Calypsō -ūs (-ōnis: Ap., Aus., Macr., acc. -ōnem: L. Andr. ap. Prisc., Pac. ap. Char., C. ap. Q., Macr.) f (Καλυψώ) Kalipso (gen. Kalipse),
1. Nimfa na otoku Ogigiji, Atlantova hči, pri kateri se je iz Troje vračajoči Odisej mudil sedem let: O., Tib., Pr. idr.
2. gr. slikarka: Plin.
Zadetki iskanja
- Capreae -ārum, f Kapreje = Kozji otok (zdaj Capri), otoček ob obali Kampanije: V., O., Plin. idr. Tu je ces. Tiberij v razpašnosti in razuzdanosti preživel zadnjih sedem let življenja: T., Iuv., Suet., zato so otok porogljivo imenovali Caprineum (capra in inire) Kaprinej: Suet. Od tod adj. Capreēnsis -e kaprejski: secessus Suet. na Kapreje.
- cēnsor -ōris, m (cēnsēre)
1. cenitelj, cenilec, cenzor. Da bi davke pravično uredil, je kralj Servij rim. državljane razdelil v razrede glede na njihovo imetje. Cenitev je potekala vsako peto leto in jo je sprva vodil kralj, nato njegovi nasledniki: konzuli, diktatorji, vojaški tribuni (tribunes militares consulari potestate). Po l. 443 so za ta posel volili v centurijskih komicijah po dva (sprva patricijska, pozneje po enega patricijskega in enega plebejskega ali po dva plebejska) cenzorja, najprej na 5 let, od l. 320 (lex Aemilia Mamerca) na 18 mesecev. Opravila cenzorjev so bila:
a) vodenje cenitev, t. j. popisovanje državljanov in sprejemanje napovedi o njihovem imetju (censum agere, accipere censum; gl. cēnsus). Na podlagi teh podatkov, ki so jih nižji cenzorski uradniki vpisovali v cenzorske zapiske (tabulae censoriae), so nato cenzorji sestavljali imenike senatorjev, vitezov in drugih državljanov po razredih.
b) nadzorovanje moralnosti državljanov. Prestopke, tudi take, s katerimi se niso kršili državni zakoni (slaba vzgoja otrok, slabo gospodarstvo, nemoralno življenje, brezzakonstvo, brezbožnost, krivo priseganje, kruto ravnanje s sužnji in klienti, nedostojno vedenje oblastnikov), so kaznovali cenzorji s cenzorskim ukorom (nota censoria) ali pa z izključitvijo krivca: senatorja iz senata, viteza iz viteškega razreda, navadnega državljana pa so prestavili iz bogatejše podeželske tribe v manj imenitno mestno (tribu movere) ali ga celo izobčili iz vseh trib (tribubus omnibus movere) in ga tako premestili v najnižji razred rim. državljanov (aerarium facere, referre in [inter] aerarios, referre in tabulas Caerĭtes ali Caerĭtum; gl. aerārius in Caere). Ker taka kazen ni bila telesna, ampak le častna, se ni imenovala poena, ampak nota censoria oz. ignominia. Pravico sestavljanja senatskega imenika (lectio senatūs), so dobili cenzorji šele po Ovinijevem zakonskem nasvetu (lex Ovinia), sprejetem kmalu po l. 367. Cenzorji so morali izdajati tudi odredbe zoper razkošje in druge razvade, ki so nasprotovale starorim. šegam.
c) finančni posli: vrhovna uprava in oskrbovanje državnega zaklada, oddajanje vseh državnih dohodkov in zemljišč v zakup, oskrbovanje dobav in vsega, kar je bilo treba plačevati iz državne blagajne (npr. vojaška oprema in prevoz), nadzorstvo nad javnimi prostori, poslopji, mestnim obzidjem, napravami, cestami, mostovi, spomeniki in njihovim ohranjevanjem, pogajanje glede novih gradenj, ki so jih oddajali najmanj zahtevajočim stavbnim podjetnikom (prejemanje in izplačevanje denarja samega je spadalo v resor kvestorjev). Vsi cenzorski zapiski in računi so se imenovali tabulae censorum. Znak cenzorjev je bila sella curulis in (v 2. st. pr. Kr.) žametna toga: Varr., Ci., N., L. idr. Tudi v naselbinah, municipijih in provincah so bili za popisovanje ljudi zadolženi cenzorji, ki so svoje zapiske pošiljali v Rim: Ci., L., T.
2. pren. cenzor = strog sodnik (poseb. morale), strog presojevalec, oster kritik; abs.: Arn., ut... fuerit in hac causa pertristis quidam patruus, censor, magister Ci., cum tabulis animum censoris sumet honesti H., saepe ego correxi sub te censore libellos O.; z gen.: castigator censorque minorum H., servus herilis imperii non censor est, sed minister Sen. rh., factorum dictorumque c. sen. ph., Sallustius gravissimus alienae luxuriae obiurgator et censor Macr.
Opomba: Censor kot fem.: ita fides et prompta dura sui censor est Ambr. - centēnārius 3 (centēnus) sto vsebujoč, iz sto sestavljen: grex Varr., numerus Varr., Aug., pondera Plin. stoti, ballistae Luc. ap. Non. stofuntni metalni kamni, lapis Vitr. stofuntnik, fistula Vitr., Front. katere pločevina je pred krivino široka 100 palcev, formae Lamp. oblike denarja, vredne po 100 zlatov, rosa Tert. stolistnica, cena Tert., P. F. za 100 asov, centenario contiguus Amm. skoraj 100 let star, centenariam transgredi aetatem Hier. dočakati starost 100 let, infantes centenarii Arn. storoki ali stoglavi, libertus Icti. ki ima 100000 sestercev premoženja. Subst.
1. centēnārium -iī, n (sc. pondus) stot: Isid.
2. centēnāriī -ōrum, m
a) uradniki, ki imajo 100000 sestercev letne plače: Cod. Th.
b) = centuriones: Veg. - clāvus -ī, m (gl. claudō1)
I.
1.
a) žebelj, klin: clavi ferrei Ca., Pl., C., Vitr., Plin., aliquid clavis configere ali religare C., clavorum cacumina Val. Max., clavi caligares ali caligarii Plin. žbice (prim.: in digito clavus mihi militis haeret Iuv.), clavi muscarii Vitr. širokoglavi žeblji, clavi cornei Ca. klini, cl. tabularis Petr., cl. trabalis Arn. gredni klin (gredni žebelj), kot znak nespremenljive usode: Necessitas clavos trabales et cuneos manu gestans H., prim.: si figit adamantinos summis verticibus diva Necessitas clavos H.; preg.: beneficium, quem ad modum dicitur, trabali clavo figere Ci. z močnim klinom pribiti = ne pozabiti je, clavum clavo eicere Ci. klin s klinom izbijati, zlo z zlom preganjati. Po starem (etr.) običaju so Rimljani označevali število let z žeblji: vsako leto 13. dne septembra je najvišji oblastnik v Rimu zabil en žebelj v steno kapele (cella) kapitolskega Jupitra (po etrur. štetju se je namreč leto začenjalo v mesecu septembru); od tod: dictatorem dicere clavi figendi causa L.; zdi se, da so kmetje tako šteli leta še v poznejši dobi: Petr. (Sat. 135, 8 in 9); od tod pren.: ex eo die clavum anni movebis Ci. ep. boš štel začetek leta.
b) occ. osnik, lunek, žebelj v kolesni osi, da se kolo ne sname: Hyg.
