Franja

exāmen (st.lat. exāgmen) -inis, n (exigere iz *exagere)

I. „izgnano“, „kar izleti“, od tod

1. roj: apum Varr., Ci., V., Col., Plin. idr., apium, locustarum, vesparum L., muscarum Plin.

2. tolpa, četa, krdelo, kup: Lucr., Pr. idr., examen servorum Ci., vernarum H., iuvenum recens examen H., dux reget examen H., aeratas acies exagmine tanto misceri putet V., examen infantium, piscium Plin., Graiûm vatum Stat., Iudaeûm, Iudaeorum Tert., Lact.; v pozni lat. o abstr.: examen maerorum Arn., dilationum Amm.

— II. „kar odtehtuje“, od tod

1. jeziček pri tehtnici: Vitr., Cod. Th. idr., Iuppiter ipse duas aequato examine lances sustinet V. enake teže (gen. sg.), aequali examine undique Plin. na vseh straneh popolnoma enakomerno.

2. met. preizkušnja, preiskava: iura senes norint … legumque examina servent O., examen improbum in illa castiges trulina Pers., examen vitae Stat.

exanthēma -atis, n (gr. ἐξάνϑημα) nekakšen izpuščaj na koži: Marc.

exantlō (exanclō) -āre -āvī -ātum (prim. ἄντλος voda na dnu ladje, ἀντλεῖν; prim. tudi anculus, ancilla, anc[u]lāre)

1. izčrpa(va)ti: vinum … exanclavit Pl. je izpil, exanclare exhaurire P. F.; pesn. preli(va)ti: materno sanguine exanclando Enn. ap. Non.

2. pren. pretrpe(va)ti, prenesti (prenašati), presta(ja)ti, prebiti: hunc laborem exanclare Pac. fr., cum aerumnis illum diem exanclare Enn. fr., cum exantlavisset omnes labores Ci., tot belli exantlabimus annos Ci. poet.

excantō -āre -āvī -ātum

1. s petjem izčarati, pričarati, s čarobnim petjem priklicati: Luc., sidera excantata voce Thessalā H., ut per te clausas sciat excantare puellas Pr., excantare Lethaeos deos Lucan.

2. odčarati: aliquem cantando ex (od) ara excantare Varr., qui fruges excantassit (= excantaverit) Tab. XII ap. Sen. ph. et ap. Plin. ki bo … od tujega polja odčaral na svoje, mortis metus excantatus effugit Aug.

excēdō -ere -cēssī -cēssum

I. intr.

1. iziti, oditi, odhajati, oddaljiti se: abiit, excessit, evasit, erupit Ci., metu excesserant L., mecum excedentem tenuit non Ilia tellus V. izseljujočega se, audita maior humana vox excedere deos, simul ingens motus excedentium T. Od kod? z abl.: excedere urbe Ci., V., domo C., L., finibus suis, Galliā, oppido C., possessione L. posestvo zapustiti, finibus, viā L., regione, terrā, patriā V., Crotone excessum est L., excedere caelo O. z neba priti; poseb. o bojujočih se: excedere pugnā C., V., proelio C. boj zapustiti; s praep.: quoquam ex isthoc loco Ter., excessurum se ex Italia dixit Ci., excedere ex civitate, ex via, ex finibus C., ex acie N., ex pugna C., S., ex proelio C., N., ex orbe C. izstopiti, e templo L. Kam?: ex his tenebris in lucem illam Ci., agro hostium in Boeotiam L., in altius terrae fastigium Cu., excedere in exsilium (tudi abs. excedere) Icti,; brahilogija: excedere ad deos Cu., Vell. svet zapustiti in priti med bogove; o stvareh: priusquam ulla navis litore excederet Iust. je odrinila od obale; pren. umakniti se iz česa, s česa, ločiti se (npr. od tega sveta), umreti, (iz)giniti, preminiti: excedere vitā, e (ex) vita Ci., Cu., de vita Fr. = e medio Ter., Val. Fl., T. idr.; tudi abs.: excessise Augustum fama tulit T.; pren.: cura ex corde excessit Ter., mentes ex corpore excedunt Ci., cum animus … ex corpore excesserit Ci., cupiditatum dominatus excessit Ci., corporeae excedunt pestes V. telesne strasti izginejo, excedere palmā V. odreči se nagradi zmage, res excessit e memoria L. je ušla iz spomina, se je pozabila (v tem pomenu tudi samo excedere: Sil.), excedere pristinā bellandi consuetudine Auct. b. Afr. opustiti, reverentia excessit animis Cu.

