abhorreō -ēre -uī
1. (o osebah) zgroziti (zgražati) se nad čim, imeti odpor do česa, mrziti kaj, izvržen biti, biti zoper kaj; abs.: Auct. b. Afr., omnes aspernabatur, omnes abhorrebant Ci.; z acc. (neklas.): Tit. ap. Non., Porph., cadaverum tabem, pumillos Suet.; pren.: quid ... tam abhorret hilaritudo? Pl.; z abl.; animus tanto facinore abhorrens Cu., non abhorrere spectaculorum oblectamentis T.; navadno z a(b): Ter., N., a pace C., ab optimo civitatis statu Ci., a ducenda uxore Ci., animus abhorret a scribendo Ci. ep. noče se mi pisati, retroque vulgus abhorret ab hac (philosophandi ratione) Lucr.; abhorrere s pristavkom animo (v srcu) Ci.; z inf.: Aug., Porph.
2. (o stvareh) ne skladati (zlagati, strinjati, ujemati) se, nič opraviti imeti s čim, nasprotovati čemu, razlikovati se od česa; abs.: mores abhorrent N. si niso podobni, z a(b): abhorret a fide L. neverjetno je, consilium abhorret a tuo scelere, hoc verbum abhorret a virtute, temeritas tanta, ut non procul abhorreat ab insania Ci., abhorrere ab oculorum auriumque approbatione Ci. spotikljiv biti očem ...; pozneje z abl.: haec abhorrent moribus nostris Cu., abhorrens peregrinis auribus carmen Cu., neque abhorret vero T. resnici je podobno, bržkone, nec abhorrebat moribus uxor Fl.; ali z dat.: tam pacatae profectioni abhorrens mos L.; tudi: orationes abhorrent inter se L. — Od tod pt. pr. abhorrēns -entis
1. sovražen, tuj: ego ipse non abhorrens a studio antiquitatis Ci., res non modo non abhorrens a consuetudine, sed usitata etiam Ci.
2. neprimeren, nedopusten, neumesten: carmen nunc abhorrens Cu., absurdae atque abhorrentes lacrimae L.
Zadetki iskanja
- addō -ere -didī -ditum (ad in dare)
I.
1. prida(ja)ti, doda(ja)ti, pridoda(ja)ti (naspr. demere, adimere, detrahere, deducere): Ter., H., Suet., cum aliquid ... additur aut demitur Ci., auget, addit, accumulat (acervos pecuniae) Ci., add. ad decumas tritici modios triginta Ci., multas res novas in edictum N., quorum maiores multum rei publicae addiderant S., add. numerum colonorum L., annos duos ad duo lustra O.; skrajšana rekla: gradum addere (sc. gradui) Pl., L., Plin. iun. korak doda(ja)ti koraku = korake pospešiti, quadrigae addunt in spatia (sc. spatia) V. pospešijo tek; occ. mat. seštevati: addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat Ci.
2. pren. pridejati (pridevati), dostaviti (dostavljati), pristaviti (pristavljati), privze(ma)ti: add. historiae maiorem sonum Ci., vim victis V. pomnožiti, noctem operi V. še noč uporabiti za ..., hominem Troiae periturae V. zaplesti v propad Troje, sceleri scelus L. ali scelus in scelus O. zločin na zločin nalagati, laborem ad cotidiana opera C., addito tempore T. sčasoma = addita aetate Plin., quo nihil addi potest Ci. = ki mu ni vrste, poëmata pronuntiabat sic, ut nihil posset addi N. = izborno, quid ad hanc mansuetudinem addi potest? Ci., addita denuntiatione belli Cu.; poseb. o govoru: verbum adde unum! Pl. le besedico še zini! verbum non amplius addam H., add. aliquid ore, verbis V., addit "aratorum pecunia" Ci. vstavi v stalno besedilo besedi ..., add. ad hoc maledicta alia S., addito metu mortis Cu. zapretivši mu celo s smrtjo, addunt etiam de Sabini morte C.; z ACI: Ter., C., addit etiam illud, equites non optimos misisse Ci.; s quod: Plin. iun.; s finalnim stavkom: Plin. iun., addidit, ut redirem in patriam Ci., ut media nocte proficiscamur, addunt C.; od tod poklasično v absolutnem abl. addito s pristavkom, pristavivši: Plin., Ap., Lamp., vocantur patres, addito consultandum (esse) super re magna T., miserat duas praetorias cohortes Caesar, addito, ut magistratus Calabriae ... suprema erga memoriam filii sua munera fungerentur T., paucis receptis et addito, ne caelestis religio decerneretur T. Pogosto imp. adde, adde huc (his), adde eo dodaj še k temu, primisli še temu; z obj.: adde ductūs aquarum Ci., adde huc fontium perennitates Ci., adde his saltatores Ci., adde eo exsilia, luctūs Ci., adde huc populationem agrorum L.; s kavzalnim stavkom: adde, quod: L., O.; oblika adde tudi, če se ogovarja več oseb: L. (XXVI, 41).
II.
1. prideti, sploh kam dati, postaviti, naložiti (nalagati), položiti (polagati) (naspr. demere, adimere): Varr., Tib., Col., Plin., Sil., eas (epistulas) in eundem fasciculum Ci. ep., manūs alicuius in vincla, soleam pedi O., frena feris V. uzde nadeti živalim, obrzdati jih, equo calcaria L. in (pren.) calcar (calcaria) alicui H., Plin. iun. izpodbosti (izpodbadati) koga, iugis arcem V. prizidati, album in vestimentum L., venenum in plagam Suet. vli(va)ti; occ. pridružiti, pridodeliti: T., Argum Iovi custodem Pl., aliquem alicui comitem V., L., his ego te ductorem milibus addam V. additis auxilio (dat.) perfugis S.; od tod additus alicui komu v nesrečo pridružen, komu sovražen, nadležen: Luc. ap. Macr., Teucris addita Iuno V., nequitiae additus custos H.
2. pren. pridevati = komu kaj da(ja)ti, navdihniti koga, navda(ja)ti koga s čim, prizadeti komu kaj, vzpodbujati v kom kaj, pripraviti (pripravljati) koga do česa: pudicitiae vitium Pl., fidem contioni L., alimenta rumoribus L., dignitatem, favorem alicui S. nakloniti (naklanjati), decus ebori V., alicui honorem L. ali honores V. izkaz(ov)ati, (alicui) cognomen V. ali nomen (nomina) C., Plin. iun. ali vocabulum T. nadeti, sibi nomen gloriamque S. pridobi(va)ti si, alicui animum (animos) Ter., Ci. ep., L., V., O. ali mentem H. osrčiti koga, furorem animis V. razbesniti srca, mentibus ardorem V. razvne(ma)ti srca, audaciam, virtutem S., formidinem S., iram O., metum T., strenuis vel ignavis spem metumve T., spes addita V. ponovljena, nova, add. alicui alacritatem scribendi Ci.; occ. addere alicui z inf. naučiti koga: ille viris ... ferro circumdare pectus addiderat Sil. - adversārius, st.lat. advorsārius 3 (adversus, advorsus), "nasproti obrnjen", "nasproti stoječ", od tod nasproten, nasprotujoč, sovražen: factio N., frater H., duces Ci.; z dat.: vis ea, quae iuri maxime est adversaria Ci., iis rebus nox adversaria est C. Večinoma kot subst.
1. adversārius -iī, m
a) nasprotnik (pred sodiščem): quis huic rei testis est? idem, qui acerrimus adversarius Ci., crimen adversariorum Ci.
b) sovražnik (v vojni): multitudine adversariorum circuiri N., ne mons cedentibus advorsariis receptui foret S.
c) nasprotnik ali sovražnik sploh, tekmec (v literaturi, politiki, pri kupčijah, na dražbah): Kom., C., S., H., Cu. idr., octo tribuni plebei, illius adversarii, defensores mei Ci., quis crederet mulierum adversarium Verrem futurum? Ci., dolor esse videtur acerrimus virtutis adversarius Ci., adv. in administranda re publica N.
2. adversāria -ae, f nasprotnica: est ... tibi gravis adversaria constituta Ci. ep.
3. adversāria -ōrum, n
a) nasprotnikove trditve, razlogi nasprotne stranke: adversaria evertere Ci.
b) (vedno odprta in pred očmi ležeča) priročna knjiga, prvi zapiski, knjiga, v katero so vsak dan hitro in površno zapisali dohodke in stroške, ki so jih pozneje natančno zabeležili v glavno knjigo, imenovano tabulae ali codex accepti et expensi: neglegenter scribimus adversaria, diligenter conficimus tabulas (glavno knjigo), quia illae delentur statim, haec servantur sancte Ci., quod adversariis nihil credimus, codicem (glavno knjigo), instituimus Ci., in adversaria referre Ci.