2. pren.
a) držaj na krmilu, met. krmilo: Q., Stat., cum... ille (gubernator)... clavum tenens quietus sedeat in puppi Ci., ipse sedens clavumque regit velisque ministrat V., clavumque ad litora torquet V.; pren.: clavum tanti imperii tenere Ci., clavum abicere Arn.
b) žeblju podobna izboklina ali taka oteklina na človeškem in živalskem telesu, bradavica, kurje oko ipd.: Cels., Col., Plin., Plin. iun.; occ. hiba ali bolezen oljk: Plin.
c) „bradavica“, spačen porod čebel: Plin. (nekateri pišejo clarus).
— II. škrlatni trak, škrlatni rob, vtkan ali prišit na rim. tuniko; senatorji in po činu najstarejši vojaški tribuni (senatorskega rodu) so nosili tuniko s širokim robom (latus cl.), vitezi in mlajši voj. tribuni pa z ozkim (angustus cl.): L., Plin., Q. idr., tunicae clavi Varr. ap. Non., latum demisit pectore clavum H. stopil je v senat, clavum mutare in horas H. oblačiti se zdaj kakor senator, zdaj kakor vitez, latum clavum induere Plin. iun. obleči senatorsko tuniko, alicui latum clavum impetrare Plin. iun., Suet. senatorstvo komu izprositi (izposlovati), angusto clavo contentus Vell., cretus paupere clavo Stat. Za cesarjev so nosili tuniko s širokim robom sploh sinovi staropatricijskih rodbin, ki so se pripravljali na državne službe: Suet., in-duiturque humeris cum lato purpura clavo O., clavi mensura coacta est O. ostal sem vitez z ozkim robom; nosili so jo tudi glasniki: Plin.; tudi na brisačah, prtih idr. so delali tak rob: Mart.; met.: latus clavus tunika s širokim robom: (ferunt Caesarem) usum... lato clavo ad manus fimbriato Suet.; tako tudi samo clavus: sumere depositum clavum fierique tribunum H. zopet postati senator in voj. tribun. - computō -āre -āvī -ātum
I.
1. izračuna(va)ti, preračuna(va)ti, stroške preudariti (preudarjati), sešte(va)ti: latitudinem Asiae, mensuram fluminum Plin., rationem perfecti operis, pluviales dies Col., annos, quibus viximus Q., facies tua computat annos Iuv. kaže število let, c. maritorum suorum annos Sen. ph., bona sua Petr.; rationem digitis (na prste) Pl., Eubulidis digitis computans (subst.) Plin. Evbulidov (kip) „Na prste seštevajoči“; z odvisnim vprašanjem: si quantum habeat per se computare cogetur Sen. ph., lector, quid studia referant, computaturus Q.
2. abs. obračuna(va)ti s kom, pobotati s kom: compellarat hospitem praesens, computarat, pecuniam imperarat Ci., computa et tibi; plus duo quam accepi Petr., incrementa ipsa, si bene computes, damna sunt Sen. ph.
3. occ.
a) svoj dobiček preračuna(va)ti = misliti, gledati na svoj dobiček: plures computant, quam oderunt Sen. ph., quotusquisque uxoris optimae mortem timet, ut non et computet? Sen. ph., illa (uxor), quae computat Iuv.
b) k čemu šteti, prište(va)ti; z dat.: fetus pecorum fructibus Dig.; z in in acc.: in fructum non computari Dig.
— II. pren. šteti za kaj = imeti za kaj; z dvojnim acc.: eversiones urbium populorumque summam gloriam c. Lact.; s prō: Arn., hominum sapientiam pro summa stultitia Lact.; v pass. s subjektnim inf.: cum pro amicitia et fide mori summa gloria computetur Lact. - cōnficiō -ere -fēcī -fectum, v pass. tudi cōnfīō (gl. to geslo) (cum in facere)
I.
1. storiti, delati, napraviti (napravljati), izdel(ov)ati, dognati, dovršiti, izvršiti (izvrševati), opraviti (opravljati), (do)končati: pallium Pl., anulum, soccos sua manu Ci., vestem Ci., Suet., alutae tenuiter confectae C. tanko ustrojene kože, tabulae litteris Graecis confectae C. ali libri Graeco sermone confecti N. napisane, confecit orationes N. je napisal, confecit tabulas diligentissime Cluentius Ci. je natančno vodil knjigo, rationem carceris c. Ci. jetniški dnevnik voditi, ea ratio in aede Opis confecta est Ci. račun je položen, sacra per mulieres ac virgines confici solent Ci. se navadno opravljajo, divina res conficitur N. žrtvovanje se opravlja, legitima quaedam c. N., c. iusta funera C. opraviti pogrebne svečanosti, caedem c. N. izvršiti, bellum totum confecit N. je dokončal, c. proelium S., omni (reliquo) sermone confecto C.; na splošno: ne res conficeretur, obstitit N. da se to ne bi izvršilo, conficies, quod studes N. dosegel boš, ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt C., id, quod ipsi diebus XX aegerrime confecerant C.; quibus (his) rebus confectis Ci., C., N., S. ko je bilo to opravljeno, ko se je to zgodilo = potem, nato. — Od tod adj. pt. pr. cōnficiēns -entis ustvarjajoč, učinkujoč, povzročajoč: causae Ci.; z gen.: haec cum corporis bona sint, eorum conficientia certe in bonis numerabis Ci. to, kar morejo povzročiti, cum civitate mihi res est … conficientissimā litterarum Ci. z občino, ki zelo rada piše.
2. occ. opravke, posle opraviti (opravljati), dokonč(ev)ati, naročila izpolniti (izpolnjevati), izvršiti (izvrševati): nuptias Ter., confecto negotio Ci., opes ei ad hoc negotium conficiendum detulit Ci., mandata vestra conficere cupiens Ci., c. legationis officium C., legationem suam Ci., facinus occulte per alios Ci.
3. pot dopolniti, dovršiti, prehoditi, prepotovati: ambulationem in Academia Ci., breviora itinera equo Cu., dimidium spatium (itineris) confecerat N., c. iter anno vertente N., incredibili celeritate magnum spatium paucis diebus C., quis tam brevi tempore tantos cursus conficere potuit? Ci., biduo post DCC milia passuum conficiuntur Ci., immensum spatiis confecimus aequor V. (pren. o pesniku, ki je dospel do konca svoje pesmi), sol cursus annuos conficit Ci.; pren. čas prebiti, preživeti (preživljati), dopolniti: diem conficimus Pl., c. brumam Col., prope centum confecisse annos Ci., reliquam partem noctis c. C.; pass. = preteči, miniti: biennio iam confecto Ci. po preteku dveh let, hieme confectā C. ko je zima minila, ante primam confectam vigiliam C., confectis aestivis Ci.
II.
1. skupaj spraviti (spravljati), nab(i)rati, nabaviti (nabavljati) (si), dobi(va)ti: pauxillulum nummorum Ter., vilicus si sibi centum nummos confecerit Ci., permagnam ex illa re pecuniam c. Ci., cum filiae nubili dotem conficere non posset Ci., ex his urbibus XXV talenta se confecturum L., c. obsides Hirt., serpentium magnam multitudinem N.; occ. ljudi, moštvo nab(i)rati, na noge spraviti (spravljati): quid tam novum, quam adulescentem privatum exercitum conficere? Ci., reliquas legiones, quas ex delectu novo confecerat C., Bellovacos posse conficere armata milia centum C., c. circiter trecentos equites C., ad triginta milia peditum L.; met.: centurias conficere Ci. pridobiti si glasove centurij.