2.
a) prodreti navzven: si quis humor excesserit Cels.
b) izstopati, ven moleti, dvigati se: sic … partes omnes collocatae sunt, ut nulla … excederet extra Ci., inferiores dentes longius quam superiores excedunt Cels., quod excedit, abscindendum est Cels., rupes quattuor stadia in altitudinem excedit Cu., excedentia in nubes iuga Plin., ubi in nostra maria tractus excedit Mel.; pren. α) iti čez (mejo), stopiti čez, stopiti iz česa, kaj prestopiti, prekoračiti, preseči (presezati): excedere ex ephebis Kom. ali e pueris Ci. mladeniško, deško dobo prestopiti (prerasti), iam excessit mi aetas ex magisterio tuo Pl., quo ultra eius iram excessuram fuisse L., cum libertas non ultra vocem excessiset L. je ostala le pri besedi, le na jeziku, excedere ultra fidem veri, supra usitatam rationem Val. Max., tantum ea clades excessit T. je bil tako čezmeren, hortante senatu, ut numerum augeret, iure iurando obstrinxit se non excessurum T. da ga ne bo prekoračil. β) (v govoru, spisu) od glavne teme zastraniti (zastranjati): excedere paululum ad enarandum, quam (kako) … L., in fabellam Sen. ph., si longior fuero in hoc, in quod excessi Plin. iun.
c) do česa dospeti, povzpeti se do česa: ad summum imperii vestigium Val. Max., eo laudis excedere T. povzpeti se do tolike slave.
č) časovno kam spadati: insequentia excedunt in eum annum, qui … L., pugna ad Trebiam in annum Flaminii non potest excessise L.
d) v kaj iziti, preiti, prehajati, prevreči se: quae (res) studiis in magnum certamen excesserit L., ne in altercationem excederet res L., in hoc … lacessiti principis ira excessit, ut … Vell.

— II. trans. (le poklas.)

1.
a) kak kraj zapustiti, (od)iti iz … umakniti se iz … : excedere curiam, urbem L., patrios muros Lucan.
b) kaj prestopiti (prestopati), prekoračiti: radicem montis S. fr., terminos agelli Val. Max.; (o rekah) stopiti čez, udariti čez … : Tiberis alveum excessit Plin. iun.; (o vodovju) iti čez kaj, sezati čez (nad) kaj, prestopiti kaj: ubi (flumen) adpositae crepidinis fastigium excessit Cu., stagnum altitudine genua non excedens Plin.; (o gorah) moleti nad kaj, vzdigovati se nad kaj: nubes excedit Olympus Lucan.

2. pren.
a) kako dobo prestopiti, prerasti: septimum mensem Col., annos decem Col., annum sextum natu Cael.
b) kako mejo ali mero prekoračiti (prekoračevati), preseči (presegati): tempus finitum L., modum L., Cu., modii mensuram L. epit., summam octoginta milium L., excessere metum mea bona O. moja sreča ne pozna strahu, fidem (vero) Vell., fidem veritatis Val. Max., fabae magnitudinem Plin., staturam iustam Suet., aequavit praestantissimorum gloriam aut excessit Suet., excedere fastigium equestre T. viteški čin, viteško dostojanstvo, excessā unione Tert.; v pomenu prekašati: nemine tantum ceteros excedente Iust.

Opomba: Sinkop. cj. pf. act.: excēssis = excēsseris Ter.

excellō -ere (—) (—) (ex in cellō1) (po)vzdig(ov)ati se nad koga, presegati koga, odlikovati se pred kom, izkaz(ov)ati se: Mac. fr., Cu., Mel., Prud., Gell., scio solere plerisque hominibus (in) rebus secundis animum excellere Ca. ap., Gell., illud excellit regium nomen Ci., dixi me … electurum ea, quae maxime excellerent Ci., multarum artium scientia eminet atque excellit T. S čim? z abl. instrumenti: Lucr., Plin., excellere animi magnitudine Ci., ut excellas pulchritudine et viribus Ci., excellebat Aristides abstinentiā N., si qui excellit dignitate C., excellere arte colendi religiones L.; tudi v slabem pomenu: excellere improbitate Ci., singulis vitiis aut etiam pluribus Ci. V čem?: cum in omni genere artium Pompeius excellat Ci., excellere in aliqua arte et facultate Ci., maxime in amicitiis expetendis colendisque Ci. Pred kom?
a) z dat.: Q., hunc hominem tantum excellere ceteris Ci. pred drugimi, qui dignitate principibus excellit Ci., in quibus tu longe aliis meā sententiā excellis Ci.
b) s praep.: inter quos posset excellere Ci., excellere praeter ceteros Ci., super ceteros L., ante ceteros Ap. Kje?: excellit in ista provincia Ci. — Od tod pogosto

I. adj. pt. pr. excellēns -entis, adv. excellenter,

1. vzvišen, visok: oppida excelentibus locis constituta Auct. b. Hisp., unus e barbaris corpore excellens Vell.

2. pren. odlikujoč se, odličen, izbran, izvrsten, vrl, poseben, slaven: Galba fuit inter aequalīs unus excellens Ci., excellens ars, virtus, venustas Ci., natura excellens atque praestans Ci., excellentissima virtus Ci., C., Sen. ph., hominis excellens bonitas N., qui dominatum … tenuerunt, excellentissimi fuerunt Persarum Cyrus et Darius N., excellens studium C., ingenium L., cycnus V. krasen, ova excellentiora, aurum excellentissimum Plin., quae … fortiter excellenterque gesta sunt Ci., in re publica excellentius se gerere Ci. imenitnejše mesto zavzemati, excellenter pronunutiare (predavati) N., excellenter accrescens fama Amm., cuius nomen excellenter clarebat apud servos tuos Aug. S čim?: excellens omni genere laudis Ci., homo excellens cum ingenio tum etiam doctrinā Ci., dii rerum omnium praestantiā excellentes Ci. V čem?: homo in omni virtute excellens Ci., nihil illo (Alcibiade) fuisse excellentius vel in vitiis vel in virtutibus N.; subst. neutr. pl.: nec excellentia, sed cotidiana tractabo Aus.