Opomba: Gen. masc. pl. adversariŭm: Ter. (Hecyra, Prolog. 22). - advertō, st.lat. advortō, -ere -vertī (-vortī) -versum (-vorsum)
1. obrniti (obračati), nameriti (namerjati) proti čemu (naspr. āvertere): gradūs citatos Stat., pedem ripae, urbi agmen V., agmen suum ei parti Cu., vineta orienti Col.; sese in hanc nostram plateam Ter.; (poseb.) oči obrniti (obračati) kam, (po)gledati kam oz. poslušati kaj: oculos Cu. in (pren.) Plin. iun., vultūs sacris, lumina in aedis partem O., oculos procellis Sil., aurem fabulis Mart., aures monitis Pr., aures ad vocem O.; navt. ladjo obrniti kam = krmariti proti čemu: proras terrae V. proti kopnemu, classem in portum L., puppim Colchos O., navem Brundisium Gell., huc carinam O.; pesn.: aequore cursum V. pluti po morju, cursūs Naxon O.; smer tudi s celim stavkom: quā vada non spectat ..., advertit proram V.; med. z dat.: notae advertuntur arenae V. krmarijo proti ..., z acc. smeri: Scythicas advertitur oras O.; abs.: advertere = pristati, k bregu postaviti: profugi ducente Noto advertēre coloni Sil.; refl. z dat. (o ladji): Maryandinis advertit arenis Val. Fl.
2. pren. nase obrniti npr. oči nekoga, pozornost (pesn. in poklas. = animum advertere), nakloniti (naklanjati): Lucan., illos in se Sen. ph., aliquem Plin. iun., gemitus ac planctus etiam militum aures oraque advertēre T. je obrnilo nase tudi oči in ušesa vojakov, je zbudilo tudi pozornost vojakov, octo aquilae imperatorem advertēre T., odia adv. T. nakopati si; o božanstvih: malis advertite numen V. naklonite svojo moč moji nesreči = maščujte mojo nesrečo; podobno o Avgustu: lusibus ut possis avertere numen O. — Pogosto v zvezi animum (animos) advertere (advortere) kot iuxtapositio = animadvertere (gl. animadvertō); pesn.: mentem (mentes) advertere
a) duha, pozornost obrniti (obračati) na kaj, paziti na kaj; abs.: animum advorte ac dicto pare Enn. ap. Ci., laetas mentes adv. V.; z dat.: monitis animos advertite nostris O., animum etiam levissimis adv. T., animum Scythis subigendis adv. Cu.; toda: quae dicam, animis advertite vestris V. vzemite si k srcu; z acc. pron. neutr.: id animum advorte Pl.; s praep.: animos ad religionem adv. Lucr., eā de re praetor animum debet advertere Ci.; z adv.: animum huc Pl., mentem huc V.; s finalnim stavkom: animum advertant, ... ne quos offendant Ci., adverterent animos, ne quid novi tumultus ... oreretur L.; pesn. stoji tudi glag. sam: paucis, adverte (sc. animum ali mentem), docebo V.; tako tudi s si: advertendum etiam, si qua erunt loca palustria Varr., vos modo advertite, si modo quid denuo dicetur Gell.
b) opaziti (opazovati), (ob)čutiti, spozna(va)ti, uvideti; z acc.: postquam id animum advertit C., animum adverso vitio, quā re animum adversā C., dimissos equites animum adverterunt C., animum advertit Gracchus in contione Pisonem stantem Ci., animum advortit inter saxa repentīs cochleas S.; z ACI: animum advertit ... magnas esse hostium copias instructas C., animum advortit supra gratiam atque pecuniam invidiam facti esse S.; v tej zvezi in pomenu tudi animo advertere: quo primum tempore hanc scientiam ad nostros pervenisse animo adverto Plin.; z odvisnim vprašanjem: Ci. idr., quam multarum rerum ipse ignarus esset, ex comparatione tam ordinatae disciplinae animum advertit L., priusquam animum adverti posset, quemadmodum accidisset C.; poklas. glag. sam: Plin., cum id advertisset T., donec advertit Tiberius T.; z dvojnim acc.: id in complurium veterum libris scriptum advertere Gell. V pomenu opozoriti (opozarjati), priganjati s finalnim stavkom: advertit ea res Vespasiani animum, ut vexillarios e legionibus ... deligeret T. to je opozorilo Vespazijana, da naj ...; glag. sam: non docet admonitio, sed advertit, sed excitat, ... Sen. ph.
c) pokoriti, kaznovati, strahovati: in Apronium cum animum advertisset Ci. (prim. animadvertō), admonet in Phalacrum non posse animum adverti Ci.; poklas. glag. sam: in P. Marcium consules ... advertēre T., paratūs ... vulgati fecerunt curam, ne princeps ... durius adverteret T. da ne bi prestrogo postopal. — Od tod
A. adj. pt. pf. adversus, st.lat. advorsus 3, "nasproti obrnjen", od tod
1. z licem nasproti obrnjen, s prednjo stranjo obrnjen proti čemu, spredaj stoječ, prednji (naspr. āversus, supinus, resupinus, a latere, a posteriore parte): et adversus et aversus impudicus est Ci. spredaj in zadaj, adversi solis radii Cu., adversi raedarium occīdunt Ci. spredaj, adversi dentes Ci. prednji zobje, palma adversa Ci. proti nam obrnjena roka = dlan, adversa facies Q., frons Sil. proti nam obrnjeno, frontibus adversis pugnare H. ali concurrere Mart. s čelom proti čelu, adverso pectore resistere Auct. b. Afr. s prsmi proti prsim, cicatrices adverso corpore (pectore L.) ostentare S. ali cicatrices adverso corpore exceptae Ci. ali adverso corpore vulneribus acceptis Cu. ali pectore adverso ferrum excipere Sen. tr. ali adversi telis figebantur Auct. b. Alx. spredaj na prsih; v istem pomenu tudi cicatrices adversae Ci., vulnera adversa Ci. ali adversa vulnera S. (prim.: quibus adverso sub volnere nulla iam facies Val. Fl.), ictus adversi Q., adversum vulnerari Auct. b. Alx.; podobno: in adversum os fundā vulneratur C. spredaj, prav v obraz, adversum femur tragulā ictus L. spredaj ...; adv. porta, adv. postes V., hastae adversae cadentes L. z ostjo naprej, adversis incurrunt hastis V. z naperjenimi sulicami; tudi voj.: adversi hostes C. čelo (fronta) sovražnikov, adversis hostibus occurrere C.
2. nasproti obrnjen, ležeč, stoječ, nasproten: ripa Ci. idr., antrum V., litus H., quod (castellum) adversum proeliantibus erat S., collis adversus huic et contrarius C., adverso colle C., S. v breg, navkreber = in montes adversos L., Q. ali per adversos montes O., adverso flumine C. idr. ali adverso amne Cu. ali adversum amnem subvectus Cu. ali adverso Tiberi L. ali adversā ripā L. ali aquā advorsā Pl. ali contra adversas undas Sil. proti vodi, proti struji (Tibere, naspr. secundo amne, flumine), adversā viā Pl. naravnost, adverso sole V. proti soncu, solem adversum intueri Ci. naravnost proti soncu gledati, huic adversa solo pars altera nostro Tib., lectus adversus Pr. (nasproti vrat stoječa) nevestina postelja, adverso in limine V. prav na pragu, adversis funibus subire Plin., adversum fulgur Suet. proti nam švigajoči, adversos stare vobis ali adversis vestigiis stare contra nostra vestigia ali adversa nobis urgere vestigia Ci., adversa itinera T. pohodi proti sovražniku, impetūs hostium adversi Auct. b. Alx. s prednje strani, od spredaj, adversos concitare equos L. konja proti konju, adversis equis concurrere S. s konjem proti konju, folia adversa inter se Plin. obrnjeni drug proti drugemu. Poseb. o vetru, nevihti = nasproten, neugoden: adverso vento O., venti adversi L (naspr. secundi), navigantibus adversissimi venti C., adversis flatibus Q. ob neugodnem vetru, adversis austris aetatem ducere H. ob bučečem jugu, advorsa (adversa Suet.) tempestas Pl., procella V. (pren.: per adversas procellas O.). Subst. adversum -ī, n nasprotna smer: ventus ... adversum tenet Athenis proficiscentibus N. jim veje nasproti, adversa Bastamae tenent Pun. nasproti ležeče krajine; večinoma s praep.: ex adverso z nasprotne strani, nasproti, od spredaj: portus ex adverso urbi ipsi positus L.; in adversum na nasprotno stran, tudi kvišku, proti toku: inde ... non prius descenderunt in aequum, quam. ..in adversum Romani subiere L., in adversum nitens V., in adversa niti Q., scandere in adversum, in adversum tergere nares Q., propulsae in adversum aquae Gell.; tudi = drug proti drugemu: Pr.; pren.:si quis in adversum rapiat casusve deusve V.