2. pren. storiti = narediti (delati), povzročiti (povzročati), izposlovati: sollicitudines Ter., motūs animorum Ci., sententiis sedecim absolutio confici poterat Ci., ille pacem maritimam summa celeritate confecit Ci., animum auditoris mitem et misericordem c. Ci. izvabiti milino in milost.
3. occ. kot logičen zaključek posne(ma)ti, zaključiti (zaključevati), nav. le v pass. = slediti iz česa: Q., ex eo, quod sibi dederat, conficere malebat Ci., conclusio est, quae brevi argumentatione ex iis, quae ante dicta sunt, conficit, quod necessario consequatur Corn., ex quo conficitur, ut … Ci. iz tega sledi, da …, complexio ex his non conficitur Ci. se ne da posneti.
III.
1. razkosa(va)ti, (z)drobiti, razdvojiti (razdvajati), razcepiti (razcepljati), (s)treti, (z)mleti: ligna ad fornacem Ca. cepiti, klati, molarum et conficiendi frumenti labor Col., dentes intimi escas conficiunt Ci., nec dentes (acciperent), quae conficerent L.; occ.
a) prebaviti (prebavljati): cibus confectus coctusque Ci., confectus et consumptus cibus Ci., alvus cibos non conficit Plin.; pren.: lectio non cruda, sed multa iteratione mollita et velut confecta Q.
b) zauži(va)ti: Col., prandium Pl., plures iam pavones confeci quam tu pullos columbinos Ci. ep., ibes maximam vim serpentium conficiunt Ci.
2. pren.
a) snesti (snedati) = uničiti (uničevati): conficiunt ignes silvas Lucr., nihil est opere et manu factum, quod non aliquando conficiat et consumat vetustas Ci.; occ. zapraviti (zapravljati), (po)trošiti, (po)tratiti, razsipa(va)ti: argentum Ter., patrimonium satis lautum Ci., ordinis (equestris) ornamenta Ci., suam rem non minus strenue quam publicam Ci.
b) zdel(ov)ati = (o)slabiti, upehati, izčrpa(va)ti, moči izpi(ja)ti, ugonobiti (ugonabljati): meus me maeror cotidianus lacerat et conficit Ci. ep., vitae cupiditas, quae me conficit angoribus Ci., maerore se conficiens Ci. ginoč od žalosti, populi vires se ipsae conficiunt L.; nav. v pass. = oslabeti, onemoči, (o)pešati: confici lacrimis, frigore, fame Ci., siti S.; pogosto pt. pf. cōnfectus 3 oslabljen, oslabel, onemogel, upehan, zdelan, izpit, zbit: fame, frigore, inopiā omnium rerum confectus Ci., corporis morbo et animi colore c. Ci., Scaevola confectus morbo Ci. zdelan, shujšan, vulneribus c. C., salo nauseaque c. C. onemogel od morske bolezni, c. aetate, itinere C., vino lustrisque c. Ci., macie confectus lupus Ph. mršav in medel; brez abl.: gladiatori illi confecto et saucio consules opponite! Ci., fessi confectique L.
c) evfem. posekati, ubi(ja)ti, pobi(ja)ti, usmrtiti, umoriti: (haec sica) nuper … me ad regiam paene confecit Ci., c. alterum Curiatium L., Caligulam triginta vulneribus Suet., ut (Alcibiadem) incendio conficerent N. da bi ga z ognjem pokončali, tribuni corpus vulneratum ferro confectumque vidistis Ci.; c. leones Sen. ph., feras Suet.; abs.: nunc ego resto, confice! H. končaj me! pren.: in iis plăgis te a me confici et concīdi necesse est Ci., c. aliquem omnibus notis ignominiisque L.; occ. popolnoma poraziti, zdesetkati, streti, uničiti, ugnati, ukrotiti: Athenienses N., duos hostium exercitus pernicioso certamine L., Numantiam fame L. z lakoto ukrotiti, qui plures provincias confecit Ci. - cōnsul -ulis, m, okrajšano v sg. COS., v pl. COSS. (prim. cōnsilium)
1. sprva „prisednik kraljevega svéta“, potem konzul. Consules (množinska obl. je starejša od edninske), ki sta se prvotno (do l. 449) imenovala praetores, sta bila najvišja rimska oblastnika. Po l. 510 (po pregonu kraljev) so jih v centurijskih komicijah volili za eno leto med patriciji, po l. 366 pa tudi med plebejci. Poleg svečeniške (prim. rex sacrificulus) sta imela popolno kraljevo oblast: v miru sta upravljala državo ter bila najvišja sodnika in finančna upravitelja, v vojni pa vojskovodji. Ko pa so v Rimu l. 443 uvedli cenzuro in l. 366 še preturo, se jima je oblast precej zožila: izgubila sta finančno upravo in sodstvo. Službo sta konzula nastopila sprva nav. 1. sekstilija (avgusta), po l. 154 pa 1. januarja. Consul imperiosus, popularis Ci., sellae consulum L., sella consulis Plin. iun. Z besedo consul(es) in z imeni konzulov (v absolutnem abl.) so se označevale letnice in starost stvari in oseb: te (sc. Asinio Pollione) consule V. za časa tvojega konzulovanja, quibus consulibus interierit, non convenit N. ob katerih konzulih = katerega leta, ignoto consule Lucan. neznanega leta, proximis consulibus Ci. prejšnje leto, in destinatos consules Ci. za prihodnje leto, sequentibus consulibus Suet. v naslednjem letu, multos consules inter magna bona numerare Sen. ph. mnoga leta, adiecto (edito) die et consule Icti. s podatkom dne in leta, sine die et consule Icti. brez podatka dne in leta, habere diem et consulem Icti. dan in leto, tot consulum regionumque vina Sen. ph. tolikih let in tolikih vrst vina, amphora centeno consule facta Mart. stoleten, bis tibi consul trigesimus instat Mart. star si skoraj 60 let; imeni konzulov stojita v službeni pisavi v brezvezju (asindeton): M. Claudio Marcello L. Fabio Labione consulibus N., pisatelji pa imeni vežejo z et (pri Ci. in C. dobimo oba načina): C. Claudio Caeci filio et M. Tuditano consulibus Ci., C. Cornelio Q. Minucio consulibus Ci., M. Messala et M. Pisone coss. C., L. Pisone Aulo Gabinio consulibus C.; tudi Mario consule et Catulo Ci., Q. Caepione consule et C. Laelio Ci.; pesn. stoji le eno ime: consule Tullo H. za Tulovega konzulovanja, prim.: Bibuli consulis amphora H. vrč izza Bibulovega konzulovanja. Pomni poseb.: ordinarii consules L., Aus. redna konzula = konzula, ki sta službo redno nastopila s pričetkom leta (po njiju se je leto imenovalo), naspr. consul suffectus L., Lamp. ki je služboval namesto konzula, umrlega pred iztekom leta; consul designatus Ci., L. za prihodnje leto izvoljeni konzul (dokler ne nastopi službe); novi consules L. nova konzula = konzula tega (tekočega) leta, naspr. prioris anni consules L.; consul maior Gell., Fest. konzul, ki je imel oblastništvo (fasces, imperium) ter je predsedoval senatu in komicijam, sprva starejši (od tod maior, sc. natu), pozneje pa tisti, ki je pri volitvah dobil največ glasov, po Julijevem zakonu (lex Iulia) pa oni, ki je imel največ otrok. Rekla: creare consulem Ci. ep. ali consules Varr., Ci., L., Plin. iun. ali aliquem creare consulem (aliquos creare consules, v pass. z dvojnim nom.) C., L., Val. Max. konzula (iz)voliti, koga za konzula (iz)voliti (o