. ali caestus V. iz neustrojenega usnja, cortice crudo hasta V., solum, spartum Col., scamna Plin., crudis locorum Sil. po še neobhojenih krajih; pren.: lectio non cruda Q. že predelano.
b) negoden, nezrel, nedozorel: poma ex arboribus, cruda si sunt, vi(x) evelluntur, si matura et cocta, decidunt Ci., cr. cortex Val. Fl., palmes Lucan., pruna Col.; (od tod o bitjih): cruda viro puella Mart. še negodna za možitev, equa adhuc protervo cruda marito H. še negodna za … ; noluit … hodie agere Roscius aut crudior fuit Ci. prehripav; (o abstr. idr. stvareh): sed numeris decor est et iunctura addita crudis Pers., studia Petr., amor, rudimenta Stat., funera nepotis Stat. nedavna, servitium T.; occ. še čil, še čvrst, še krepek: cruda deo viridisque senectus V., senectus cruda ac viridis T., cr. senecta Sil., insania crudae senectutis Ap., cr. iuventus Sil. = še ne oborožena, crudos sine viribus annos … refovebat in armis Sil., crudā mente Sil.
c) α) neprebavljen: pavo Iuv., qui crudum ructat Cels. komur se riga po neprebavljeni jedi. β) ne prebavljajoč, s pokvarjenim želodcem, za slabo prebavo (za pokvarjenim želodcem) bolan: alvus Ca., de conviviis auferuntur crudique postridie se rursus ingurgitant Cl., cum ad illud prandium crudior venisset Ci. s precejšnjim „mačkom“, ne (aeger) crudus sumat medicamentum Cels., quia inimicum ludere (namreč z žogo) crudis H., podex velut crudae bovis H. ne prebavljajoče (driskave) krave, dominus crudus aut nauseans Sen. ph.
č) še nerazkrojen, kalen: urina tenuis et cruda Cels.; tudi = še ne dovolj zasičen (nasičen): muria Col.
d) medic. še negoden = še nezagnojen, še neognojen (o tvoru): crudum est, si … Cels.
e) α) po značaju surov, krut, okruten, srep, grozovit, brezčuten, trdosrčen, neusmiljen; le pesn.: Sen. tr., vir Pl., Diomedes, Getae O., dicentem defodit altā crudus humo O., cr. Hiberus, crudo ducente magistro Sil.; enalaga (o stvareh): ensis V., ferrum, bella O., frigus, saxum, vellus Val. Fl., parma, honos Stat. β) (duševno) surov, neotesan, neolikan, zarobljen: cr. rusticitas Hier., ex crudissimo pistrino Cassius ap. Suet. - ferus 3 (iz *g̑hu̯er- kriviti se, *g̑hu̯er divja zver, *g̑hu̯eros; prim. gr. ϑήρ = ajol. φήρ tes. φείρ= sl. zver)
1. divji, neukročen: apes Varr., bestiae vel cicures, vel ferae Ci., capra, alites V., canes V., O., belua levanguis O., leones H., arietes Col., tauri Suet. Pogosto subst. fera -ae, f (sc. bestia) in (redko) ferus -ī, m divja žival, zver(ina): multa genera ferarum C., feris corpus obicere Ci., ferarum ritu L., Cu., Fl., fractae claustris ferde Plin. iun., membra ferarum, confectores ferarum Suet., arenaria fera Amm.; atrib.: fera castor Ap.; kot masc.: = lev: Cat.; = merjasec Ph., ira feri O. = (kalidonskega) merjasca; = konj V. pectebat ferum V., = jelena; ferus tudi = volk O. ali = kača Sil.; sinekdoha: žival sploh: ferae sunt rationis et orationis expertes Ci., in feri alvum V. v trebuh trojanskega konja, v pomenu „konj“ tudi pri O. in Petr., v pomenu „vol“ pri O., habitandae piscibus undae terra feras (sesalke) cepit, volucres aër O., o mravlji: Mart.; pren.: magna minorque ferae O. (ozvezdji) obadva medveda, iter est per formas ferarum O. skozi živalske (= živalskega kroga) podobe.