— II. adj. pt. pf. excelsus 3, adv. -ē,

1. vzvišen, visok: Plin., Suet., editus atque excelsus locus Ci., porticus Ci. ep., Diana posita in excelsa basi Ci., aves excelsae Cels., excelsus mons C., vertex montis V., cornu excelsius C., excelsissimus mons C., vitis scandit excelsius Col.; subst. excelsum -ī, n višava: Plin., Iovis simulacrum in excelso conlocare Ci. na visoko mesto, ab excelso aspicere O., gloria in excelsis deo Vulg. na višavah.

2. pren. vzvišen, veličasten, odličen, vrl: Q., Iust., in hanc excelsissimam sedem dignitatis Ci., ad omnīs virtutes magnus et excelsus homo Ci., grandior et quodammodo excelsior orator Ci., tua in me humanitas excelsior quam in te mea Ci. ep., animus excelsus et magnificus Ci., excelso et illustri loco sita est laus tua Ci. ep., duces excelsi Vell., excelsissima victoria Vell. sijajna, species magnae excelsaeque gloriae T., hic qui omnibus excelsior inconcussus stetit Plin. iun., excelse ornat Plin. iun. (o govorniku), excelsius … et dicet et sentiet Ci., excelsissime floruit Vell. (o državi); kot subst. neutr. visokost, visok položaj, visoko dostojanstvo: cuius opes in excelso sunt S. je na vrhuncu, in excelso aetatem agunt S. žive kot visoki dostojanstveniki, excelsa spectare L. po časteh (dostojanstvih) hlepeti. — Poznejša soobl. excelleō -ēre -celluī: Prisc., Prud., excelleat Ci. ap. Prisc., gens … sapientiā excellet bonisque moribus regitur Cu., excelluit Aug., excelluerunt Gell.

Opomba: Neutr. sg.: excellente (od adj. *excellentis -e) Petr.

excĭdō¹ -ere -cĭdī (—) (ex in cadere)

I.

1. ven pasti (padati), iz česa pasti (padati), izpasti (izpadati), na tla pasti = zgruditi se: litteras excidisse in via Ci., quotiens (ista sica) excidit casu aliquo Ci., nullo cogente sagitta excidit V., excidit illa metu (omedlela od strahu) O., primo miser excidit aevo Pr., volvae excidunt Plin. izstopajo; z dat. personae: num qui nummi exciderunt … tibi? Pl., si qui nummi isti exciderant Ci., illi … dentes exciderunt Pl., Canidiae dentes excidere videres H., incautis pastoribus excidit ignis V., excidit tabella mihi O. Od kod? z abl.: excidere puppi V., lacertis H., excidit arce deus O., excidere equis Sen. tr.; s praep.: omnes illi nefarii gladii de manibus … exciderunt Ci., sol excidisse mihi e mundo videtur Ci. ep., sagittae excidunt e corpore Ci., a digitis excidit ansa meis O. Kam?: excidēre (sc. e navi) etiam saevientes quidam (elephanti) in flumen L., excidere inter manus Pr., excidat ante pedes lingua resecta tuos O., sagitta excidit in pedem Plin.

2. occ. vox horrenda per auras excidit V. je padel = je zadonel, quod primum sorte nomen excidit L. je prišlo iz žrebovnice, tako tudi: ut cuiusque sors exciderat L.

— II. pren.

1. uiti (iz ust), zdrkniti (z jezika), izmuzniti se: verbum ecquod umquam ex ore huius excidit, in quo quisquam posset offendi? Ci., quod verbum tibi non excidit … fortuito Ci., in libello, qui me imprudente et invito excidit Ci., tantumque (žaljive opombe) nefas patrio excidit ore? V., quod … excidit ore pio, coniunx, scelus? O., ne quis mihi putet temere excidisse Q.; pesn. (o osebi): (Proteus) vinclis excidet V. se bo izmuznil iz …

2. preiti, miniti, (iz)giniti, izgubiti (izgubljati) se, pogubiti se: nunc nobis omnia haec exciderunt Pl., neque verendum est, ne quid excidat Ci., vultus, oratio, mens denique excidit Ci., luctus, spes excidit O., nec vera virtus, cum semel excidit, curat reponi deterioribus H., non ingenio quaesitum nomen ab aevo excidet Pr., excidere sibi Sen. rh. nehati biti sam pri sebi, ne zavedati se; brahilogija: in vitium libertas excidit H. se je sprevrgla; occ. uiti, pasti iz glave: necdum causae irarum exciderant animo V. niso bili pozabljeni, exciderat pacis mentio ex omnium animis L., Carthaginem et Hannibalem excidisse de memoria L., exciderant animo foedera lecta tuo O., excidere haec credam pectore posse tuo O.; abs.: mihi ista exciderant Ci. tisto sem bil pozabil, excidit mihi nomen tuum O. tvoje ime sem pozabil, exciderant surdo tot mea vota Iovi Pr., paene excidit mihi Q. skoraj bi bil pozabil, Xenophon non excidit mihi Q.; z inf. ali ACI: si calore dicendi vitare id excidisset Q., non excidit mihi scripsisse me in libro priore Q. nisem pozabil, excidit vobis … Democritum invenisse, quemadmodum … Sen. ph.; s konsekutivnim stavkom: excidit, ut peterem iuvenes quoque … annos O. pozabil sem prositi … ; redko pren. (o osebi sami) = pozabivši, pozabljajoči: palam moneri excidentis est Q., etiam excidentes unius admonitionis verbi in memoriam reponuntur Q.