ljudstvu), konzula (koga za konzula) (iz)voliti dati (o predsedniku komicij); redk. aliquem dicere consulem ali aliquem dicere consulem cum aliquo L. koga (s kom) za konzula (iz)voliti (o ljudstvu); večinoma aliquem facere consulem (v pass. z dvojnim nom.) koga storiti konzula, koga postaviti za konzula (o ljudstvu) ali (o posamezniku, včasih s pristavkom suffragio suo) storiti, da se kdo izvoli za konzula, glasovati, da se koga izvoli za konzula: L., Vell., Q., Fl., me … primum hominem novum consulem fecistis Ci., cum C. Fabricio P. Cornelius … gratias ageret, quod se (homo) inimicus consulem fecisset Ci., aliquem facere consulem ordinarium Sen. ph., cum ab aratro arcessebantur, qui consules fierent Ci., Marius absens consul factus S.; consulem sufficere nadomestno (iz)voliti konzula (prim. zgoraj consul suffectus): sufficere consules L., suffectus in Lucreti (consulis) locum M. Horatius Pulvillus L., ne consul sufficiatur, non timent Ci.; aliquem sibi consulem substituere Vell. postaviti si koga za konzula namestnika, substituere sibi consules Suet.; consulem rogare konzula za volitve predlagati (o predsedniku komicij): ut consules roget praetor Ci. ep. comitia consulibus rogandis habuit Ci.; consulem subrogare konzula za nadomestno volitev predlagati (nasvetovati) ali konzula po narodu (iz)voliti, ozir. (iz)voliti dati (o predsedniku komicij): ad consules subrogandos venire L., in locum collegae consulem non subrogaverat Aur. (prim.: nec [consul P. Valerius] collegam subrogaverat in locum Bruti L.); aliquem declarare consulem objaviti izvolitev koga za konzula, izvolitev konzula razglasiti dati (o predsedniku komicij ali o volivcih samih): me … una vox universi populi Romani consulem declaravit Ci., quos populus proximis comitiis ingenti consensu consulem alterum, alterum praetorem declaravit L., v pass. (z dvojnim nom.): eiusdem hominis voce et declaratus consul et defensus Ci., comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et C. Antonius S., consules declarati P. Scipio Nasica L. Calpurnius Bestia S.; v istem pomenu tudi aliquem renuntiare consulem: comitiis centuriatis L. Murenam consulem renuntiavi Ci., dictator … M. Valerium Corvum … consulem renuntiavit L., v pass.: tua voce (consules) renuntiati sumus Plin. iun.; aliquem consulem designare koga za konzula nameniti, koga za konzula prihodnjega leta (iz)voliti (prim. zgoraj consul designatus): Mamertinum consulem d. Amm., v absolutnem abl.: eodem tribuno plebis et inimico consule (za konzula) designato Ci. V službeni pisavi je pogostna zveza pro consule = konzulov namestnik, prokonzul: Siciliae provinciae, cum esses pro consule, praefuisti Ci., pro consule ad Veios esse L., qui ad urbem sunt pro consulibus C., Furius Camillus pro consule Africae T. Iz te zveze je nastal subst. prōcōnsul -ulis, m (gl. to geslo). — Katerikrat je kdo konzul, se pove z acc. (redk. z abl.) neutr. sg. vrstilnih števnikov, kolikokrat pa s prislovnimi števniki: cum primum consul fuerat L. prvič, Marius … septimum consul Ci., Q. Maximo quintum consule Ci., T. Quinctio quartum consule L., tako tudi: C. Flaminius consul iterum Ci. drugič; tertio consules esse Plin. iun. v tretje, tretjič, Marium creatum septimo consulem Quadr. ap. Gell.; M. Aemilius Lepidus, qui bis consul augurque fuerat L. dvakrat, M. Marcellus ille quinquies consul Ci. — Zgodovinopisci včasih rabijo consul nam. proconsul: L. (XXVI, 33, o Klavdiju), Fl., Aur., Eutr., quaestor obtigit P. Africano consuli (bil pa je le prokonzul) N.
2. consul = najvišji oblastnik v municipijih: Aus., L. Fulvius …, Tusculanorum rebellantium consul, … qui … Romae triumphavit ex iis, quorum consul fuerat Plin.
3. consul = Posvetovalec, Jupitrov vzdevek (po gr. Ζεὺς βουλαῖος ali βουληφόρος): Ap., Vop. - cōnsulāris -e (cōnsul)
1. adj. konzulov, konzulski, bivšega konzula, konzula dostojen: aetas Ci. za konzulstvo po zakonu določena najnižja starost 43 let, auctoritas, auspicia Ci., candidatus Ci. potegovalec za konzulstvo, comitia Ci. konzulske volitve, familia Ci., Suet. ali domus Plin. katere član je bil kak konzul, imperium Ci., C., S., leges L. dani od konzulov, provincia C., provinciae Ci., locus Ci. častni sedež bivših konzulov (v senatu), officium Ci. ali officia Plin. iun., libido Ci., exercitus L. pod poveljstvom konzula, fasces, munera (= officia) L., impedimenta L., tribuni militum consulari potestate L. (gl. tribūnus), oratio L. konzula dostojen govor, res operosa ac minime consularis L. nikakor ne dostojna konzula (konzulov), animus L. ali animi Plin. iun., lictor H., senex T. star konzul, legatus Suet. (gl. pri 2. b), femina Suet. žena bivšega konzula, ornamenta Suet., insignia T., arma, vindicta Vell., via Plin., Dig., adoptio Q. po bivšem konzulu, vinum Mart. imenovano po konzulu, v čigar letu je bilo pridelano, consulari patre genitus Plin. iun. sin bivšega konzula, c. cura et sollicitudo Plin. iun. ki se nanaša na konzulstvo, quam consulare Plin. iun. konzulski navadi primerno. — Od tod adv. cōnsulāriter konzulsko, konzula dostojno: vita omnis c. acta L.
2. subst. cōnsulāris -is, m
a) mož konzulskega dostojanstva, poseb. bivši konzul, konzular: occisus est cum liberis M. Fulvius consularis Ci., egregios consules habemus, sed turpissimos consulares Ci. ep., accidit casu, ut legati Prusiae Romae apud T. Quinctium Flamininum consularem cenarent N., consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius (Catonis) laudant S.; popolno vir consularis Plin. iun., Suet. ali consularis homo: mortem ego vir consularis timerem? Ci., M. Silanum consularem hominem accusavit Ci.; tako tudi filius ali frater consularis Vell.
b) v cesarstvu = cesarski namestnik (legat) s konzulskim činom (četudi prej ni bil konzul) v provincah: consularis Pannoniae T., addique … opinionem (iubet) Syriam provinciam Agricolae destinari, vacuam tum morte Atilii Rufi consularis T., consularium primus Aulus Plautius praepositus T., Oppio Sabino consulari oppresso Suet., unum et alterum consulares, oblatis provinciis non aucus a se dimittere, usque eo detinuit, donec … Suet.; popolno consularis vir ali c. legatus ali c. rector: consularibus viris, quos singulos cuiusque provinciae negotiis praeposuisset Suet., ut … Hispaniam et Syriam per aliquot annos sine consularibus legatis habuerit Suet., Cappadociae … legiones addidit consularemque rectorem imposuit Suet. - continuus 3 (continēre)
I.