3. pren. nasproten, zoprn, sovražen: secunda fortuna ei regnum est largita, adversa mortem Ci. mila ... zla, secundas fortunas amittere et in adversis sine remedio permanere Ci., multos mortales (omnīs L, deos Pr.) adversos habere S., deo adverso O. ali adversis diis Cu. zoper voljo bogov, tako tudi adversa nobilitate, adversa patrum voluntate, adverso senatu L., Musis adversis tangere carmen O., adversa avi Pac. ap. Ci. ptičjemu svarilu navkljub; z dat.: mentes improborum mihi uni maxime sunt infensae et adversae Ci., unum genus est adversum infestumque nobis eorum Ci., neque (est) testudine aliud salamandrae adversius Plin. Kot subst. adversus -ī, m nasprotnik: adversus populi partium S. Occ.
a) zoprn = neugoden, nesrečen (naspr. secundus, prosper): res adversae Ci., O. = fortuna advorsa Pac. ap. Ci. ali adversa fortuna N. ali fortuna adversa V. = casūs adversi Ci., N. nesreče, nezgode, omnia secundissima nobis, adversissima illis accidisse videntur C. In Ci. ep., adversum proelium C., adv. pugna L., adv. bellum H. morilska, adverso Marte V., adversum tempus navigandi Hirt., adv. nox C. viharna, valetudo L., Cu. slabo zdravje, fama L., adv. rumor T., adv. omen, adversissima auspicia Suet., adversis auribus militum L., adversis animis aliquid accipere T.; z dat.: adversus annus frugibus L., locus opportunus consiliis an adversus Q. Pogosto subst. adversum -ī, n, nav. pl. adversa -ōrum, n nesreča, nezgoda: si quid adversi acciderit (accidisset) Ci., C., N., si quando adversa vocarent V., res humanae semper in adversa mutantur S. se prevračajo nesrečno, precari alicui aliquid adversi Sen. ph.
b) zoprn = mrzek:quîs omnia regna advorsa sunt S.
c) pojmovno nasproten (naspr. par): haec, quae ex eodem genere contraria sunt, appellantur adversa Ci. nasprotje, qui timet his adversa H., adv. opinio Plin., adversa virtuti malitia Q. — Adv. adversē nasprotno, protislovno: Gell. — Od tod
B. Adv. nom. sg. masc. adversus, st.lat. advorsus, in adv. nom. sg. neutr. adversum, st.lat. advorsum, obrnjen(o) proti čemu; od tod
I. kot adv.
1. naproti: tu mecum, pessime, i advorsus (= obviam) Pl., qui advorsum (= obviam) ierant Ter., facito ..., ut venias advorsum mihi PL., advorsum veniri mihi ad Philolachem volo tempori PL.; tako tudi advorsum (= obviam) fieri alicui nasproti prihajati komu, srečati ga: quis hic est, qui advorsum fit mihi? PL.
2. (v sovražnem pomenu) nasproti: eos, qui advorsum eunt, aspellito Pl., qui adversus arma tulerant N. ki so se bojevali na sovražnikovi strani, qui adversus resistere auderent N., postquam nemo adversus (= contra) ibat L.
II. kot praep. z acc. (ki mu je včasih zapostavljen; acc. je odvisen od praep. ad v zloženki adversus ali adversum: adversus te = ad te versus)
1. (tja) proti: advorsum (adversus C.) clivum. Pl., quis haec est, quae me advorsum incedit? Pl., aliae (naves) adversus urbem ipsam ... deletae sunt L., impetum adversus montem in cohortes faciunt C., omnia (vestigia) te adversum spectantīa, nulla retrorsum H.; preg.: inscitia est, advorsum stimulum calces Ter. (gl. calx1); pren. adversus multa attollere oculos Sen. ph.; pren. proti, zoper; v protislovju s čim, v nasprotju s čim: atixilia adversus Romanos Hirt., hunc adversus Phamabazus habitus est imperator N., adversus eum bellum gessit N., adversus eum venit N. postavil se je proti njemu, adversus aliquem stare, dimicare, adversus Romanos fuisse N., quos advorsum ierat S., adversus quem ibatur L., Quinctius, quem armorum etiam pro patria satietas teneret, nedum adversus patriam L., respondere adversus ea L. na to, adversus haec Tempani oratio incompta fuisse dicitur L., sermonem adversum maiestatem habere T., fortis adversus hominem Ph., advorsum divitias invictum animum gerebat S., adversus blanditias incorruptus T., egregium adversus tempestates receptaculum Plin. iun., quaedam remedia propria adversus quaedam venena Cels., exercitationes adversum propulsandam vini violentiam Gell.; advorsum animi tui lubidinem Ter., adversus edictum facere Ter., adversus rem publ. facere C., pecunias conciliare adversus leges, rem publ. Ci., adversus senatūs consultum L., adversus modestiam disciplinae T.; adversus quod L. ali advorsum quam Pl. v nasprotju s tem, kar ...
2. (krajevno) nasproti: ut adversus montes consisteret hostis L., porta Iovis, quae adversus castra Romana erat L., extremi prope Oceanum adversus Gades colunt L.; pren.
a) proti komu ali čemu = v primeri s kom ali s čim: adversus veterem ... imperatorem comparabitur L. s starim poveljnikom, duo prospera ... bella Samnitium adversus tot decora populi Rom. L., differentia nostrae desidiae adversus acerrima eorum studia T.
b) proti komu ali čemu, glede na koga ali kaj, z ozirom na koga ali kaj: sunt quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis Ci., est enim pietas iustitia adversum deos Ci., quemadmodum nos adversus homines geramus Ci., quam pacem summa fide adversus eum coluimus L., lentae adversum imperia aures T.
3. proti komu = vpričo koga, pred kom: egone ut te advorsum mentiar? Pl., dixit me advorsum tibi Pl., id gratum fuisse advorsum te habeo gratiam Ter., nihilo plus fidei auctoritatisque habemus adversus Romanos ... quam Aetoli L. pred Rimljani, utendum est excusatione adversus eos Ci. - aemulus 3
1. (v dobrem pomenu) vneto, prizadevno posnemajoč, izkušajoč se s kom, kosajoč se s kom, tekmujoč s kom, doseči hoteč koga ali kaj; abs.: rostro premit aemula Pristis V.; z dat.: mihi es aemula Pl., quae (patria) nunc subit aemula laudi V., Caesar summis oratoribus aemulus T.; nav. z gen.: me ... testatus est se aemulum mearum laudium exstitisse Ci., Hannibal ... aemulus itinerum Herculis L., Timagenis aemula lingua H.; pesn.: tibia tubae aemula H.; kot subst. aemulus -ī, m vnet posnemovalec, tekmec: illo aemulo atque imitatore studiorum ac laborum meorum ... distracto Ci., aemuli Brutorum T., aemulus Ciceronis, Platonis Q., citra aemulum Q. brez primere; occ. pristaš: ius rationis (nauka) Ci., Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nominantur Ci.
2. (v slabem pomenu)
a) ljubosumen, tekmovalen, zavisten: Triton, senectus V., aemuli reges H.; kot subst. aemulus -ī, m tekmec: aemulus regni Cu., Iust., Britannici Suet., nullo aemulo remoto aemulo T., in convivas aemulus Ap., aemulus ad deterrima T.; poseb. tekmec v ljubezni, soljubimec: Plin. iun., si non tamquam virum, sed tamquam aemulum removisset Ci.; aemula -ae, f tekmica: Carthago aemula imperii Romani S.; tekmica v ljubezni, soljubica: si nulla subest aemula, languet amor O.
b) sovražen, zoprn: Eccl. - aliēnus 3 (disimilirano iz aliīnus; alius) „ki pripada komu drugemu“, „koga drugega“ (ne moj, tvoj, naš itd.), od tod:
I.
1. tuj: puer, aedes (pl.), mos Ter., mores N., coniunx H., vir L., servus Q., domus Ci., opes Ci., S., N., pecuniae Ci., suos agros colebant, non alienos appetebant Ci., suo alienoque Marte L. na privajen in neprivajen način bojevanja, alienus pavor (= pavor aliorum, subj. gen.) L., toda: metu alieno Ter. (aliorum, obj. gen.) iz strahu pred drugimi, cum aliena est oratio Pl. ko ima kdo drug besedo, sternitur infelix alieno volnere V. od rane, namenjene drugemu, alienis mensibus aestas V. v tujih (= zimskih) mesecih, mālis alienis ridere H. (preg. po Hom. γναϑμοῖσι γελώων ἀλλοτρίοισι) s potajenim obrazom smejati se, posmehovati se; pogosto aes aliēnum (redko alienum aes; gl. aes) tuj, izposojen denar = dolgovi: Ci., S., L. idr. (prim. aliena nomina S. tuji dolgovi): subst. aliēnum -ī, n tuja last, tuje imetje (blago): largiri ex alieno C. ali de alieno L., Iust., ex alieno praedari L., alieni appetens, sui profusus S., exstruere aedificium in alieno Ci. na tujem zemljišču, nihil alieni curare Ci. za nobene tuje zadeve; pl.: aliena curare Ter. za tuje zadeve, nostra vendamus, aliena emamus Ci., volvens aliena vitellus H. tujo tvarino, furor aliena vastandi Sen. ph. tujo zemljo.