3. (po gr. ἐκπίπτειν ἔκ τινος) kaj izgubiti, biti ob kaj: ex hac familia me plane excidisse intellego Pl., herus uxore excidit Ter., excidere de regno L. epit., iterum (se) excidisse regno Cu., excidere genere Q.; pesn.: quem (currum) si non tenuit, magnis tamen excidit ausis O. je bilo vendar veliko dejanje, pri katerem se je ponesrečil; occ. jur.: excidere formulā pravdo izgubiti: Sen. ph., Suet.

5. excidere ab aliquo od koga odpasti = ne ujemati (strinjati) se z njim: ego ab Archilocho excido Luc. ap. Non.

exciō -īre, star. (redko) excieō -ēre -cīvī (-iī), -cītum, pt. pf. pri pesnikih -cītus in -cĭtus,

1. segnati, splašiti: ignoto et horribili sonitu repente exciti L., Euander concursu pastorum excitus L. zvabljen iz hiše, Thyias commotis excĭta sacris V. Od kod? s samim abl. ali s praep. in abl.: ventos furentes Aetoliā excītos V., suem latebris excivere canes O. so vzdignili, clamor … dictatorem quoque ex somno excivit L., somno L., ali ex somno excitus S. iz spanja zbujen, isto tudi samo: anserum clangore excitus Manlius L.; excire Cyclopes e silvis V., ea res ab stativis excivit Mettium L. to je prisililo Metija, da je odrinil iz …

2. occ.
a) veleti komu, naj pride, poz(i)vati ga k sebi, (po)klicati ga k sebi: nuntio excitus, duo iuvenes eum desiderare Q., manes excitī Sil. Od kod?: animas imis sepulcris V., homines, qui sequi possent, sedibus excibat (gl. opombo) L., excire artifices e Graecia Cu., Urgulaniam domo principis T. Kam?: quis homo tam tumultuoso sonitu me excivit subito foras? Pl., quid est, quod me excivisti ante aedes? Pl., huc Magonem fratrem excivit N., excire principes coloniae Romam L.
b) poz(i)vati na vojno, na boj, na izselitev, zb(i)rati k orožju, (s)klicati k orožju, (po)klicati na pomoč: reges bello V., iuventute Celtiberorum excitā L., excire Antiochum in Graeciam L., non homines modo, sed etiam deos L., qui paulo ante … Bastarnarum excivisset auxilia L., optumates Romanos ad auxilium urbis obsessae … excivere L., mercede exciti L. plačane, najete pomožne čete, excire in proelia manūs, in pugnam Lucan., in arma Suet. k orožju, ductor … Libys et Romanus in arma excibant de more suos Sil., excire auxilia e Germania T., Britanni omnium civitatum vires exciverant T.

3. pren.
a) z zunanjim obj. razvne(ma)ti, razburiti (razburjati), zdražiti, razdražiti (razdraževati): quae (simulacra) nos horrifice excierunt Lucr., mens excita S. razvneta duša, iuventus … largitionibus excita S. privabljena, excire hostem ad dimicandum L., excivit ea caedes Bructeros, Tubantes, Usipetos T.; pesn.: pulsuque pedum tremit excĭta tellus V.
b) s proleptičnim obj. vzbuditi (vzbujati), povzročiti (povzročati), izvabiti (izvabljati), privabiti (privabljati): vim morbi (hudo bolezen) Lucr., excitur pedibus sonitus, semina … excīta per artus Lucr., ipse mihi … tu testis in undis, quam molem (nevihto) subito excierit V., excire terrorem, tumultum L., paenitentiam Cu., alicui lacrimas Pl., T.

Opomba: Sinkop. impf. excībat L., excībant Sil.

excipiō -ere -cēpī -ceptum (ex in capere)

I.

1. ven vzeti, ven jemati, vze(ma)ti iz česa, izvleči, potegniti iz česa: vidulum e mari Pl., quos e mari propter vim tempestatis excipere non potuissent Ci., classis, quae exciperet natantes N. ki naj bi izvleklo, clipeum excipere sorti V. žrebanju odtegniti, excipere telum (e vulnere), dentem manu Cels., aliquem servitute L. sužnosti rešiti, osvoboditi, aliquem cupiditati, libidini T. rešiti (česa).

2. pren. izvze(ma)ti: excipere me Pl., hosce ego homines excipio et secerno libenter Ci., excepi de antiquis praeter Xenophanem neminem Ci., illud exceptum sit, ne vitia sint imitanda Ci., reus … quo minus decemvir fieri possit, non excipitur Ci., virtute exceptā nihil amicitiā praestabilius Ci. razen čednosti, tako tudi: exceptis … vobis duobus Ci., exceptis duobus Carthaginiensibus N., excepto Commio C., excepto Turno V., excepto Cicerone Sen. rh., uno … excepto, ne … decrescat oratio Q., excepto, si quid Masuri rubrica vetavit Pers.; pesn.: excepto, quod non simul esses H. z edino izjemo, da … ; occ.
a) izjemo določiti (določati), izrecno določiti (določati), izgovoriti si kaj: legibus exceptum est, de quibus causis … non liceat Ci., cum nominatim lex exciperet, ut ad templum … capere liceret Ci., Tauromenitanis exceptum est foedere „ne navem dare debeant“ Ci., est exceptum foedere, ne quem populus Romanus recipiat civitate Ci., cum Graecos Italiā pellerent … , excepisse medicos Plin., ut vindemiator auctoratus rogum ac tumulum excipiat Plin.
b) jur. sodno ugovarjati, sodno navesti (navajati) proti čemu: de dolo servi, adversus aliquem, societatem periculi Icti.