1. skupaj držeč se, v zvezi, v stiku, zvezan, stikajoč se, stičen: montes H., Plin. stikajoče se gore, ignis proxima quaeque et deinceps continua complexus L. kar je bilo s tem v zvezi, Leucada continuam veteres habuere coloni O. za celine držečo se = za polotok, c. aedificia Cu., tecta Plin. iun., rupes Mel., agri Suet., tela Stat. venomer streljane; z dat. (s čim): aër continuus terrae est Sen. ph.; subst.
a) continua -ōrum, n stikajoči se kraji: L.
b) continuus -ī, m ljubljenec, miljenec: Nerva c. principis T.
2. occ. nepretrgan, neločen, nedeljen, neprestan, zdržema tekoč, zapovrsten, zaporeden: humus O., flumen Tiberis Val. Max., Rhenus uno alveo continuus T., alveus Plin., mare T., mons aequali dorso continuus usque ad proximum castellum T., litus, litora Mel., Pyrenaeus trahit perpetua latera continuus Mel.; pren.: translationes Ci., narratio Q., oratio Sen. ph., T., Suet., quae apud Sallustium rara fuerunt, apud hunc crebra sunt et paene continua Sen. ph. —
II. pren. (časovno)
1. zaporeden, drug za drugim sledeč: Pl., Iust., superiora continuorum annorum decreta Ci., aliquot annos continuos ante legem Gabiniam Ci. več let zapored, tot dies continuos quid egisti? Ci., secutae sunt continuos complures dies tempestates C. ali continuis diebus C. več dni zapored, per continuos menses Suet. (cele) mesece zapored, c. regna, triumphi ex Hispania duo continui L.; o kolekt.: c. triennium Pl., Suet., triduum Pl., Suet., biduum, biennium Suet.; (pesn. tudi o enoti): continuā die O. naslednji dan, continuā Delphin nocte videndus erit O. v naslednji noči.
2. nepretrgan, neprekinjen, neprestan, neprenehen: honores Ci., bella Ci., Cu., incommoda C., obsidio, oppugnatio L., itinera Lepidus in Ci. ep., Val. Max., iter, fragor Cu., clamor Corn., labor Q., navigatio, sterilitates Plin. iun., vitia Sen. ph., cursus proeliorum T.; drž.pr. continuus consulatus dve ali več let zapored opravljano konzulstvo, tudi = še za drugo leto ali večkrat za naslednje leto podaljšano konzulstvo: Val. Max., Plin. iun., Suet.; pesn.: c. amor Pr., continuo fortunae vulneror ictu O., continuā messe senescit ager O.; ret. z dat. (ali z abl.) gerundivi: postulandis reis tam continuus annus fuit, ut … T. v tem letu so bili pozivi obtožencev tako stalni, so se obtoženci tako neprestano pozivali pred sodišče, continuus inde et saevus accusandis reis Suilius T. Suilij ni nehal besno obtoževati. — Od tod
1. (krajevni in časovni) adv. continuē nepretrgoma, zdržema, neprestano, neprenehoma, venomer: Varr., M. idr.
2. adv. abl. neutr. sg. continuō „v stiku, v zvezi“, od tod
a) nepretrgoma, zdržema, neprestano, neprenehoma, venomer, zapored(oma): templum continuo saeptum Varr., c. aliquid facere Cu., qui grana ciceris … in acum c. ... inserebat Q., cum in eosdem casus … c. quis … incurrit Q.
b) α) (krajevno) neposredno, takoj za čim: Lycia continuo (sc. sequitur) Mel. β) (časovno) takoj nato, prècej potem, takoj, zdajci, pri tej priči, mahoma, na mah, nemudoma: Pl., Ter., hi ludi quindecim dies auferent, deinde continuo Romani ludi consequentur Ci., tum iste c. mittit homines certos Melitam Ci., cur tanto post potius quam c. queri maluerit Ci., hos c. in itinere adorti C., haud mora; c. matris praecepta facessit V.; določuje temporalne stavke: c. ut vidit, non dubitavit insigne tollere Ci., quod c. consilium dimiserit, simulac me fractum … metu viderit Ci., ut quisque insanus … latum demisit pectore clavum, audit c.... H., continuoque ubi subdita flamma medullis V., c. has leges … imposuit natura locis, quo tempore primum Deucalion vacuum lapides iactavit in orbem V., c. ventis surgentibus (absolutni abl.) V.
c) occ. v nikalnih stavkih ali v vprašalnih stavkih z nikalnim pomenom naznanja logično neposredni, neizogibno potrebni sklep = prècej, takoj, brez obotavljanja, kar: Ter., Varr., non c., si me in gregem sicariorum contuli, sum sicarius Ci., si malo careat, continuone fruitur summo bono? Ci. uživa mar zato takoj …? an Deiotarus c. dimisit exercitum? Ci., continuone, si ille stulte cogitavit, nobis quoque stulte dicendum est? Q. - cōnversiō -ōnis, f (convertere)
1. obrat, obrnitev (refl.): c. vesicae, conversiones vulvae Plin.; pren. spreobrnjenje, povrnjenje: c. ad verum deum Aug.
2. (o nebesnih telesih) vrtenje, obtok, kroženje, konverzija: astrorum, siderum, caeli, mundi Ci., perpetui cursus conversionesque caelestes Ci., circuitus enim solis … conversionem conficiunt annuam Ci. letni tek, mensium annorumque conversiones Ci. periodično vračanje mesecev in let.
3. pren.
a) α) preokret, preobrat, obrat, prevrat, sprememba, premena: c. statūs, tempestatum Ci., videtis, … quanta in conversione rerum ac perturbatione versemur Ci., conversiones rei publicae, conversiones rerum publicarum Ci. β) sprememba mišljenja: tanta c. consecuta est Plin. iun.
b) zagnojitev otekline, gnojavica, tvor: conversionem resecare Col.
c) occ. (ret.) α) periodna zaokrožitev govora, perioda, sestavje: perpetuitas et quasi c. verborum Ci., orationis conversiones Ci., ut (oratio) conversiones habeat absolutas Ci. β) eiusdem verbi in extremum conversio ponavljanje iste besede ob koncu stavka (= ἀντιστροφή aliἐπιφορά): Ci., Q.; prim. Corn. IV, 13, 19. γ) hiastična protistava, hiastično predevanje istih besed (= ἀντιμεταβολή; npr.: esse oportet, ut vivas, non vivere, ut edas): Ci. δ) premena govorne zvrsti, prevod: c. ex Latinis Q. - Cornēlius 3 Kornelij(ev), ime enega najznamenitejših rimskih rodov, ki mu pripadajo številne rodbine: patricijske (Cethegi, Dolabellae, Lentuli, Maluginenses, Rufi, Scipiones, Sullae) in plebejske (Balbi, Cinnae, Mammulae, Merulae idr.). Najbolj znani so:
1. P. Cornelius Scipio Publij Kornelij Scipion, konzul l. 218, premagan od Hanibala ob Ticinu, padel l. 212 v Hispaniji: L.