2. bot. (o rastlinah) divji = samorasten, gozden: fructus feros mollire colendo V., f. robora O., arbores Col., oliva Stat.
3.
a) (o krajih) divji, pust, neobdelan: montes V., silvae H., regia Ditis O.
b) (o vonju) neprijeten: odor Plin.
4. metaf.
a) (o ljudeh in abstr. rečeh) divji = neomikan, neizobražen, surov, rod, neotesan, zagoveden: adeon' me … putas … ferum Ter., homines feri ac barbari C., fera quaedam sodalitas germanorum Lupercorum Ci., vita Ci., genus hominum S., gentes Suet., habitatores Amm.
b) (po značaju) divji = trdosrčen, neusmiljen, krut, grozen, grozovit: aut inhumanus aut ferus Ter., hostis Ci. ut nemo tam ferus fuerit, quin eius casu illacrumarit N., Iuppiter V., Col., Cyclops, tyrannus O., iuvenis Cat., Marius Fl.; enalaga: mores Ci., tela Lucr., facinus L., cor V., O., animi ardor, ingenium, dolores, gaudia, sacra, bellam, ensis, fulmina, vis vertorum O., pectora, furor Val. Fl., hiems Stat., clamores Sil.; z drugim sup.: ferum visu Sil. grozno; subst. m. = divjak: sic me ferus ille premebat O.; fem. = divjakinja: ligones rapuere ferae (= Bacchae) O. - formīdābilis -e (formīdāre) strašen, grozen, grozovit: Sen. ph., Gell., Amm., lumen (oko) O., Orcus O.; z dat.: nec formidabilis ulli O.; acc. n. sg. nam. adv.: formidabile ridens Stat.
- formīdolōsus 3, adv. -ē (formīdō -inis)
1. act. strašen, strahoten, strahovit, grozen, grozovit: facinus, herbae Pl., crimen, tempora, fasces Xvirorum Ci., bellum formidolosissimum Ci., quid servo tam formidolosum? Ci., loca … formidolosa S., scorpios f. H., opponi formidolose Ci.
2. med. plašen, plašljiv, strašljiv, boječ, bojazljiv: Ter., Varr., equus Sen. ph., boves Col., censores … formidolosius … pro re publ. nitentur Ca. ap. Char.; z objektnim gen.: formidolosior hostium (pred sovražniki) T. - furvus 3 (iz *furgvos, sor. s fuscus)
1. črn kot oglje, temen, vranji: nubes Lucr., equus O., alae Tib., veteres Romani furvum atrum appellaverunt Gell., furvus bos, id est niger P. F.
2. metaf.
a) temen, mračen, mrk, črn; poseb. o podzemlju in kar je z njim v kaki zvezi: antra O. podzemlje, Proserpina H., hostiae Val. Max. za podzemeljska božanstva, furvā gente petita (belua) Iuv., postis, plagae leti Stat.
b) grozovit, ostuden: dies Sen. rh., culpa Prud. - horreō -ēre -uī (gl. ēricius, hircus)
1. štrleti, kvišku stati, (o laseh in podobnem) ježiti se, ščetiniti se, po koncu vstajati (stati), sršeti, sršiti: cum valde timetur, in corpore pili … horrent Varr., saetae horrent O., corpora horrent saetis O. se sršijo; horruerunt comae O., horrent capilli Tib., horrent ac subriguntur capilli Sen. ph.; v mnogovrstnih metaf.: mare horret fluctibus Acc. fr. srši od valov = valovi, horret seges aristis, ferreus hastis horret ager, mons cantibus horret, horrebat regia culmo, horrere videns iam colla colubris V., horrebant saevis omnia verba minis O. so bile polne … , huic horret thorax … pellibus ursae Sil., villosa feris horrebant pectora saetis Sil., pubes horrebat telis Sil. je bila oborožena s štrlečimi sulicami; pt. pr. horrēns -entis, štrleč, sršav, srhek, mršav, bodeč, bodljiv: cautibus horrens Caucasus V., horentia suum terga V., h. leo V. s štrlečo grivo, campus, hastae, rupes, rubi V., horrentia agmina pilis H., phalanx horrens hastis L., draco horrens squamis O., terga saetis horrentia O., saxa horrentia silvis O., horrentibus per totum corpus villis Plin., vir h. Sen. ph., h. capillus T., Plin. iun.; pesn. enalaga: h. umbra V. temna (mrkla) (izza štrlečih vej).