II.

1. padajoče osebe ali stvari ujeti, prestreči (prestrezati): Pallas ruentem excipit V., excipere moribundum L., regis corpus Cu.; od tod: excipere se pedibus Cu. ali in pedes L., Col., ali in genua Sen. ph., excipere clipeo caput, corpus Cu. na ščit naslanjati, opreti (opirati), exceptum poplitibus corpus Cu. na kolena oprto; podobno: excipere filiorum extremum spiritum ore suo Ci., sanguinem paterā Ci., sanguinem ore Sen. ph., tela Ci., C., tela clipeo Cu., plagae genus in se Lucr., ictūs H., ali vulnera Ci., C. rane dobiti, ranjen biti, cicatrices adverso corpore exceptae Ci. spredaj na prsih dobljene, armis suis imbrem excipere L.; pren.: veterem amicum … labentem excepit … , fulsit et sustinuit re, fortuna, fide Ci.

2. osebe ali stvari uje(ma)ti, prestreči (prestrezati), vzdrž(ev)ati: eae sublicae vim fluminis excipiebant C., vada ac decessum aestūs excipere C. vzdrž(ev)ati, zavarovan biti zoper … , tunicis fluentibus auras excipere O., porticus excipiebat arcton H. je prestrezalo severni veter = je stalo proti … vetru, excipere aprum H. prestreči z lovsko sulico, principio Phalerim excipit V. prestreže (s kopjem), Orestes excipit incautum V. prestreže in napade, Sucronem excipit in latus V. prestreže in rani v stran, excipere aves Cu. ptice v letu ustreliti, feram irruentem venabulo Sen. ph., excipere impetum hostium Ci., C., N., L., impetūs gladiorum C., tu Tyrrhenum equitem conlatis excipe signis V. zdrži napad … konjenice, vim improborum excepi Ci., excipere quamvis fortunam Ci. prenesti, non minorem invidiam aulicorum excepit N.

3. sploh ujeti, uloviti, prestreči, prijeti, zgrabiti, zasačiti: servos in pabulatione, ex fuga dispersos, bestias, uros parvulos C., equitum turmas dimittit ad aliquos excipiendos C., excipere caprum insidiis V., latitantem fruticeto aprum H., fugientes feras Ph., litteras Cu. prestreči, quidam saucii excepti erant Cu.; pesn.: excipitque manu dextramque amplexus inhaesit V. podal mu je roko in … ; pren. kako besedo, glas idr. ujeti, uloviti, prestreči, zaslišati, zazna(va)ti: sermonem eorum unus e servis excepit L., excipere casus (motus) futuros V., vocem L., Cu., assensu populi excepta vox consulis Ci., ad has excipiendas voces speculator missus Ci., qui rumores Africanos exciperent Ci., idem dixit, quod exciperent improbi cives Ci., maledicto nihil citius excipitur Ci., excipere clamorem C., vestigia Cu., laudem avidissimis auribus Plin. iun.; excipere eorum (hominum) voluntates Ci.

4. pren. nase vzeti (jemati) prevze(ma)ti, naložiti (nalagati) si, naprtiti si; najprej konkr.: exceptus tergo equi consueta locavit membra V., equus regem excipiebat Cu. konj se je kralju dajal zajahati; potem pren.: excipere imperium, pericula, labores magnos, vim frigorum hiememque Ci., illa onera excepit unus Ci., excipere has partes N. to vlogo (nalogo), rem publicam (obrambo države) L., iugum, inimicitias Cu., cognitionem (preiskavo) T., magnae quaestionis pondus T.

III.

1. spreje(ma)ti: qui fugientes ex Hispania exciperet Ci., excipitur ab omnibus eiusmodi clamore, ut … Ci., Metellus laetissimis animis excipitur S., exceptus est Caesaris adventus incredibili honore atque amore Hirt., excipere plausu pavidos V., aliquem festis vocibus T., victorem regis tabernaculo Cu.; poseb. gostoljubno spreje(ma)ti, pod streho vzeti, pogostiti: Kom. idr., excipitur comiter Ci., hunc (Mithridatem) in illo timore et fuga Tigranes … excepit Ci., excipere eiectum, aliquem servatum ex undis V., educes gaza agresti V., aliquem hospitio O. ali hospitaliter Cu., pro fortuna quisque apparatis epulis excipit T., hic te polentā excipiet Sen. ph.; o stvareh, poseb. o krajih: o terram illam beatam, quae hunc virum exceperit Ci., Cassius exceptus scaphā refugit C., si non exciperet caeli indulgentia terras V., excepere alios tecta barbarorum, alios castra Cu., silva tum excepit ferum Ph., lupanar excepit (virginem) Sen. rh.; izrečeno spreje(ma)ti, v posebnem smislu razume(va)ti, razložiti (razlagati) si: assensu populi excepta vox L., ea oratio summa militum alacritate excepta est Cu., excipere aliquid comiter T., sententiam gravius T.