2. occ.
a) tuj = ne soroden, neznan (naspr. meus, tuus, suus itd., propinquus, affinis, amicus, familiaris ipd.): ille si me alienus affinem volet Ter., quorum matres numquam alienas existimavit Ci. = je vedno prišteval k svoji rodbini, heres alienior Ci., homines alienissimi Ci. čisto tuji ljudje, quid faceres pro homine propinquo, cum propter alienissimum de officio decedis Ci.; z a(b): homo familiarissimus, non alienus a matris eius genere Ci., alienissimus a Clodio Ci.; z dat.: non alienus sanguine regibus L.; subst. aliēnus -ī, m tujec: neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere S., quos non solum alieni, sed etiam sui tributes reppulerunt Ci., cives potiores quam peregrini, propinqui quam alieni Ci., in longinquos, in propinquos, in alienos, in suos irruebant Ci., se suaque omnia alienissimis crediderunt C. popolnoma tujim ljudem.
b) tuj = inozemski: religio, loca externa et aliena Ci., pro sua patria, pro aliena re publica Ci., aliena exempla et domestica Ci., Graeca nomina aut aliena Plin., arbor ex alieno petita orbe Plin.; subst. aliēnus -ī, m tujec, inozemec: hic apud me cenant alieni novem Pl., tot linguae,... ut externus alieno paene non sit hominis vice Plin.
c) tuj = zoprn: alienus odor opplet nares Varr., fit quoque, ut (nebula) in nostrum cum venit denique caelum, corrumpat reddatque sui simile atque alienum Lucr. nam zoprno.
II. pren.
1. od koga drugega odvisen, nesamostojen (naspr. suus): (Epicurus) in physicis totus alienus est Ci.
2. „odtujen“ komu, čemu, nenaklonjen, nasproten, neprijazen, sovražen, brezbrižen za kaj, do česa (naspr. amicus, familiaris, coniunctus): ex alienissimis sociis amicissimos reddere Ci., neque solum illis aliena mens erat S. pa niso bili le oni sovražnega mišljenja; z a(b): hic se popularem dicere audet, me alienum a commodis vestris Ci., a litteris alienus Ci. v pisanju neizvéden (nevešč), si est a me alienior Ci., numquam a poëtice alienus fui Plin. iun.; z dat.: Muciani animus Vespasiano non alienus T., domus his aliena malis H. takemu početju (kovarstvu) neprijazna, ambitioni alienus Sen. ph.; z gen. (substantivno): ioci non alienus O. ki ne mrzi šal, ille eos in domum D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consili S. in ne sovražna naklepu; subst.: vel alienissimus rusticae vitae Col. tudi najočitnejši sovražnik.
3. nasproten, neprimeren, neprikladen, neumesten, neskladen: alienā aetate Pl., alieniore aetate Ter., ille sensim dicebat, quod causae prodesset, tu cursim dicis aliena Ci., aliena ac nihil profutura petere S., aliena loqui O., Cels. neumestne reči govoriti, neumnosti govoriti (v blaznosti), toda: aliena verba Ci. besede v nepravem pomenu (naspr. propria), translata et aliena verba Ci. besede v prenesenem in nepravem pomenu, cetera ex prosae orationis usu alieniora praetermisimus Gell.; hanc rem tractare non alieno loco videor Q., alieno gaudia vultu semper erant Val. Fl. rajši bi se bil (ti) jokal kakor smejal; z abl.: quaestus maxime alienus ingenio suo Pl., nihil alienum vitā superiore Ci., alienum meā naturā, existimatione mea, dignitate imperii Ci., aut suā naturā aut tempore alienum Ci., utrumque homine alienissimum Ci.; z a(b): sententia aliena a re publica nostra S., labor alienus ab aetate nostra Ci., dolor est motus alienus a sensibus Ci. nasproten čutilu, a natura non alienum Ci., haec alienissima a mansuetudine vestra sunt Ci.; z dat.: alienum suis rationibus existumans S., non est alienum meis rationibus istum reservari Ci., quod huic causae est alienum Ci.; z gen. (substantivno): omnia, quae essent aliena firmae et constantis assensionis Ci. neskladno z..., quis alienum putet eius esse dignitatis... exquirere Ci., aliarum rerum aliena Lucr. neskladno z drugimi podobami, nenavadno; z ad: tempus ad committendum proelium alienum C., nec aptius est quidquam ad opes tuendas quam diligi nec alienius quam timeri Ci.; pogosto non alienum est Ci., Q. ni neumestno, primerno je, ali non alienum (esse) videtur C., N. ne zdi se (mi) neumestno, zdi se (mi) primerno (oboje z inf.), non alienum (esse) arbitror explicare Ci.
4. neprimeren, neugoden, kvaren, škodljiv: alieno loco proelium committere C., exspectare, ut suo potius tempore mercatorem admitterent quam celerius alieno Varr., alieno tempore occidere aliquem Ci. ali locare alienissimo tempore Ci. ob najbolj neugodnem času; z dat.: alienissimo sibi loco, contra opportunissimo hostibus conflixit N., ignoratio rerum aliena naturae deorum est Ci., cibi stomacho non alieni Cels., ambulare nisi sanis alienum est Cels. - āvertō -ere -vertī -versum, st.lat. āvortō -ere -vortī -vorsum
1. od koga ali česa, proč, (v)stran obrniti (obračati), odvrniti (odvračati), (pre)okreniti, umakniti (umikati): puppes N., falces laqueis C., avertit hic casus vaginam C., avertere flumina Ci., C. ali amnem... novo alveo L. odvrniti, drugam speljati, tako tudi: venae fontis cuniculis aversae Hirt.; Antonio diadema Caesari imponente se avertit (Lepidus) Ci., simul se universa contio avertit L., avertere oculos hostium L., voltum O.; od kod? aliquid ab oculis naribusque alicuius Ci., iter ab Arare C. oddaljiti se, arma ab hostibus S., faciem a moenibus urbis O., se ex oculis V.; sese eo itinere C. po drugi poti kreniti, locis av. seminis ictum Lucr.; z dat.: se admissario ascendenti Col. (o kobili); kam? tres (quinqueremes) in fretum avertit aestus L., av. naves in altum, tota in se castra L., equos in castra V., equos in fugam Cu., iter in Picenum L. kreniti; quo te avertisti? Pl., quo post pugnam ad Trasumennum auditam averterant iter L., pesn. z acc. smeri: regnum Italiae Libycas oras V. prestaviti na libijske obale; od kod in kam? ab saxo avortit fluctus ad litus scapham Pl., a ceteris... consulis liberi omnium in se averterant oculos L. — Pass. averti z med. pomenom (v)stran (proč) obrniti (obračati) se: illa solo fixos oculos aversa tenebat V., aversus ab suo itinere L. krenivši s svoje poti, aversi omnes ad Tarquinium salutandum L., ab iudicibus oratio avertitur Q., averti surdā aure Stat.; z grškim acc.: aversa vultūs Prud.; pesn. z acc. od koga ali česa proč obrniti (obračati) se = ne (z)meniti se, ne marati za koga ali kaj: equus fontes avertitur V., hominum damnatum avertitur agmen Petr. poet., iuvencus... avortitur herbas Stat., mors sordidā miseros avertitur aure Boet.; act. (poseb. v pf.) refl. = se avertere (proč) obrniti se: ob eam causam huc abs te avorti Pl., dixit et avertens rosea cervice refulsit V., prora avertit V.
2. occ.
a) (sovražnike) odvrniti (odvračati), odbi(ja)ti, prepoditi, zapoditi, v beg pognati (poganjati), nazaj potisniti: homines inermes... armis, viris, terrore... Ci., ab ipso vallo portisque castrorum barbaros C., Italiā Teucrorum regem V., Hannibalem Capuā, primo impetu hostem L., hostem inde Cu., classem ali legiones in fugam L., alios in fugam Cu., grassatorem ab homine occidendo Q., Bocchus statim avortitur S.
b) (kaj vrednega, dragocenega) skrivaj stran spraviti = izmakniti (izmikati), odnesti (odnašati), ukrasti, ugrabiti, izpodmakniti (izpodmikati), polastiti se česa: per litteras aliquod nomen Caecil. fr., tabulas, argentum, sestertiûm septiens milliens, pecuniam maximam Ci., pecuniam publicam Ci., L., T., magnum frumenti numerum a re publica Ci., aliquid de publico quam obscuratissime per magistratum Ci., stipendium C., praedam L., praedam domum C., praedas V., merces, peculium Icti.; pesn.: tauros a stabulis V. odgnati, auratam pellem Colchis Cat.