2. metaf.
a) (od mraza) tresti se, drgetati, (o)dreveneti: corpus … horret O., quamvis horrebis et ipse, algenti manus est calfacienda sinu O., horruit algenti pergula curva foco Pr., draco horret Val. Fl. se trese, horrenti tunicam non reddere servo Iuv.; od tod: possetne uno tempore florere, dein vicissim horrere terra? Ci. prezebati, tempestas toto horret in anno O. mraz je.
b) α) intr. (od strahu, groze) zdrzniti se, zganiti se, zgroziti se, (vz)drgetati, prepasti se, groza (strah, zona) obiti (obhajati) koga: totus tremo horreoque Ter., non horrere animo Ci., quae cum a te tractantur, horrere soleo Ci., Caspia regna responsis horrent divûm V., membra horruerunt timore O., arrectis auribus horrent quadrupedes O. se plašijo, horret adhuc animus Stat. β) trans. zgroziti (zgražati) se nad čim, (z)bati se česa, koga: h. dolorem Ci., minas Ci. ep., crimen et iudicium, numen Ci., unum horrui Apronium Ci., Ariovisti crudelitatem horrebant C., h. mortem, strepitūs V., onus, pauperiem H., tela L., vulnera, ursos O., fragilitatis humanae vices filio Plin. iun.; z inf.: id sacrificium adspicere nemo vir non horruit Ci. se je vsakdo bal, quamquam animus meminisse horret V., horreo dicere L. groza me je povedati, horret animus referre L.; z ACI: pro vana imagine imperii … veram iustamque mox in se versuram potestatem horrebant L. (prim. L. 10, 10, 11), sancti horruerunt coli se pro diis Aug.; z odvisnim vprašalnim stavkom: quemadmodum accepturi sitis, horreo Ci., ut, quorsum eruptura sit (ista) dominatio, horreamus Ci.; s finalnim stavkom (po skladu glag. timendi): horret animus, ne quid inconsulte … fiat L., eo plus horreo, ne … L. — Od tod horrendus 3
1. grozen, grozovit, strašen, strahovit: Val. Fl., Stat., Pall., monstrum, portitor, clamores V., carmen L., Medusa, nox sibila, sonus O., enses Tib.; z abl.: draco dentibus horrendus O.; z dat.: silvis h. O. strah za gozdove; z drugim sup.: horrendus visu Mezentius, horrendum dictu V., utraeque horrendae aspectu H., res horrenda relatu O.; neutr. kot notranji obj., ki se sloveni z adv. grozno, strašno: Sen. tr., belua Lernae, horrendum stridens V., arma horrendum sonuere V., horrenda circumsonantibus Alemannis Amm. — Adv. horrendē grozno, strašno: Serv., Vulg., „horrendum“ clamat pro „horrende“ Prisc.
2. častivreden, spoštovan, čudovit: virgo, Sibylla V. - horribilis -e (horrēre)
1. strašen, strahovit, grozen, grozovit: vis Acc. fr., bellum, pestis, impetus, tempestas, fremitus armorum, terrae motus, casūs, formidines Ci., ille fulgor rutilis horribiliorque terris (dat.) Ci., horribiliorem speciem praebere C., h. fera V., metus Cl.; horribile est z inf.: h. est causam capitis dicere, horribilius priore loco dicere Ci.
2. occ.
a) presenetljiv, prečuden: hoc τέρας horribili vigilantiā … est Ci. ep.; adv. horribiliter presenetljivo: Aurelius ap. Front., Aug.; komp.: horribilius: Aug.
b) grozovit, ki vzbuja spoštovanje: secretum Petr. - horridus 3, adv. -ē (horrēre)
I.