2. njegov sin P. Corn. Scipio Africanus maior Scipion Afričan (Afriški) starejši, v znanostih izobražen mož in nadarjen govornik, konzul l. 205, izvrsten vojskovodja, ki je premagal Kartažane v Hispaniji in l. 202 Hanibala pri Zami v Afriki (od tod častni vzdevek Africanus); pozneje legat svojemu bratu Luciju Korn. Scipionu, umrl l. 183: Ci., L. idr. Apel. Āfricānī možje, kakršen je bil Korn. Scipion Afričan starejši: Ci.
3. njegov brat L. Corn. Scipio Asiaticus Lucij Korn. Scipio Aziatik (Azijski) je l. 190 premagal Antioha pri Magneziji v Aziji (od tod častni vzdevek Asiaticus): Ci., L.
4. P. Corn. Scipio Aemilianus Africanus minor Numantīnus P. Korn. Scipion Emilijan Afričan mlajši Numantijski, roj. l. 185 kot drugi sin Lucija Emilija Pavla, posinovljen od Scipiona Afričana starejšega, eden najbolj blagih in tako v znanostih kakor v umetnostih izvedenih mož v času rimske demokracije, hraber vojak in izvrsten vojskovodja; 17 let star se je l. 168 junaško bojeval pri Pidni na strani svojega očeta, l. 146 je osvojil Kartagino in l. 133 Numancijo (zato Africanus in Numantinus). Dasi je bil v svaštvu z Grakhoma, je vendarle nasprotoval njunim nameram in ko je l. 129 nenadoma umrl, so imeli voditelje ljudske stranke (poseb. Papirija Karbona) za njegove morilce: Ci. idr.
5. P. Corn. Scipio Nasīca P. Korn. Scipion Nazika je l. 204 pripeljal v Rim kip „velike matere“ (Magna mater); l. 193 se je bojeval v Hispaniji; konzul l. 191: L.
6. P. Corn. Scipio Nasīca Corculum (gl. corculum) P. Korn. Scip. Naz. Korkul (Razboriti), zet starejšega Scipiona Afričana, se je l. 168 boril pri Pidni in kot konzul l. 155 podjarmil Dalmatince: L. epit., Aur.
7. P. Corn. Scipio Nasīca Serāpiō(n) (gl. Serāpiō[n]) P. Korn. Scip. Naz. Serapion, konzul l. 138, kot nasprotnik Grakhov je vodil ljudstvo zoper Tiberija Grakha, ki je pri tem padel: Ci. ep., L. epit., Val. Max.
8. Cornelia Kornelija,
a) najmlajša hči Scipiona Afričana starejšega, poročena s Tiberijem Sempronijem Grakhom, mati Grakhov: Ci, Q.
b) hči starejšega Lucija Kornelija Cine, Cezarjeva žena in Julijina mati, umrla l. 68: Suet.
9. L. Corn. Sulla, Faustus Corn. sulla in P. Corn. Sulla, gl. Sulla.
10. Corn. Nepōs, gl. nepōs. — Pl. Scipiones Scipioni: Ci. — Kot adj. Cornēlius 3 Kornelijev: leges Ci. idr. Kornelijevi zakoni (v obilnem številu sproženi od raznih Kornelijev, poseb. od Lucija Kornelija Sule), Forum Cornelium ali Cornelii Ci., Plin., gl. forum. — Od tod adj. Cornēliānus 3 Kornelijev: Castra Cornēliāna ali Cornēlia, gl. castrum; kot subst. Cornēliāna -ae (sc. oratio), f govor za Kornelija, ki ga je imel Ci. za nekega Gaja Kornelija ter ga je pozneje obdelal in izdal v dveh govorih: nostra in Corneliana, in Corneliana secunda Ci., in Corneliana prima M. - corvus -ī, m (gl. cornīx)
1. vran, gavran, krokar: ovantes gutture corvi V., c. hians H., corve loquax O., corvi cantus Ci., miluo est quoddam bellum quasi naturale cum corvo Ci., niger tamquam corvus Petr.; ptica vedeževalka, posvečena Apolonu: c. oscen H., Phoebeïus O., Delius in corvo latuit O.; prilet vrana z desne strani je obetal srečo, z leve pa nesrečo: picus et cornix ab laeva, corvos (= corvus), parra ab dextera consuadent Pl.; preg.: non pasces in cruce corvos H. ne boš na križu vranov pasel = ne boš na vislicah hrana vranom, ne boš umrl na vislicah.
2. pren. (o stvareh, podobnih vranjemu kljunu)
a) neko bojno orodje, zidolom, maček, kopika: corvus demolitor Vitr., corvique et alia tuendis urbibus excogitata praeparabantur Cu.
b) „vranji kljun“, neki kljukast kirurški nož: Cels.
c) ozvezdje Vran: Vitr., Hyg.
č) „gavran“, neka morska riba, menda morska lastovica, krulec: Cels., Plin., Aus.
d) v dvoumju = vir spurcus, fellator (ker po stari ljudski bajki corvi ore coëunt): dat veniam corvis, vexat censura columbas (preg.) Iuv., Corve salutator, quare fellator haberis? in caput intravit mentula nulla tuum Mart. — Kot nom. propr. Corvus -ī, m Korv, Vran, rimski priimek, poseb.: M. Valerius Corvus Mark Valerij Korv, ki se je l. 349 bojeval pod Kamilom zoper Galce ter si ta priimek pridobil v boju z galskim velikanom, katerega je premagal s pomočjo vrana, konzul l. 348 in pozneje še večkrat konzul in diktator (zadnjič diktator l. 299), umrl l. 271 star sto let, pri vseh priljubljen in spoštovan: Ci., L. - crassus 3, adv. -ē
1. (o osebah) debel, tolst, masten, zavaljen, rejen: homo crispus, crassus, caesius Ter., crassus pinguis est Isid.
2. pren. (o stvareh)
a) debel, grob, raskav: restis, compedes Pl., filum Ci., fila O., toga, quae defendere frigus quamvis crassa queat H. groba, ager Ca., Varr., Ci. mastno polje (prim. sl.: debela, mastna zemlja), (pesn.) crassaque terga (agrorum) V.; crassum aurum Lucan., crassior arbor Plin., crassus pulvis Stat.
b) debel = gost: caligo inferûm Enn. ap. Ci., Thebis crassum caelum Ci., aër Ci., Boeotum in crasso iurares aëre natum H., crassoque sub aëre nasci Iuv., crassior caliginis aër Lucr., aër crassissimus Ci., crassa terra, crassissima regio mundi Ci., crassae tenebrae Ci. gosta, neprodorna, umbra Sil., nubis caligine crassā Lucr., ruit (ignis) atram ad caelum picea crassus caligine nubem V. z gosto, sajasto črno soparo, cruor V. zgoščena, strjena kri, sanguis crassior Plin., crassae paludes V. mlakužnata, aquae O. gosto, blatno vodovje, toda: crassae imber aquae Mart. v debelih kapljah lijoč; unguentum H., venenum Sil., medicamentum crassius Sen. ph., vitrum crassiore visu Plin. manj prozorno, crasse picare vasa, crasse illinere māla Col., crassius nitent gemmae Plin. bolj zamolklo, manj prozorno; kot subst. neutr.: nocturnā, si quid crassi (in vinis) est, tenuabitur aurā H.
c) vulg. (v označbo obsega) debel: nucleus crassus sex digitos Plin., arbores crassiores digitis quinque Ca., pollex crassior digitis ceteris Plin.