3. pren.
a) (kaj nevarnega, škodljivega) odvrniti (odvračati): hoc quidem detestabile omen avertat Iuppiter! Ci., di, talem avertite casum...! V., av. dolorem ali incensos aestus V. (u)dušiti, curas dictis V., bellum L., morbos, somnos H., periculum Suet., periculum victimā Ph., periculum imminens in caput suum Sen. ph., pestem ab Aegyptiis Ci., causam in aliquem Ci. ali culpam omnem in fraudem Carthaginiensium L. ali noxam ab aliquo in auctorem delicti L. ali crimen in alium Q. naprtiti, in eos ab se iram plebis L.; podobno: austro gratias miras, qui me a tanta infamia averterit Ci. ep. ki me je obranil tolike sramote; z dat.: incendia Teucris, pestem terris V.; abs.: di avertentes (= averrunci) Tarquitius Priscus ap. Macr.
b) (duševno) koga od česa odvrniti (odvračati): aliquem ab impudicis dictis Pl., milites aversi a proelio C., ne cura militem a proelio averteret Cu., av. aliquem ab incepto, a consiliis pacis L., a proposito aversus L., av. aliquem in universi belli cogitationem oratione L., sanos sensus V. s prave poti speljati = zmesti, animum parumper ab aliquo Ci., animum ab assiduo maerore L., animum ab intentione rerum Q., animos ab eo, quod agitur Ci., animos a spe recuperandae arcis L., omnium animos oculosque L., mentem alicuius a defensione alterius Ci., opinionem populi a spe adipiscendi Ci., aliquem a philosophia Suet.; pass. v med. pomenu = odvrniti se: ut nec vobis averteretur a certamine animus L., aversis in aliud animis (pozornost) Q.
c) odstaviti (odstavljati), odvrniti (odvračati), odtujiti (odtujevati) koga od koga ali česa, zavesti (zavajati) koga k odpadu od koga ali česa: legiones a C. Antonii scelere Ci., civitates nonnullas ab eius amicitia C., Pompeius... totum se ab eius (Caesaris) amicitia averterat C., qua ex re futurum, uti totius Galliae animi a se averterentur C., consul... oppida castellaque... avortere ab hostibus S., Ioniam a societate averterunt Atheniensium N., quod animum eius tanta acerbitas patria nihil a pietate avertisset L., av. alicui mentem deorum Cat., malum, quod omnes averit a me Cu., aliquem caro dolis (zvijačno) fratri Val. Fl.
č) avertere alicui aliquid komu kaj iz glave izbiti, komu kaj izgovoriti: quod mihi patrii poterant avertere amici Pr. — Od tod adj. pt. pf. āversus 3
1. od koga ali česa proč (stran) obrnjen, odzadaj, v hrbet, za hrbtom: dextrovorsum aversa it in malam crucem Pl., aversi tenuere facem V. s stran obrnjenim obrazom, adversus et aversus impudicus es Ci. spredaj in zadaj, aversum hostem videre, invadere C., aversos ab hoste circumveniri C., aliquem aversum figere V. ali transfigere N., aversos sternere V. ali caedebantur aversi L. bežeči, quendam actorem aversum solitum esse dicere Ci. s hrbtom proti občinstvu obrnjen, aversos boves in speluncam traxit L. ali aversos caudā traxit in antra boves Pr. za rep, averso sole pecus agere Varr. s soncem za hrbtom, iacēre aversum Iuv. ali aversam Mart., iter aversum ab urbe Cu., porta aversa ab hoste Cu., porta, quae aversissima ab hoste erat L., ab latere castelli, quod avorsum proeliantibus erat S., aversa hosti porta T.; occ. (od)zadnji: porta L., pars Capitolii L. epit., pars domus T. ozadje, pars capitis Plin., aversa manus Plin. zunanji del roke, charta Mart. druga stran papirja. Od tod subst. āversa -ae, f (sc. pars) nasprotna stran: collum circumagit in aversam se Plin. se more popolnoma okrog obrniti; āversum -ī, n nasprotna stran: flectere suffraginum artus in aversum Plin., gloria aliquando ante nos est, aliquando in averso est Sen. ph. zadaj, za nami; āversa -ōrum, n zadnji, oddaljeni, skrajni, stranski deli: insulae, urbis L., castrorum Vell., montis Plin., Asiae, Indiae Plin.
2. pren. komu nenaklonjen, neprijazen, sovražen, nasproten; abs.: aversa deae mens V., aversos componere amicos H. razdvojene, aversis iam dis L., aversis auribus animisque L., aversā aure audire Tib., aversi animi Cu., averso imperatoris animo T., illius vultus aversior visus est Sen. ph.; z a(b): aversus a Musis, a vero, motus aversi a ratione Ci., vir a comitate aversus L., Quintus aversissimo a me animo... fuit Ci. ep., aversissimus ab istis prodigiis sum Sen. ph.; pesn. z dat.: aversus mercaturis, aversa lucro H., aversior defensioni Q., quosque nobis aversos animis (v srcu) cognoverant T. - contrārius 3, adv. -ē (contrā)
1. nasproti (na nasprotni strani) ležeč, stoječ, nasproten: ad eam ripam, quam constituerat, non ad contrarium appellere Ci., collis nascebatur adversus huic et contrarius C. proti njemu obrnjen in na drugi strani stoječ, contraria litora Asiae Mel., c. auris Plin., contraria (= adversa) vulnera T. rane spredaj na prsih; z dat.: his idem contraria duo (tigna) … statuebat C. tem nasproti, Carmaniis contraria pars Mel., soli c. gemma Plin.; z inter: binae partes terrae contrariae inter se Lact. (o vzhodu in zahodu).
2. (prav) nasproten = na (prav) nasprotni strani nahajajoč se, z nasprotne strani prihajajoč, na (prav) nasprotno stran idoč, na drugo plat: contraria pars terrarum Ci., c. ictus Ci. sunek od nasprotnika, in contrarias partes fluere (o rekah) Ci. ali contrariā regione labi Ci. ali in contrariam partem revinciri (o gredeh) C. na nasprotne strani, v nasprotni smeri, Scythiam invasit boreas, contraria tellus madescit ab austro O. južna stran, c. fluctus Val. Max., ventus Ps.-Q., Lact., contrario amne subvehere aliquid Plin. proti vodi, c. quadriremes Suet. ki se srečujejo, sidera contrarie procedentia Ci. zdaj počasi, zdaj hitro; z dat.: vento contrarius aestus O., classi contraria flamina O. ki nasproti vejejo, contrarius evehor orbi O. nasproti; v primerjanju z atque, ac, kakor: contrario motu atque caelum Ci., altera (aquila) in contrariam ac ferebatur partem se ipsa convertit Val. Max. Subst. contrārium -iī, n nasprotna stran: in contrarium cadere umbras Plin., in contrarium nare Plin. proti toku.
3. pren.
a) nasproten, nasprotujoč si, protiven, protisloven, navzkrižen, ne ujemajoč se: Icti., c. quaedam vis, pars causae, c. epistulae, litterae Ci., sententiae Ci., Val. Max., leges Q., in contrarias partes disputare ali disserere Ci. naprej in nazaj (= za kaj in zoper kaj) govoriti, monstrum tam ex contrariis diversisque inter se pugnantibus naturae studiis cupiditatibusque conflatum Ci., aut bono casu aut contrario Ci., saepe in isdem, saepe in contrariis causis versati sumus Ci., si rex ea vult, quae Thebanis sunt utilia, gratis facere sum paratus; sin autem contraria, non habet auri argentique satis N., dum vitant stulti vitia, in contraria (vitia) currunt H., sive voluptas est sive est contrarius ardor Lucr., ambigue scriptum aut contrarie Ci., verba relata contrarie Ci. v nasprotjih, contrarie dicere Corn.; z dat.: omnis voluptas honestati est contraria Ci., illi virtuti contrarium vitium est inaequalitas Q., dementia res est sanitati contraria Sen. rh., clementiae contrariam imperiti putant severitatem Sen. ph., fatis contraria fata V., qui color fuit albus, nunc est contrarius albo O.; redk. z gen.: huius … virtutis contraria est vitiositas Ci. nasprotje; z inter: Gell., orationes inter se contrariae, Aeschini et Demostheni Ci., opiniones inter se contrariae Q. Kot subst. contrārium -iī, n in pl. contrāria -ōrum, n nasprotje, nasprotek, protivnost, različnost α) v sg.: optimum ex contrario nitet Sen. ph., in contrarium disputare T.; z ac, kakor: contrarium sine ulla religione decernebat, ac … paulo ante decreverat Ci.; pogosto v zvezi s praep.: ex (poklas., tudi že pri N. ē) contrāriō (pravzaprav = z nasprotnega stališča) nasprotno, nasproti pa, pak: atque ego hoc ex contrario contendo Ci., huius ex contrario dignitas … in dies augebatur C., apud illos e contrario nemo ad id officium admittitur nisi honesto loco N., potest ergo aliquid moveri et non fluere, et e contrario non potest fluere nisi in unam partem Sen. ph.; redk. per contrārium nasprotno, nasproti pa: Ulp. (Dig.); contrārium kot govorna podoba = nasprotje, protistavek, protirek: Corn. (IV, 19, 27), Ci. (De inventione I, 28, 42). β) v pl.: conferre pugnantia et comparare contraria Ci., lex imperat honesta, prohibet contraria Ci., contrariorum contraria sunt consequentia Ci., diversae vocant animum in contraria curae V., auctoris sortem in contraria mutet O. v nasprotno (nasprotje), tako tudi: Caeneus in contraria versus O. (= iz deklice v dečka spremenjen); z gen.: contraria rerum bonarum, artium contraria Ci.; z dat.: quis non diversa praesentibus contrariaque exspectatis aut speret aut timeat? Vell., qui contraria deo faciat Lact. nasprotje temu, kar bog (dela); s quam: Aug., CL., qui contraria faciat quam deus Lact. vse drugače kakor bog.