1. štrleč, od tod sršav, mršav, dlakav, kosmat, hrapav, raskav, bodljiv: capillus, corpus, iecur Ci., barba V., sus V. ščetinasta, cervix apri O., caesaries (cupressi) O., pilus Col., silva, pelex Iuv.; pesn. z abl. = štrleč od česa, gosto pokrit s čim: barba paedore horrida Poeta ap. Ci., hastilibus horrida myrtus, silva dumis horrida V., Iuppiter horridus austris V.; occ.
a) pust = neobdelan: campus Ci., horridior locus O., horrida humus Sil.
b) (sadje) rezkega okusa (gen.): pomum Plin.
2. metaf.
a) grob = neizobražen, neomikan, neolikan, neotesan, zarobljen, zagoveden, oduren, divji: miles Enn., homo, tribunus plebis Ci., Tubero vitā et oratione horridus Ci., horrida gens V., horridus squamis et cristā Sil., te neglegit horridus H. zagovednež, gumpec, Marius hirtus atque horridus Vell., horridus atque ieiunus Q., vir paulo horridior et durior Plin. iun.; poseb. o govoru: oratio, scripta Ci., verba Tib., quaedam horridiora verba Ci., h. modus dicendi L., horridus ille defluxit numerus Saturnius H. neuravnani, litterae h. Q. trde izreke (gen. qualitatis); v dobrem pomenu = nenakičen, nenalepotičen, preprost: virgo Ter., horridum militem esse debere, non caelatum auro et argento L., h. vita Ci. življenje na kmetih, horride vivere Ci., horride dicere Ci. kratko in jedrnato, horridius utetur ornamentis Ci.
b) osoren, oster, strog: adlocuti sunt … mitius aut horridius T.
c) zoprn, grd, ostuden: sapor, tempestas Plin.
č) grozen, grozovit, strašen, strahovit: horridiores (po drugih horridiore) sunt (Britanni) in pugna aspectu C., horridus irā O., horridus in iaculis V.; o rečeh: paupertas Lucr., bellum, proelia, fata belli, macies, iussa, furor, grando, procella V., aequora H., arma O., Sil., horrida primi sors loci Sil. nevarna; acies T., ruta silvestris horrida ad effectum est Plin.; z drugim sup.: risu et auditu horrida Sen. tr.; z inf. pr. pass.: horrida cerni Lucan. —
II. od mraza se tresoč, — trepetajoč, — drgetajoč: si premerem ventosas horridus Alpes O.; o stvareh ali pojmih (od mraza) grozen, grozno mrzel: hiems O., bruma horrida gelu V., h. December Mart. - horri-fer -fera -ferum (horror in ferre) grozonosen, in to
1. = grozno mrzel: Aquilonis stridor Acc. ap. Ci., horriferae aquilonis aurae Ci. poet., h. boreas O., h. nix Val. Fl.
2. metaf. = grozen, grozovit: prodigiûm horriferûm Pac. ap. Ci., aestus Lucr., aegis V. Erinys O. - horrificālis -e (horrificāre) grozo vzbujajoč, grozovit: luctus Acc. ap. Non. (po drugih horrificābilis v istem pomenu).
- horri-ficus 3, adv. -ē (horror in facere)
1. sršav, mršav: caesaries Lucan.