3. pren. debel = na debelo ustvarjen, debele (preproste, naravne) pameti, grob, zarobljen, neizobražen; (o osebah): senes Varr. ap. Non. topi, rusticus, abnormis sapiens crassāque Minervā H. debele pameti, crassiore Musā Q. bolj debele pameti, turba crassa Mart. neotesana; (o stvareh): infortunium Pl. debele, hude batine, neglegentia Dig. topa, crassiora nomina Mart. bolj prostaška, poëma crasse compositum H. neduhovito, crasse intellegere aliquid Sen. ph. le v grobem. — Od tod Crassus -ī, m Kras, Debeli, priimek Licinijevega rodu. Poseb.
1. P. Licinius Crassus Dives Publij Licinij Kras Divit (Bogati), pontifex maximus l. 212, slovel je po svojem pravoznanstvu, edil l. 211, cenzor l. 210, potem pretor, konzul l. 205, l. 204 se je kot prokonzul srečno bojeval s Hanibalom pri Krotonu, umrl l. 183: Ci., L.
2. P. Licinius Crassus, konzul l. 171, premagan pri Larisi od Perzeja: L., Iust.
3. C. Licinius Crassus Gaj Licinij Kras, brat in legat prejšnjega, bojeval se je v nesrečni bitki pri Larisi, konzul l. 168: L.
4. C. Licinius Crassus, tr. pl. l. 145: Varr., Ci.
5. P. Licinius Crassus Dives Muciānus Publij Licinij Kras Divit Mucijan, sin Publija Mucija Scevole, posinovljen od Publija Licinija Krasa Divita, pristaš Tiberija Grakha, izvrsten pravoznanec in govornik, popolnoma vešč grščine, konzul l. 131, poveljnik v vojni zoper Aristonika v Aziji, a premagan pri Levkah je padel na begu l. 130: Ci., L. idr.
6. L. Licinius Crassus Lucij Licinij Kras, izvrsten, izobražen, duhovit, a miren govornik, konzul l. 95, odvzel je rimsko državljanstvo vsem zaveznikom, ki se niso mogli popolnoma dokazati, potem je upravljal Cisalpinsko Galijo; kot cenzor l. 92 je s svojim tovarišem Gnejem Domicijem Ahenobarbom izdal sloviti edikt zoper šole latinskih retorjev, umrl l. 91 v starosti 49 let: Ci. (ki mu je v svojem spisu De oratore pripisal najpomembnejšo vlogo), Plin., Q.
7. P. Licinius Crassus Dives Publij Licinij Kras Divit, oče triumvira Krasa, konzul l. 97, l. 87 je po Marijevih proskripcijah naredil samomor, da ne bi prišel v roke svojim sovražnikom: Ci.
8. M. Licinius Crassus Dives Mark Licinij Kras Divit, poveljnik v vojni zoper sužnje pod Spartakom, katerega je porazil in ubil l. 71; konzul l. 70 in 55, cenzor l. 65, triumvir s Cezarjem in Pompejem, poveljnik v vojni zoper Parte, ki so ga 8. VI. 53 pri Karah (Carrhae) premagali in ubili. Bil je na slabem glasu kot lakomnik, ki si je svoje premoženje (pozneje pregovorno) nagrabil z ne povsem poštenimi sredstvi: Ci., C., T. idr.
9.
a) njegov starejši sin M. Licinius Crassus Dives je bil najprej Cezarjev kvestor v Galiji, pozneje pa je upravljal Cisalpinsko Galijo: C.
b) mlajši sin P. Licinius Crassus Dives je bil Cezarjev legat v Galiji in izvrsten vojskovodja, ki se je izkazal tudi v partski vojni, v kateri je l. 54 padel; prijateljeval je s Ciceronom, ki hvali njegovo znanje, zgovornost in vrlino: Ci., C.
10. M. Licinius Crassus Muciānus Mark Licinij Kras Mucijan (prim. Crassus 5.) iz Mucijevega rodu, posinovljen od nekega Licinija Krasa, cesarski namestnik v Siriji od dobe Klavdija do Galbove smrti, Vespazijanov pristaš, pisatelj, poseb. geograf in naravoslovec: Plin., T., Suet. — Od tod adj. Crassiānus 3 Krasov (= triumvira Krasa): Crassiani exercitus clades Vell., Crassiana clades Plin., Fl. - Cūmae -ārum, f (Κύμη) Kume, prastara grška primorska naselbina v Kampaniji blizu Baj, cvetoče obrtniško in trgovsko mesto, ki so ga ustanovili prebivalci istoimenskega eolidskega mesta (Κύμη) skupaj z evbojskimi Halkidci in Eritrejci, v Juvenalovem času redko naseljen kraj. Preb. so izdelovali poseb. posode iz rdeče prsti in tkali izvrstno platno: Ci. idr. — Soobl. (po gr. Κύμη) Cȳmē -ēs, f Cima (Kima): Stat., Sil. — Od tod adj.
1. (po gr. Κυμαῖος)
a) Cūmaeus 3 kumski: urbs (= Cumae) V., Sibylla (ki je po mitu prebivala v pečini blizu Kum) V., O. = Cumaea vates Pr., carmen V. = Sibilina prerokba, annus, virgo O. ali dux (sc. Aeneae) = Sibylla O., Cumaeos in annos vivere O. do poznih let, prav dolgo (kakor Sibila).
b) Cymaeus 3 kumski: Cymaea vates (= Sibylla) Val. Fl., Cymaeo in antro Sil.
2. (v lat. obl.) Cūmānus 3 kumski: calices Varr. ap. Non., ager Ci., Aquae Cumanae L. Kumske toplice, pozneje Baiae, fictaque Cumanā lubrica terra rotā Tib. kumske prstene posode, Cumano orbe patinae tortae Stat., Cumano pulvere rubicunda testa Mart., vates Cumana (= Sibylla) Lucan., Apollo Fl. v Kumah čaščeni. Od tod subst.
a) Cūmānī -orum, m Kumljani, Kumci, preb. Kum. Ci. ep., L., Vell.
b) Cūmānum -ī, n α) Kumsko, kumsko ozemlje: Plin. β) Kumsko, Ciceronovo vaško posestvo: Ci. ep., Katulovo (Catulus): Ci., oboje pri Kumah. - december -bris -bre, abl. sg. -ī, pl. neutr. -ia, -ium (decem) deseti: mensis December ali subst. December -bris, m (sc. mensis) december, deseti mesec starorimskega leta, ki se je začenjalo z marcem, pozneje 12. mesec sončnega leta: Ci. idr.; sinekdoha me quater undenos implevisse Decembres (= annos) H. da sem živel 44 let. — Od tod kot adj. = decembrski: Kalendae ali Nonae Decembres Ci., Idus Decembres Ci. ep., L., libertas Decembris H. decembrska svoboda = svoboda Saturnalij, obhajanih meseca decembra. — December -bris, masc. December, suženjsko ime: Dig.