b) occ. α) nasproten, sovražen, zoprn, nenaklonjen, neugoden: contrariis dis Varr., c. arma O. sovražnikovo, exta T., Suet. neugodno; z dat.: stirps fatis contraria nostris V., nona (dies) contraria furtis V. neugoden (ker že mesec sveti), litora litoribus contraria V., quod si forte tuis non est contraria votis (puella) Pr., scorpionibus contrarius stellio Plin., aliquis mihi invenitur maxime contrarius Ph. najhujši sovražnik. Kot subst. contrāriī -ōrum, m nasprotniki, sovražniki, zoprniki: Vitr. β) namenu (smotru) nasproten, neprimeren, neprikladen, nesmotrn, kvaren, škodljiv: otium maxime contrarium C. kaj škodljivo, quod, cum Lepidus contionaretur … , maxime contrarium fuit Asin. Poll. in Ci. ep., exercitationes magna ex parte contrariae T. škodljive, contrarie dicere aliquid T. neprikladno, neprimerno; z dat.: (loca) Averna vocantur nomine, … quia sunt avibus contraria cunctis Lucr., hyssopum stomacho contrarium Plin., cum ipsi, qui dicit, inutile … , tum causae contrarium Q., a philosophia eum (Neronem) mater avertit, monens imperaturo contrariam esse Suet.; z inf.: hoc facere contrarium est Col., ne carmine quidem ludere contrarium fuerit Q. - contrōversus 3 (contrō in vertere; contrō je abl. sg. nekega o-debla iz com, cum; prim. contrā)
1. nasproti obrnjen: perticae Ca., quod esset acuta illa gens et controversa in ea iura Ci. (Brutus 12, 46; dvomljivo mesto!) vso pozornost obračajoč na … ? — Od tod
a) nasproti ležeč, nasproti stoječ, nasproten: litora Isauriae scopulis controversa Amm., mons Athos et Caphareus longo spatio controversi Amm. v nasprotni smeri daleč vsaksebi (stoječa).
b) v nasprotni smeri tekoč, v nasprotno smer vlekoč se: spiritus (pih) Amm.
2. pren.
a) act. masproten, protiven, sovražen, navzkrižen, nasprotujoč si: Aus., manus, partes Amm., controversa sibi ac repugnantia Macr.
b) pass. o katerem se da še prepirati, prepiren, sporen: ius Ci., L., Q., res c. et plena dissensionis inter doctissimos Ci., sumere … pro certo, quod dubium controversumque est Ci., c. auspicium L., argumentum Q.; subst. neutr. pl. controversa confessis probare Q. Adv. acc. neutr. sg. contrōversum nasproti: Ap. (Apolog. 15; tu se dobi tudi controversim). - discors -cordis (dis in cor)
1. nesložen, needin, navzkrižen, sprt s kom, prepirljiv: discordes homines Ci., animi V., civitas secum ipsa discors L., civitas ad alia discors, in uno consentit L., animus cum matre discors T., vexillarii discordium legionum T. upornih legij; z dat. (s kom): d. sibi O., patri Vell., Floro T.; oxymoron: rerum concordia discors H. ali discors concordia O. (o sovražnem vzajemnem delovanju elementov), symphonia discors H. neskladna skladnost; enalaga sovražen, protiven, nasproten: discordia arma V., d. venti V., O., Sen. ph., ipsa sibi discors favilla O., elementi natura Cu.
2. pren. različen, neenak, navzkrižen, nasproten = nasprotujoč si: homines discordes moribus et linguis Cu., d. vesania H., fetus O. dvojne podobe (zgoraj bik, spodaj človek), ora sono discordia signant V. zaznavajo različno izgovarjanje, tam discordia inter se responsa L., tam discors inter se iunctura corporum Sen. ph., aestus marini tempore discordes Plin. v različnih časih nastopajoče. — Soobl. discordis -e: Pomp. ap. Prisc. - dīversus, st.lat. dīvorsus, 3, adv. -ē (adj. pt. pf. glag. dīvertere, dīvortere) „vsaksebi obrnjen“, od tod
I.
1. v razne strani (sem in tja) obrnjen (držeč, idoč): diversam aciem in duas partes constituere C. na dve strani obrnjeno, diversa signa statuere L., ubi plures diversae semitae erant L., d. itinera C., L., T., diversae variae (variae = po suhem in po morju) viae Cat., d. fuga L., Cu. semkaj in tjakaj; occ. predik. = na razne strani, sem in tja, semkaj in tjakaj; najprej v pl.: diversi pugnabat C., cum … diversi discessissent N., diversi consules … discedunt, consules diversi abiere L., diversi circumspiciunt V., duo nomina diversa trahunt unum pectus O., diversi flebant servi O. proč obrnjeni; potem pri kolekt.: plebs habitat diversa locis O.; v sg.: quo diversus abis? V. kam si skrenil? metu ac libidine divorsus agebatur S. strah in strast sta ga zanašala sem in tja; adv.: divorse distrahitur Pl. (imetje) se razprši, pauci paulo divorsius concĭderant S. precej vsaksebi; subst. neutr. in diversum ali in diversa na razne strani: in diversa trahere N., in diversum auctores trahunt, utrum … an L. se ne ujemajo, trahebatur in diversa hinc meritis Antonii, inde Muciani epistulis T., in diversa abire Iust. ali labi Fl., Iust.; subst. masc.: diversos iterum coniungere amantes Pr. ali componere divorsos T. nesložne, razdorne.
2. pren. neodločen (-čna -čno), nestanoviten, omahujoč: diversi fremat inconstantia vulgi Tib., diversus animi (loc.) modo numen pavescere, modo minis populi terreri T.
3. ločen (oddaljen) drug od drugega, raztresen, eden tu — drugi tam, vsak posebej (zase), posamič(no): diversae state, ego ero paries (pretin) Pl., hoc omnes antea divorsi audistis S., legatos alium ex alio (za drugim) divorsos adgreditur S., sive iuncti unum premant, sive id diversi gerant bellum L.
4. razen, različen; (o krajih): qui (portus), cum divorsos inter se aditus habeant, in exitu coniunguntur et confluunt Ci., ex locis tam longinquis tamque diversis Ci., diversissimis locis L., diverso tractu, diversis partibus O., (flumina) diversa locis (po krajini) O.; pren. (o kakovosti): diversa genera bellorum et hostium Ci., d. studia, d. voluntates Ci., d. natura N., facies, d. formae, simulacra diversa figuris, diversi nitent mille colores O., prodigia terrebant diversis auctoribus vulgata T.; adv. acc. neutr. pl.: diversa sonare O. različno; z dat.: forma est diversa priori O. drugačna od prejšnje.
II.
1. na nasprotno ali drugo stran (obrnjen), na nasprotni ali drugi strani bivajoč (stoječ, ležeč), nasproten: ego divorsus distrahor Pl., e quibus (cingulis) duos maxime inter se diversos … obriguisse pruinā vides Ci. (o tečajih), erat iter a proposito diversum contrariamque in partem ire videbatur C., diversae ab flumine regiones C. odmaknjene, terrae, quas duo diversa maria amplectuntur L., in diversum iter equi concitati L. v dve nasprotni smeri, diversus Aesar O. zahodni (= vzhodu nasproten), in partes diversas bracchia tendens O., quem procul a patria diverso orbe excipit Eridanus O. na drugem koncu sveta, petit diversa O. krene v nasprotno smer, diversus luna percurret fenestras Pr., (iugum montis) altero cornu in diversum litus excurrit Cu., Alexander in diversa parte ripae statui suum tabernaculum iussit Cu., diversā regiae parte Cu. z nasprotne strani, Menelaus … diversum ad mare … deiectus est T.; subst. v adverbialnih zvezah: in diversum Plin., in diversa T. ali per diversum Plin., T. na nasprotno stran, v nasprotno smer, ex diverso adsultare T. z nasprotne strani, ex diverso stare Vell. nasproti, instructis e diverso hostibus Iust.
2. occ. nasproten = protiven, sovražen;
a) v vojni: victores diversam aciem Marti et Mercurio consecravere T., Armeniam diversis praesidiis vacuam fieri postulabant T.; subst.: quas enim ex diverso legiones? T.
b) v državi: factio Suet. ali pars Iust. nasprotna stranka; v pl.: partes Suet., aut in diversis aut in neutris fuisse partibus Sen. ph.
c) na sodišču: d. subsellia Q., T. ali diversae partis advocatus Suet. nasprotne stranke (gen. sg.), nasprotnikov (gen. pl.); subst. neutr. = nasprotna stranka, opozicija: invidiam in diversum transferre T., consistentis ex diverso patroni Q.; od tod e diverso (= contrā) nasprotno, nasproti: Suet., Arn.