2. grozo vzbujajoč, grozen, grozovit, strašen, strahovit: bustum Lucr., letum, ruinae (Aetnae), lapsus (Harpyiarum) V., acta Val. Fl., poena Gell., fragor, tremor Amm., coetus furiarum Amm.; quo nunc … horrifice fertur divinae matris imago Lucr. s svetim strahom, tako tudi: Lucr. (4, 36). - im-mānis (in-mānis) -e, adv. immāne in pozno immāniter (in [priv.], mānus dober, mil; prim. māne) nemil, neprijazen, grozen, in sicer
1. (po kakovosti, bistvu): strašen, strahovit, strahoten, divji, grozen, grozovit: Suet., Ap., Mel., Fl., immanis, quia non bonus, sed crudelis et terribilis, manum enim bonum dicitur, unde dii manes Isid., sed quid ego hospitii iura in hac inmani belua commemoro? Ci., inmanes aliae bestiae, aliae cicures Ci. divje … krotke, tam i. Hannibal Ci., Verres i. Ci., flumen, saxa V., inmanissimum monstrum Ci., ipse enim mansuetus, versus inmanis Ci., inmanes barbari Ci., i. gens, natio Ci., mores feri inmanisque natura Ci., i. avaritia S., consuetudo, crudelitas, libidines Ci., facinus Ci., V., scelus, terror Ci., ira inter hanc vitam perpolitam et illam inmanem quid interest? Ci.
a) subst.: inmania credebantur T. grozne stvari; pesn.: inmanis in antro bacchatur vates V. grozno besni, divja …
b) s sup. na -ū: immanis visu Val. Fl.; z inf.: constitit immanis cerni immanisque timeri Stat.; adv.: fluctus immane sonat V., leo hians immane V., immane fremunt torrentes Cl., immaniter saevire per ea loca Amm., immaniter vivere Aug.
2. (po zunanjosti, velikosti): čez mero velik, velikanski, ogromen, neizmeren, izreden: S. fr., Lucr., Vell., Ap., Eutr., idr., inmani corporum magnitudine homines C., i. corpus V., i. anguis L., tegumen immane leonis V., in tuis inmanibus poculis Ci., et illa fuit pecunia inmanis, haec parvola Ci., istius ingens inmanisque praeda Ci., i. antrum, barathrum, telum, volnus V., i. pondus V., templa Iovi inmania posuit V., (Herculis) … inmanibus actis O., immaniter clamare Gell.; pogosto v neutr. po gr. ἀμήχανον ὅσον: immane quantum grozno (je), kako zelo, prav zelo, silno: Civilis … inmane quantum suis pavoris indidit T., vino … acinaces inmane quantum discrepat H. (ind. stoji, ker se ta stalnemu besedilu podobni izraz ni več čutil kot odvisno vprašanje). - in-hūmānus 3, adv. -ē in inhūmāniter
I. nečloveški, in sicer
1. krut, grozovit, brezsrčen, trd, opokel: quis tam fuit illo tempore ferreus, quis tam inhumanus? Ci., utrum clemens an inhumanissimus esse videatur Ci., inhumana barbaria O., vox Ci. človeka nedostojen, scelus Ci., ingenium Ter., iocus adversus miseros Q., crudelitas L., gens Lact., nimis inhumane Ter., inhumane dicere Ci., inhumaniter facere Ci. ep., inhumanius dicere Ci.
2. neolikan, surov: etiam si (eum) agrestem et inhumanum existimares Ci., inhumane feceris contraque naturae legem Ci. zoper človeški čut, homo inhumanissimus Ter.
3. nevljuden, nepriljuden, neustrežljiv: at mores commodi? quis contumacior, inhumanior, superbior? Ci., senes non inhumani Ci. priljudni, Camena H., conquestio, voluptas, fortunae insectatio Q., neglegentia Ci., securitas T., respondit illa non inhumaniter Ci. precej vljudno, inhumane conviciari Q. —
II. nadčloveški, božji: mensa Ap., paene i. sententia Ap. - rigidus 3, adv. -ē (rigēre)
1. okorel, odrevenel, okrepenel, skrepenel, otrdel, otrpel, premrl, tog, trd(en), strjen, močen (močan), negiben, rigíden: rigidus ensis, rigida hasta V., silex, anguis O., crura rigida Ci. togi, cervix L., tectorio rigide obsolidato Vitr.; subst.: rigida (sc. mentula) mea Cat.; analogno: rigidus custos ruris O. = Priapus (po njegovem spolovilu); occ. od mraza trd, z(a)mrznjen, zmrzel: tellus Boreā rigida V., rigida aqua O., rigidum frigus Lucr. strjajoč, skrepenevajoč; metaf. adv. v ravni smeri, naravnost: rigide pilam mittere Sen. ph.