2. s peresom sprejemati = pisati za (kakim) narekovalcem, pisati po nareku: orationem ali dictante aliquo versūs Suet., verba nostra Aug.; abs.: notis velocissime excipere solitum esse Suet.

3. pren.
a) sprejeti (o času): cum … virgunculam … septimus aetatis annus exceperat Hier. = ko je bila … deklica stopila v sedmo leto.
b) čakati koga, kaj, zade(va)ti, doleteti, prevzeti koga, opraviti da(ja)ti komu: qui quosque eventus exciperent C., quis te casus excipit? V., ipsas quamvis angusti terminus aevi excipiat V. čeprav jim je usojeno le kratko življenje, excipit eum deinde … bellum L., ali seditione militum excipitur Iust. naletel je na vojno, excepere eum voluptates Cu., regem alius haud levis dolor excipit Cu.

IV.

1. sprejeti = nadaljevati: memoriam illius viri excipient omnes anni consequentes Ci. spomin tega moža bodo ohranila … , alios alii deinceps exciperent C. naj se med seboj vrste, hanc legionem cohortes exceperunt C. na mesto te legije so stopile kohorte, ut primis … deturbatis … secundi … pugnam excipiant L., excipere proelium dubium L., inde Romulus excipiet gentem V. bo rod nadaljeval, quorum tempus esse vices excipere melius acturos Iust.; z inf.: excipit inde suos frater coniungere casus Sil.

2.
a) krajevno slediti za čim, stikati se s čim: ultima excipiat quod tortilis inguina piscis O., apodyterium … excipit cella frigidaria Plin. iun.; abs.: inde excipere loca aspera et montuosa C., Cyclades excipiunt O., excipere Gangem cognoscit Cu., regio aquarum inops excipit Cu.
b) časovno slediti za kom, za čim, naslediti (nasledovati) koga, kaj: Herculis vitam inmortalitas excepisse dicitur Ci., tristem hiemem pestilens aestas excepit L., orationem Tullii exceperunt preces multitudinis L., rosam cyanus excipit, cyanum amarantus Plin., Pompilium Numam Tullus Hostilius excepit Fl.; abs. slediti, nastati, nastopiti (nastopati): excipit rursus … clamor C., re cognita tantus luctus excepit C., turbulentior annus excepit L., excipit antumnus O, suboles deine excepit Cu.; v govoru slediti za kom: excipit hunc Labienus C. za njim je govoril Labenij; abs.: tum sic excepit Iuno V. nato (za njim) je spregovorila Junona.

3. excipere aliquid aliqua re (z)mešati kaj s čim: crocum albo ovi Cels.; v pass: excipi vino ali aquā pluviatili Cels.

excrēscō -ere -crēvī -crētum

1. izrasti (izraščati), odrasti (odraščati), vzrasti (vzraščati): quae novellae (palmae) si satis excreverint Col., in longitudinem excrescunt abies, larix, palma, … Plin.; o divjem mesu: caro in eo (ulcere) excresit Cels., caro excreverat in latere eius Suet., carnes excrescentes cohibere Plin.; subst. pt. pr. excrēscentia -ium, n izrastki na telesu: Plin.; o bitjih: (Germani) in hos artus, in haec corpora … excrescunt T. dorastejo do … , (serpens) in monstrum excrevit Sen. ph., animalia excreta Lact. dorasle, toda: excreti (od glag. excernere) haedi V. ločeni.

2. pren. rasti, narasti (naraščati), množiti se: Front., Veg., excrescit in dies eius rei luxuria Plin., excrevit in altum pingue solum tumulo Lucan., evitanda est immodica eius prooemii longitudo, ne in caput excrevisse videatur Q., litium series ubique maiorem in modum excreverat Suet.

excubiae -ārum, f (excubāre)

I. ležanje zunaj hiše: sperat … sibi fore paratas clam uxorem excubias foris Pl.

— II.

1. bedenje, čuvanje, straženje, straža (abstr.): vigilum canum tristes excubiae H., grues excubias habent nocturnis temporibus Plin.; pren. (o osebah, poseb. vojakih) bedenje, straženje, straža (ponoči ali podnevi, vigiliae le nočna straža): o excubias tuas, Cn. Planci, miseras, o flebiles vigilias … ! Ci., excubias ubi rex agebat O. kjer je … stražil, excubias agere alicui O., T. stražiti pri kom, koga, excubias agere circa cubiculum Suet., adversus incendia excubias nocturnas vigilesque comminisci Suet.; pesn.: vigil ignis, excubiae divûm V. (o svetem večnem ognju); voj.: adparatu, incessu, excubiis vim principis complecti T.