3. pren. povsem različen, ves drugačen, nasproten, navzkrižen
a) (o stvareh); abs.: diversa ac dissimilis pars Ci., diversa sibi ambo consilia capiunt C., diversis duobus vitiis, avaritiā et luxuriā, civitatem laborare L., quid enim divorsius esse putandum est, … quam … Lucr., oris habitu simili aut diverso Q., duo tela diversorum operum O. s povsem nasprotnim učinkom, diverso tempore Iuv.; subst.: dividit ut bona diversis (= contrariis = malis), fugienda petendis H., dissimilia ac diversa componitis Sen. ph., diversa induere T., nullo in diversum auctore T., iudices per diversa implacabiles T. iz nasprotnih razlogov; z a(b): haec videntur esse a proposita ratione diversa Ci., ab his longe divorsae litterae S.; s samim abl.: quam diversum consuetudine illorum Plin. iun.; z dat.: est huic diversum vitio vitium prope maius H., diversum est huic eorum vitium, qui … Q., tamquam haec sententia priori diversa sit Q., vera bona atque illis multum diversa Iuv.; subst.: dicere diversa iis, quae aliis placebant Vell., quis non diversa praesentibus contrariaque exspectatis aut speret aut timeat Vell.; z inter: divorsa inter se mala, luxuria atque avaritia S., quorum omnium dissimilis atque divorsa inter se ratio est Q.; z ac (atque) ali quam (kakor alius): diversa in hac ac supradicta alite Plin., e diverso, quam in cibos deligitur Plin. čisto drugačne kakovosti kakor to, kar … , diversum valent quam iudicant Q., diversa, quam hostis mandaverat, censuit (Regulus) Fl., gloriam diversis artibus quam priores civitatis suae duces consecuturus Iust.
b) o osebah: quia a te totus diversus est Ci., diversus a maiorum institutis T.; z gen.: ut par ingenio, ita morum diversus T. povsem drugačnega značaja, inter paucos et sententiae diversos T. povsem različnega mnenja.
III. odročen, oddaljen, odmaknjen: maxime de Achaiae urbibus, regionis a se diversae, sollicitus L., ereptam patri natam diversa in pascua abstrahit O., arva colebat diversa Aetnae O., saltus diversi Cu., colunt discreti ac diversi T. posamič in na oddaljenih krajih, etiam quorum diversa oppida, tamen obvii (erant) T., proficiscebar in diversam provinciae partem Plin. iun.; subst. (ret.): diverso terrarum distineri T. v daljnih zakotjih. - hosticus 3 (hostis)
1. tuj, inozemski: hosticum hoc mihi domicilium est, Athenis domus est Pl.
2. sovražnikov, sovražen: manus Pl., acies Varr. fr., ager Varr., L., moenia, ensis H., tellus, flamma, vindemia O., clamor Sen. tr., adventus, tumultus Fl. Subst. hosticum -ī, n sovražnikova dežela, sovražnikovo ozemlje: in hostico errare L., castra in hostico ponere L., hostico tamquam pacato L., ex hostico Plin. iun., ad hosticum ducebatur Amm. - hosti-ficus 3, adv. -ē (hostis in facere) pravzaprav „ravnajoč kakor sovražnik“, od tod sovražen, sovražljiv: dies Acc. ap. Non., bellum Ci.; kot adv.: Acc. ap. Non.
- īnfēnsus 3, adv. -ē (adj. pt. pf. glag. *īnfendere, prim. dēfendere) ogorčen, razkačen, razsrjen, srdit, sovražen: Cu., Ter., Stat., Suet., Aug., rex īrā infensus L., infensior miles culpam cladis in Hordeonium vertebat T., eos infenso animo venisse dicitis Ci., infense ... invectus T., infensius pugnare L., caedere T., quis Isocrati est adversatus infensius Ci.; pren.: inf. valetudo T. slabo, servitium T. težka, odium L.; enalaga: prima infensum conripit ignem (hastam) V. razjarjena zgrabi za ...; z dat.: Cu., Val. Fl., Suet., homines, qui illi infensi sunt Ci., mentes improborum mihi infensae sunt Ci., opes principibus infensae T. nevarne; z in in acc.: eo infensioribus in se quam in illum iudicibus L.
- īn-fēstus 3, adv. -ē (in, fēstus k *fendere, prim. dēfendō, manifēstus)
1. (o krajih) nemiren, nevaren: C., Cu., Vell., Suet., si me huic itineri infesto periculosoque commisero Ci., i. civitas L., via barbarorum excursionibus Ci., infestissima Ciliciae pars Ci., infesta terra colubris O., statio Ci., regio Varr., insulae saxis abruptis infestae T., nebulis inf. Sil. meglen, omnia serpentibus inf. S., vias infestas ali mare infestum habere Ci. neprenehoma vznemirjati; tako tudi: Macedoniam infestam habere L., agrum infestum facere (efficere, reddere) L. venomer vznemirjati.
2. metaf.
a) ogrožen (ogrožan), vznemirjen (vznemirjan), v nevarnost pahnjen, v nevarnosti: libertae acerbitate suppliciorum infesta Ci., agri Campani vectigal bellis infestum Ci., filii vita Ci., huius salus est infestior Ci., tempus aetatis aliorum libidine infestum Ci.
b) sovražno nastopajoč, sovražen, vznemirjajoč, grozilen, grozeč, nevaren: Val. Fl., infesta filio mater Ci., hostis infestissimus Ci. srdit (ne mirujoč) sovražnik, infestus inimicus S., ob aemulationem infestus Cu., is, qui infestus in suos vixerit Ci., iudices reo infesti Ci., duae urbes huic imperio infestissimae Ci., provincia huic victoriae infesta Ci., gens infestissima nomini Rom. S., regiones sibi infestae Auct. b. Alx., infestis spectatoribus dimicare Suet. pred nenaklonjenimi gledalci boriti se (če so namreč ti zahtevali od gladiatorjev boj do zadnjega diha), i. numen Iuv., canes leonibus maxime infesti Cu.; enalaga: alicui infestas manus admovere Cu., O. sovražno se koga lotiti, te animo infestissimo intuetur Ci., infestis oculis conspici Ci., tam inf. odium Ci., scelus Ci., clamor Ci., Val. Fl., pestis infesta rei publicae Ci., bellum N., quae est tam infesta ira, quam ... L., tempora T., amor Cat., vulnus Sil., infeste in aliquem facere L., Vell., Suet., infestius L., infestissime contendere Ci. kar najsrditeje.
c) kot voj. t. t.: napadajoč, za (na) boj (udar, napad) pripravljen, v napadalne oddelke razvrščen: infesto exercitu in Numidiam procedere C., infesto agmine Gallias petere T., infestis signis inferuntur Galli in Fonteium Ci., infestis signis impetum fecerunt C., infestis pilis C. ali infestā hastā (sarisā, lanceā) V., L., Cu. z naperjenimi kopji (nap. sulico itd.), infestis mucronibus T. z golimi meči, infesto spiculo petere L. z nastavljenim kopjem, tela infesta tulere V., infesta arma Val. Fl., infestis sagittis pugnam restaurare Sil., infesto ictu appetere T.; pesn. metaf.: inf. cornua Ph. z nastavljenimi rogovi, infestum fulmen V. - in-imīcus 3, adv. -ē, stlat. inimīciter: Acc. ap. Non., Enn. ap. Prisc. (in [priv.], amicus, „neprijazen“) od tod
1.
a) sovražen, zloben, zoprn, nasprotujoč, nasproten, protiven: tecum non ago inimice Ci., si inimicissime … contendere perseveret Ci., inimice insectari aliquem Ci., de nullis quam de vobis infestius aut inimicius consuluerunt L., inimice vitia orationis insequi Q., inimice corripere Q.; z dat.: utrum tibi Siculos amicos an inimicos existimari velis? Ci., consul inimicus Clodio Ci., Galliam sibi inimicam cognovit Ci., gentes inimicae huic imperio Ci., homo mihi inimicissimus Ci. ki živi z menoj v hudem sovraštvu, cum ei omnia inimica fuerint Ci.; enalaga: crimen venit ex inimicā domo Ci., animo inimico venire Ci., i. edictum Ci., clamor Ci., aliquem inimico dente carpere Ci., inimica oratio Ci., inimicissimum testimonium dixit Ci., animorum motus inimicissimi Ci. Od tod subst. inimīcus -ī, m (osebni) sovražnik, nasprotnik, inimīca -ae, f (osebna) sovražnica, nasprotnica; z gen.: cum inimici M. Fontei nobis minentur Ci., multo acrius otii et communis salutis inimici Ci., i. regis Cu., soceri T., tantam laudem adeptus est ipsius inimicissimus Ci. najhujši sovražnik; tako tudi s svojilnim zaimkom: inimicus meus in tribunatu Ci., hoc si tuus inimicus fecisset Ci.; z adj.: paternus inimicus Ci.; abs.: huic mortem maturabat inimicus Ci., quis plenior inimicorum fuit Ci., inimicorum primoribus Iuv., inimicos ulcisci N., capere Ter., eum insectatur tamquam inimicum et hostem L. kot sovražnika iz osebnih in političnih razlogov.
b) (o stvareh) neugoden, škodljiv, kvaren: ea sunt inimica otio communi et dignitati tuae Ci., ad haec inimicissima iura decurrebas Ci., consilia sibi inimica capere N., i. imber, lux V., odor nervis inimicus H., nec iuri quicquam tam est inimicum Ci., ad corpus alendum i. Varr., aequora Colchis inim. Val. Fl., fulmina i. H., amnis pontibus i. Sil., raphani dentibus inimici Plin., inimicum est H., Varr. ni za nič, quidquam inimicius orationi Ci., nihil inimicius V., vox inimicior V., brassica stomacho inimicissima Plin.
c) pesn. in poznolat. = hostilis sovražnikov: humeris inimicum insigne gerebat V. = sovražniku vzeto orožje, priusquam tela inimica sequantur V., inimicam findite terram V., i. cohors Iuv., vela, gaudia, pectora Val. Fl., aliquid inimicum moliri Amm. —
2. nepriljubljen, mrzek, zoprn: Sen. tr., dis inimice senex H., sepulcrum inimico nomine inscriptum Ci., gener invisus inimici soceri T.