2. kvišku štrleč, kvišku moleč: quercus V., mālus, columna, capillus O., hominem rigidum figuravit Lact. pokončnega.
3. metaf.
a) trd, stalen, nespremenljiv, nepremičen, neomajen, neupogljiv, strog: innocentia L., vultus O., sententia Plin. iun., Stoicarum sapientia Sen. ph., senex, censor O., satelles H., omnes rigide (strogo) submovere O., disciplinam militarem … rigidius astrīngere Val. Max. močneje nategniti = strožje držati vojaški red.
b) trd, utrjen: Sabini H., Getae H., fossor Mart.
c) divji, silovit, ljut, krut, grozovit, krvoločen: ferae O., Mars O.
d) neuglajen, surov, neokreten, trd, nespreten, neroden: mores O., signa rigidiora Ci. slabo obdelani, stoliditas rigidissima Arn. - saevus 3, adv. -ē (saeviter: AFR. AP. NON., ENN. AP. NON., PL.) pravzaprav „boleč“, „žaleč“ (prim. gr. Ἅιδης, let. sievs osoren, rezek, lit. šaižùs hrapav, oster, got. sair = stvnem. sēr bolečina, stvnem. sēro boleč, sēr silno, stvnem. sehr, versehren) besen, besneč, divji, krut, strašen, grozovit, ljut; o živalih: PLIN. idr., lea O., leo, leones LUCR., saevum turba leonem premit V., leaena saevior V., saevus aper V., lupi TIB., ferae O., TIB., beluae H., canes PR., saeviores canes AP., saevissima animalia SEN. PH. deroče; metaf.
a) o ljudeh, božanstvih besen, besneč, divji, divjaški, pobesnel, silovit, buren, ljut, krut, silen, divji, nemil, neusmiljen, nepomirljiv, nespravljiv, grozen, grozovit, strašen, oblasten, oster, strog: uxor TER. huda, non saeva terris gens relegata ultimis CI., noverecae L., cum saevissimo tyranno L., saevus custos, magister, vir H., Hector V. (v vojni) neprizanesljiv, neprizanašajoč, saevus (= gr. δεινός) in armis Aeneas V. strašni, Getae O ali Lapithae H. divji, puella TIB. oblastna (do ljubimcev), Iuppiter O., rex (= Iuppiter), Amor, dea V., Iuno V. nespravljiva, coniux Iovis O., mater Cupidinum, Proserpina, Tisiphone H., numina Iovis V. strašni sklep; z in: nimium in pelice saevae (deae) O.; z dat.: videt ... saevum ambobus Achillem V. jeznega na oba, saevus accusandis reis Suillius T.; pesn. z inf.: quaelibet in quemvis opprobria fingere saevus H. brez usmiljenja vsakogar po vrsti kakor koli že (si bodi) sramoteč (obrekujoč).
b) o stvareh in abstr. divji, hud, silen, grozen, strašen, zlonosen: tempestas CI., tempestates LUC. AP. NON., L., ventis CI. EP., L., mare NAEV. AP. FEST., S., V., O. ali aequora V. ali pelagus O. ali pontus O. viharno, fluctus PL., undae LUCR., gelu et undae V. hud mraz valovja, hudo mrzlo valovje, hiems VAL. FL., VEG., faces O., ignes O., H., PR., tridens (sc. Neptuni), scopulus V., catenae H., falx (sc. Priapi) TIB., stola ENN. FR., arma, venenum, funera, verbera V., Liburnae (sc. naves) H. (ker so Kleopatri grozile s sramoto, da jo bodo Rimljani vodili v zmagoslavnem sprevodu), Pelopis domus H. (zaradi tragičnih grozot v tej rodbini), facies T., saevo ac duro in bello LUC. AP. NON., amore saevo ENN. AP. CORN., horror, dolores, ira, nuntius V., caedes, rabies ventorum O., saevus Arcturi ... impetus H., militia, paupertas H., Fortuna saevo laeta negotio H., saevus iocus ali saeva verba H. zajedljiva (zajedljive), zbadljiva (zbadljive), pikra (pikre), fletus PR., somnia TIB., Iacchi saevus odor STAT. v besnost spravljajoči vonj; n. pl. subst.: inter multa et saeva AMM.