2. met. straža = osebe, vojaki na straži: Enn. fr., si excubiae, si vigiliae, si delecta iuventus … contra Milonis impetum armata est Ci., vigilum excubiis obsidere portas V., per excubias custodum ire O., excubias transire T. prehajati, inter excubias militum pernoctavit Suet.

excurrō -ere -(cu)currī -cursum

I. intr.

1. ven leteti, ven teči, ven hiteti, odhiteti, naglo oditi: cum se excucurrisse illuc frustra sciverit Pl., ego dabo ei talentum, primus qui in crucem excurrerit Pl., excurrat aliquis, qui hoc tantum mali filio suo nuntiet Ci., mandavi utrique eorum, ut ante ad me excurrerent Ci. ep.; pren.: animi … excurrunt foras Ci., in quo (campo) excurrere cognoscique virtus posset Ci. kjer bi se mogla … razmahovati in kazati, orationem pariter cum sententia excurrere Ci.; occ.
a) kam poleteti: provincia, quo cives facile excurrunt Ci.
b) voj. pridreti iz česa, prodreti (prodirati) iz česa, udariti (udarjati) iz česa, zagnati se iz česa, planiti iz česa: ut omnibus portis excurrerent L., in fines Romanos populandi magis quam iusti more belli excurrere L.; pren.: Carthago ex Africa excurrere videbatur Ci.

2. pren.
a) (o stvareh) α) iztekati, izvirati: fons ex summo montis cacumine excurrens Cu. β) poganjati: recisis qui a latere excurrunt pampinis Plin.
b) (o krajih) moleti v kaj, štrleti v kaj, sezati v kaj, do (prek) česa, širiti se, razprostirati se: Plin., ab intimo sinu paeninsula excurrit L., promuntorium … in altum excurrens L., tribus haec (Sicania) excurrit in aequora linguis O., (regio Uxiorum) in primam Persidem excurrit Cu.; pren.: productiora alia et quasi immoderatius excurrentia (namreč v govoru) Ci.
c) (o verzih) končevati se na … : quorum prior et quattuor, secundus in quinque (syllabas) excurrit Q.
č) presegati mero: viginti et quod excurrit Veg., decem et quod excurrit Dig.
d) (v govoru) zaiti, zahajati, zastraniti (zastranjevati): ne oratio excurrat longius (predaleč) Ci., excurrere in aliquem laetum locum Q., extra ordinem excurrens tractatio Q., excurro et ad Parrhasium revertor Sen. rh.; prim.: sine ratione in pericula excurrere Sen. ph.

— II. (redko) trans.

1. preteči, prehoditi: prope iam excurso spatio Ter., computatio … post sextam excursa nocturnam (horam) Amm. ki poteče po šesti … uri.

2. preskočiti: multa improbe, sed venuste dicta excurrere Sen. rh.

excursiō -ōnis, f (excurrere) „tek(anje) iz česa“, od tod

1. (hitri) pristop (govornika h govorniškemu odru): Q., excursio moderata Ci.

2. voj. naskok, naval, napad, pogon: una excursio equitatūs Ci., excursio nocturna Catilinae Ci., fines suos ab excursionibus et latrociniis tueri Ci., exercitus nostri crebras ex oppido excursiones faciebant C., propter barbarorum excursiones N., multitudinem crebris excursionibus locupletavit N., tumultuosae hinc atque illinc excursiones L., inde excursiones invicem fieri L. so drug drugega napadali, quod eam oram maris infestam onerariis regiae naves excursionibus crebris … facerent L.; pren.: prima excursio orationis Ci.

3. izlet, npr. na kmete: Icti., an intentione rei familiaris obeundae crebris excursionibus avocaris? Plin. iun.

4. pren.
a) torišče, polje: vacuae tabellae, in quibus libera adiciendi sit excursio Q.
b) zastranitev v govoru: ne qua ex ea (narratione) fiat excursio Q.

exedō -ere -ēdī -ēsum (star. -essum)

1. izjesti, pojesti, požreti: Aus., vivis convivis intestina quae exedint (= exedant) Pl., tute hoc intristi (= intrivisti), tibi omne est exedendum Ter. (preg. =) kar si si nadrobil (skuhal), moraš pojesti; aliquem exedere Pl., Ter. koga imetje zajedati; pren.: non … exedisse nefandis urbem odiis satis est V. da je pokončala.

2. izžreti (izžirati), razjesti (razjedati), razglodati, (iz)votliti: frumentum, quod curculiones exesse (= exedere) incipiunt Varr., exesae curculionibus fruges Col., serpens, qui iecur eius exesset (= exederet) Hyg.; pren. (o stvareh, poseb. o abstr.) razjesti (razjedati) = pokonč(ev)ati, ugonobiti (ugonabljati), uničiti (uničevati): flammeus ardor … silvas exederat Lucr., nec ulla moles est, quam non exedant undae Cu., Nilus nihil exedit nec abradit Sen. ph., argentum vivum exest (= exedit) vasa Plin.; exesis (tempore) posterioribus partibus versiculorum (na nekem nagrobnem napisu) Ci., multa … monumenta … vetustas exederat Cu., vetustas … ipsam naturam paullatim exedendo perimit Cu., per tot annos rem publicam exedere T. (o ovaduštvu); exspectando exedor Pl., aegritudo … exest (= exedit) animum Ci., sollicitudines, quibus animi eorum … exeduntur Ci., Tityos, quem exest angor Lucr., penitus maestas exedit cura medullas Cat., cogitationibus animum exedere Cu. mučiti, te exedit labor et senectus Val. Max., aerumnae cor ipsum exedentes Sen. ph. Pogosto adj. pt. pf. exēsus 3 razjeden, votel: exesus mons V., exesa arbor V., Sen. ph., exesa robigine pila V., Cyclopum exesa caminis antra Aetnaea V., dens exesus Cels., saxa penitus exesa Sen. ph., ossa nuda et exesa Plin. iun.