Opomba: Gen. pl. inimicûm: Pl. - in-īquus 3, adv. -ē (in [priv.], aequus)
1. neraven, neenak, strm, nagnjen, položen: puppis dorso pendet iniquo V. strani, loco iniquo subeundum erat ad hostes L. po strmini, subire iniquo ascensu L., mons iniquus O., locus iniquior C., litus i. H., spatia i. Col.
2. metaf.
a) neprimeren, neugoden, nepripraven, kvaren, nevaren: Ter., Q., Aur., iniquissimo nostris loco proelium commiserunt C., palus gnara vincentibus, iniqua nesciis T., iniqua ad transitum loca Ci., pugnā congressus iniqua V. (pešci zoper konjenike), tributum iniquo tempore imperatum L., iniqua (iniquissima) sors V., L. neenako odmerjena usoda, homo Siculus et reus, hoc est et iure iniquo et tempore adverso Ci., angustior iniquiorque defensio Ci. tako rekoč na neugodnih tleh, inique illum cum eo comparo Ci. neprimerno, caelum iniquum ad maturanda semina Mel., vina iniqua capiti Plin.
b) (o duhu) nemiren, neravnodušen, nehladnokrven, ne(je)voljen, nerad (prim.: aequa mens ravnodušje, ravnodušnost): iniquae mentis asellus H. trmast, frequentia te nunc animo iniquissimo intuetur Ci. z največjo nevoljo, haud iniquo animo Cu. ravnodušno, nostris vitiis iniquus H. ogorčen zaradi … , aliquid animo iniquo ferre Ci., O., Q. ali pati Ter., L. nevoljen biti nad čim, hudovati se nad čim, ne biti komu kaj prav, animo iniquissimo mori Ci. zelo nerad, utrum aequo an iniquo animo mortem subieris, iam nihil refert Lact.
c) (o osebah) nenaklonjen, sovražen, zloben, nasprotujoč, nasproten, protiven: nemo huic tam iniquus praeter parentem fuit Ci., i. in aliquem Ter., quis erit tam iniquus, qui reprehendat? Ci., illius iniquissimi hominis arbitrium Ci., caelestes iniqui O. nemilostni, omnibus iniqui homines Ci., oblectamentis principis i. T.; subst. inīquus -ī, m sovražnik, nasprotnik: Ter., in quo aequi (dobrotniki) sperasse Postumum dicunt, pecasse iniqui (nasprotniki) Ci., potestis iniquos aequis anteferre? Ci. sovražnika prijatelju, iniquorum invidia Ci., rationem officii iniquissimis (najhujšim sovražnikom) persolvere Ci., nonnulli nostri iniqui Ci., iniqui mei Ci., aequi atque iniqui, aequi iniquique L.; enalaga: oculi O. zavidne, vultus O., iniquissimis verbis conflictare, animo iniquissimo infestissimoque aliquem intueri Ci.; pren. sovražen, zaviden: Parcae, fata V., venti Sil., sidus gentibus Lucan., sors V.
č) nepravičen, krivičen: Q., Val. Fl., Suet., homines iniqui a suis civibus damnati Ci., inique pacisci Ci., iniqua causa Ter., iniquā condicione reus causam dicit Ci., iniqui iudices Ci., aliquem iniquo iudicio opprimere Ci., i. lex H., iniquissimae leges Ci., pactiones Ci., quid iniquius dici potest? Ci.; subst. n. pl.: per aequa per iniqua L. pravična in krivična priznanja; occ. in pesn. neprimeren = α) prevelik (prehud, premočen) ali premajhen: iniquo pondere rastri V., plaga solis iniqui V. prevelika sončna vročina, vroči pas, sol Sil., passus Val. Fl., pretium, pondus Icti., modus, mensae Iuv., pugna V., certamen S., merum Val. Fl., hemina Pers. β) protisloven, nasproten: hoc paene iniquum est comico choragio Pl. nasprotuje. - in-vīsus 3 (in [priv.], vidēre)
1. neviden, še nikoli viden, (še) nezagledan, neopažen: Fl., Eccl., cum aliquid aut invisum aut inauditum dicas Ci., sacra invisa et inaudita Ci., Helena aris invisa (neopažena) sedebat V., i. morbus Cat., cantavit invisus Ap., invisa oculis astra Lact. —
2.
a) pass. (česar človek ne mara videti) mrzek, zoprn, pristujen, neprijeten (naspr. gratus, gratiosus, carus, amabilis, commendatus, tudi miserabilis); abs.: persona illa invisa est in istius moribus Ci., quo quis versutior … est, hoc invisior Ci., accusator ac reus iuxta invisi T., quanto potentior, eodem auctu invisior T., aliquem invisum habere Ci. (naspr. alicui favere) mrziti koga, aliquem invisum, invisiorem facere Q., Val. Max. koga (še bolj) zasovražiti, duces invisissimi Amm.; o stvareh: anima O., vita L., penates, aurum O., cypressi, negotia H., invisa primo desidia postremo amatur T., ira infesta pariter invisaque Sen. ph., i. tyranni nomen Iust., res antea tam invisa quam falsa nunc ut vera ita amabilis facta est Plin. iun., aliquid invisum reddere L. ali facere Cu. zasovražiti kaj, si qua his invisior vox Sen. ph., voluptates … invisissimas habe Sen. ph., urticā quid esse invisius potest? Plin.; z dat. personae: invisus suis omnibus in iudicium vocatur Ci., invisus deo Ci., omnibus invisus S., adeo est invisus mihi, ut … Ci., quo (tyranno) neque foedius nec dis hominibusque invisius animal ullum cogitari potest Ci., cuius marito inimicissimus, ipsi invisissimus fuerat Plin. iun., homo Labieno invisissimus Sen. rh., per haec terribilis cunctis et invisus Suet., innocens Bolanus et nullis delictis invisus T., L. Flacco fratri germano cognatisque aliis ob eadem vitia invisus L., eius promissa dis hominibusque invisa sunt Ci., filix invisa aratris V., domus sibi invisa Val. Max., facies alicui invisa Q., iudicium invisum etiam iudicibus L., munera mihi invisa Ph., res mihi invisae visae sunt Ci., invisum Macedonum nomen avaritia eorum ac libido barbaris fecerat Cu.; pogosto v zvezi: alicui invisus atque infestus, invisus infestusque, infestus invisusque L. ali invisus infensusque T. mrzek komu in ga sam mrzeč; z ad ali apud: ad (z ozirom na, glede na … ) militare genus omne partemque magnam plebis invisum esse nomen Romanum L., ne eādem causā invisi apud incolas forent, caverunt Iust.; z in: quae perfidia tamen minus in eo invisa esse poterat Cu.
b) act. črteč, sovražen: gentes, decreta Lucan., fratres V., invisum quem tu tibi fingis et esse nil moror V. - male-ficus (starejše mali-ficus) 3, adv. -ē (male oz. malum in facere)
1. hudobno ravnajoč, zlo povzročajoč, zločinski, hudodelski, malopriden, brezbožen: mores Pl., homines Ci. zločinci; superl.: maleficentissimos incolumes praestitit Suet., malefice agere Pl. delati drugim v škodo, ravnati kakor malopridneži.
2. zavisten, sovražen, škodljiv, kvaren, slab: Amm., maleficam naturam nactus est in corpore fingendo N., bestia piscibus malefica Plin., m. sucus Vitr., superstitio Suet.
3. occ. čarodejen; od tod subst.
a) maleficus -ī, m čarodej(nik), čarovnik: Cod. I., Cod. Th.
b) malefica -ae, f čarodejka, čarovnica: Lact.; maleficum -ī, n čarovnija, čarodejstvo, čarovno dejanje, bajilo, čarovno sredstvo: alia malefica (po drugih: maleficia), quīs creditur animas numinibus infernis sacrari T. - male-volēns (mali-volēns) -entis (ixpt. malē in velle) zlohoten, zlonameren, hudovoljen, hudoben, nenaklonjen, pokvarjen, sovražen (naspr. benevolens): ingenium Pl., est miserorum ut malevolentes sint Pl.