Opomba: Acc. n. sg. saevum adv. (= saeve): cui saevum adridens SIL., saevum rubuere ligones STAT., saevum fremere CL. - Styx, Stygos, acc. Styga, v lat. obl. gen. Stygis, acc. Stygem, f (Στύξ: στυγεῖν sovražiti, črtiti, Στύξ torej = „predmet sovraštva”)
1. Stíks, m, ali Stiga, f, mitološko podzemeljsko vodovje (reka ali jezero), na katero so prisegali bogovi: Sil., Stat., Ap. idr., ergo … et illi, qui fluere apud inferos dicuntur, Acheron, Cocytus, Styx … di putandi Ci., noviens Styx interfusa V., lucos Stygis … aspicies V., per Styga Iunoni falsum iurare solebat Iuppiter O., (pesn.) sinekdoha podzemeljski svet, podzemlje: Mart., illum sub pedibus Styx atra vides V., ad Styga Taenariā est ausus descendere portā O.
2. studenec v Arkadiji s strupeno, jedko in kakor led mrzlo vodo: Sen. ph., Plin., Iust., Vitr. (ki piše gr. Στυγὸς ὕδωρ), Stygem appellant fontem, ex quo pestiferum virus emanat Cu.; pesn. meton. strup: miscuit undis Styga Sidoniis Sen. tr. — Od tod adj.
1. Stygiālis -e Stíksov, stígovski, stíški: sacra Ps.-V. (Ciris).
2. Stygius 3 (Στύγιος) Stíksov, stígovski, stíški, podzemeljski: torrens O., unda, fluctus H., aquae V., Ap. ali palus V., Lact., cymba (cumba) ali carina V. Haronov čoln, umbrae O., manes Val. Fl., canes Lucan., Iuppiter ali frater ali rex (= Pluto) V., Iuno (= Proserpina) Stat.; od tod pesn. metaf.
a) peklenski = grozen, grozovit, strašen, strahovit, smrten, smrtonosen, poguben, škodljiv, žalosten: nox O., os (sc. serpentis) O., vis V., bubo O. smrt naznanjajoč, color Sil. smrtna, mrtvaška, frigus Sil. smrtni mraz.
b) čaroben, čaroven: carmen Lucan., religio Sil., preces Sen. tr., ars Val. Max. - terribilis -e (terrēre)
1. strašen, strahovit, strahoten, strašljiv, grozen, grozovit, grozoten, grozljiv; o stvareh: Vell., Val. Max. idr., mors terribilis est iis … Ci., arma terribiliora L., clamor, sonus L.; subst.: terribiliora afferre L. strašnejše vesti; s sup.: formae visu terribiles V.; o osebah: Suet., Aug. idr., iam ipsi urbi terribilis erat L.; s sup.: terribilis aspectu Ci.
2. metaf. = častitljiv, častit, častivreden, navdajajoč s (straho)spoštovanjem: scripturae Cod. I. — Adv. terribiliter strašno, grozno, strahovito, grozovito: Arn., Vulg., Aug. - terri-ficus 3 (terrēre in facere) strah (grozo) vzbujajoč, navdajajoč s strahom (grozo), strašen, strahovit, strahoten, strašljiv, grozen, grozovit, grozoten, grozljiv: Plin., Plin. iun., Gell., Amm. idr., vates, fulgores, mugitus V., caesaries O., cristae, sonitus Lucr., monstrum, sacrum Sen. tr., limen Lucan., monitus, sacrum, tonitrus, Nox, aegis, crines Val. Fl., rumores, stridores, arma, visus Sil., cothurnus, figurae, Phoebus, voces Stat.