- deinceps (dein[de] in capere)
I. sprva adj. z gen. deincipitis ali deincipis naslednji: deincipiti die Ap., deinceps qui deinde coepit, ut princeps qui primum coepit P. F., deincipem antiqui dicebant proxime quemque captum P. F. — Od tod
II. v nom. sg. adv.
1. krajevno = takoj zatem, zapored(oma), po vrsti: ex arboribus truncis demissis in terram deinceps constitutis Varr., cum d. ex primis primi cuiusque versūs litteris aliquid conectitur Ci., his (saxis) collatis … alius insuper ordo adicitur … Sic d. omne opus contexitur, dum … C., his perfectis alias d. rates iungebat C., prima Cyrene est … ac deinceps duae Syrtes … , deinde Philaenon arae, … post aliae Punicae urbes S., tres d. turres … cum ingenti fragore prociderunt L., populari omnem d. agrum usque ad Padi ripas iussit L.
2. časovno = takoj potem, zapored(oma), po vrsti: deinceps fuit annus, quo consulatum petivi Ci. takoj potem (neposredno sledeče) je bilo leto, dicam d. de periculo Ci. takoj, najprej, de quo mihi d. dicendum est Ci. takoj, dixit Cato morem apud maiores hunc epularum fuisse, ut d. qui accubarent canerent Ci., quos (tres fratres) video d. tribunos plebis per triennium fore Ci. ep., reliquis d. diebus Caesar silvas caedere instituit C., alios alii d. exciperent C., intuemini horum d. annorum vel secundas res vel adversas L. teh zaporednih let, cicatrices acceptas Veienti, Gallico aliisque d. bellis ostentans L. Poseb. za označevanje nepretrganega zaporedja in pri naštevanju: perge d. Varr., de iustitia satis dictum est. Deinceps … de beneficentia … dicatur Ci., his (castris) expugnatis eodem impetu altera sunt adorti, inde tertia et quarta et deinceps reliqua C., funera deinde (nato) duo deinceps (zaporedoma) collegae fratrisque ducit L., addit duos colles, Quirinalem Viminalemque, inde deinceps auget Esquilias L., deinceps inde Ci., postea deinceps, tum deinceps L., qui primus, qui secundus, qui deinde deinceps moriturus esset Ci., prima (officia) diis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps (in tako dalje) gradatim reliqua reliquis debeantur Ci., duo prima verba et tria proxima et d. (itd.) Q., de comitiis consularibus, quae tum primum illo principe ac d. (in potem tako naprej, in potem nadalje) fuere, vix quidquam firmare ausim T.
3. v poklas. in pozni lat. = deinde potem, zatem, nato, potlej, od takrat: ac d. idem Q., ut d. praecipiemus Col., nam d. neque in senatu neque apud populum … locutus est Suet., non (haut Amm.) multo d. Eutr., quo d. mitius ageret Aur.
Opomba: Deinceps dvozložno: redde, age, quae de͡inceps risisti H. - Drūsus -ī, m (kelt.; prim.: Drusus, hostium (sc. Gallorum) duce Drauso comminus trucidato, sibi posterisque cognomen invenit Suet.) Druz, priimek rodu Livijev in Klavdijev. Poseb. znani so:
1. M. Livius Drusus Mark Livij Druz, tr. pl. l. 122, hud nasprotnik svojega tovariša G. Grakha; konzul l. 112: Ci., Fl.
2. njegov sin, poštenjak, izvrsten govornik; čeprav je prijateljeval s plemstvom, je l. 91 kot tr. pl. obnovil nekaj zakonov Grakhov, npr. zakon o razdelitvi zemljišč, poseb. pa zakon de civitate sociis danda. Kvint Varij ga je zato umoril, kar je dalo povod zavezniški vojni: Ci., Vell., Aur.
3. Nero Claudius Drusus Neron Klavdij Druz, nav. le Drusus, sin Klavdija Nerona (ali Avgusta) in Livije, Tiberijev brat, roj. l. 38, v času, ko je bila Livija še poročena z Avgustom. Leta 15 je porazil Rete v Tridentskih Alpah; pri 25 letih je kot namestnik v Germaniji prevzel vodstvo vojne in več let zmagoval. Umrl je l. 9 na vojnem pohodu med Labo in Zalo zaradi bolezni ali po padcu s konja. Zapustil je dva sinova: Germanika in Klavdija, poznejšega cesarja: H., T., Suet.
4. Drusus Caesar Druz Cezar, edini Tiberijev sin iz zakona z Vipsanijo Agripino, konzul l. 15 in 21. Leta 23 ga je Sejan zastrupil: T.
5. Drusus, Germanikov sin, zaradi svoje in bratove priljubljenosti med ljudstvom je vzbudil cesarju Trajanu zavist, zaradi česar ga je ta dal l. 33 po Kr. zapreti v svoji palači na Palatinu; tam je izstradan umrl: T., Suet. — Ženske iste rodbine:
1. Livia Drūsilla (demin.) Livija Druzila, žena Tiberija Klavdija Nerona, ki jo je l. 38 prepustil Oktavijanu. Spletkarska ženska je imela svojega drugega moža popolnoma v oblasti. Po njegovi smrti (l. 14 po Kr.) je pri svojem sinu, cesarju Tiberiju, izgubila ves vpliv; umrla je l. 29 po Kr. v starosti 84 let: T.
2. Iūlia Drūsilla Julija Druzila, najmlajša Germanikova hči; njen prvi mož je bil Gaj Kasij Longin, drugi pa Emilij Lepid. Njen brat, cesar Kaligula, s katerim je menda imela incestno razmerje, jo je dal po smrti pobožiti: T., Suet. — Adj. Drūsiānus ali Drūsīnus 3 Druzov: fossa Drusiana T. ali fossae Drusinae Suet. Druzov prekop; Neron Klavdij Druz ga je dal napraviti, da bi združil staro in novo reko Islo. - ēbibō (exbibō, ecbibō) -ere -bibī (bibitus le pri Aug., Iul. Val., Sid.)
1. izpiti, popiti (popivati), izprazniti: hirneam vini, poculum Pl., quid comedent, quid ebibent Ter., aquam Ph., Nestoris annos O. popiti toliko kupic, kolikor let je doživel Nestor, ubera lactantia O. izsesati, cruorem e vulneribus Mel., Iordanem amnem Plin., saniem Plin. vsrkati (vsrkavati) (o volni); pesn.: quod ecbibit, quod comest Pl., non ego cum vino simitu ebibi imperium tuum Pl. nisem pozabil, mare ebibit amnes C. pije, filius haec ut ebibat H. zapije, zapravi.
2. pren.
a) izsrkati (izsrkavati): indignatio ebibit spiritum meum Vulg.
b) vsrkati (vsrkavati), vsesati (vsesavati): superstitio in lacte quodam modo matris ebibita Aug., poëta optimus teneris ebibitus animis Aug. - ephēbus -ī, m (gr. ἔφηβος) mladenič (poseb. grški) v starosti od 16 do 20 let. Ko so grški mladeniči dosegli 18. leto, so jih vpisali v občinsko knjigo in s tem razglasili za polnoletne. Od 18. do 20. leta so služili kot vojaki na meji, potem so bili sprejeti v imenik volivcev in tako postali pravi državljani: Varr. fr., Petr., Iuv., Stat., Suet., exire ex ephebis Pl., excedere ex ephebis Ter., e gregibus epheborum Ci., postquam ephebus est factus N., amans ephebus H.