Opomba: V klas. lat. prevladujejo skrčene obl. (prim. edō -ere).

exemplum -ī, n (osnovna obl. *exemlom, *exem-lum: eximere) „iz množice istovrstnih stvari ven vzeto“, od tod

1. vzorec: purpurae, tritici Corn.

2.
a) arhit. obrazec, vzorec: aedes probant; sibi quisque inde exemplum expetunt Pl., superposuit altissimam turrim in exemplum Alexandrini Phari Suet. po vzorcu.
b) v kiparstvu in slikarstvu izvirnik: huiusmodi tractare exempla Pl., in mutum simulacrum ab animali exemplo transfertur Ci. po živem izvirniku, exemplorum eligendi potestas Ci.
c) obrazec, osnutek kakega spisa: litterarum exemplum componere Ci.,
č) posnetek, prepis: earum litterarum exemplum legi Ci., supposuit exemplum epistulae Domitii Ci. ep., earum (sc. litterarum) exemplum infra scriptum est S., eius devotionis exemplum N., ea pluribus exemplis scripta fuisse reor O.; (tudi o upodobitvah) = posnetek, podoba, slika: hinc exemplum ut pingeretis Pl., hic quoque exemplum reliquit eius Pl.; pren.: exemplum (posnetek) imperii veteris, imaginem antiquitatis intueri Ci.; met. besedilo, vsebina: litterae sunt allatae hoc exemplo Ci. ep., tu mihi scripseras bis eodem exemplo Ci. ep., tabulae testamenti eodem exemplo C. iste vsebine, testamentum duplex, sed eodem exemplo Suet., orationem dignam duxi, cuius exemplum brevitati huius operis insererem Iust.

3. pren. zgled, način, ravnanje, postopanje: exemplo nostrae civitatis usus sum Ci., huius urbis iura et exempla Ci., eius exemplum sequi N., exemplo Albuti H. po Albutovem načinu = kakor Albut, nunc huc, nunc illuc exemplo nubis aquosae fertur O. kakor, multi more isto atque exemplo vivunt Pl., more et exemplo populi Romani C., rei exemplum habere, instituere et posteris prodere C., cogantur nummi ab aratore? quo exemplo? Ci. po kakšnem zgledu? hoc exemplo S. po tem zgledu, se exemplo fecisse, quod fecisset Ci. po zgledu drugih, quaestionem habere eodem exemplo, quo … L. po istem vzgledu, na isti način, accedant eo novo pessimoque exemplo sestertium nonaginta milia Ci. po čisto novem postopku, sub hoc exemplo Plin. iun. po tem zgledu, sub his exemplis Vell. po teh dogodkih; occ. zgled (v moralnem smislu), dober ali slab zgled, vzor (ideal): propones illi exempla ad imitandum Ci., meorum factorum exempla ex summorum hominum factis petivi Ci., nullum inlustrius exemplum veteris sanctitatis Ci., exemplum innocentiae, pudicitiae Ci., exemplum fidei publicae Ci., exemplum flagitii singulare T., honestum exemplum T. vzor, firmare animum constantibus exemplis T., nobilia maxime sortis mortalium exempla L., ducis exemplum eventumque secuti V., his guidam signis atque haec exempla secuti V. izkušnje, exemplum capere (petere) ab aliquo Ci., L. zgledovati se po kom, ex hoc numero nobis exempla sumenda sunt Ci., exemplum trahere O. za zgled si vzeti, exemplum praebere, tradere S., exemplum grave praebet H., exemplo esse H. biti v zgled.

4. zgled = primer: id ita esse exemplis probari potest Ci., exempla quaerimus et ea non antiqua Ci., recens exemplum fortissimi viri profero Ci., exemplum P. Africani non praeterire Ci., ire exemplis deorum O. primerjati se z bogovi, hoc quoque bonitatis exemplum N. izpričuje (kot zgled) njegovo dobrotljivost; plus exemplo (s slabim zgledom) quam peccato nocent Ci.; tako prav pogosto: exempli causā (gratiā) za zgled, za primer: exempli causā paucos nominavi Ci., quod apud vos quasi exempli causā proferre possim Ci., satis est unam rem exempli gratiā proferre N.

5. svarilni, strašilni zgled: exemplum statuite in me Ter. kaznujte me drugim za zgled, statuite exemplum, quantae poenae in civitate sint hominibus istiusmodi comparatae Corn. dajte zgled, in quos aliquod exemplum populus Romanus statui putat oportere Ci. kaznovati drugim v strah, severitas exempli Ci., clades eorum exemplo fuit C., mala exempla S. slabo uporabljeni strašilni zgledi, exemplo supplicii deterrendos reliquos existimavit Hirt., ut arcendis sceleribus exemplum nobile esset L., exempla pati Ph.; occ. kazen sploh: in aliquem omnia exempla cruciatusque edere (gl. ēdō) C., in aliquem exemplum facere Kom., L. strogo kaznovati koga, meritum quidem novissima exempla Mithridaten (esse) T. najostrejše kazni, habet aliquid ex iniquo omne magnum exemplum T.

6. zgled = dokaz: hisce ego rebus exempla adiungerem, nisi … Ci., exempla rerum C. dejanski zgledi, exemplum insigne mutationis rerum humanarum, magna exempla casuum humanorum L., ut ex aliis legibus exempla ducamus, per quae appareat … Q.

exerceō -ēre -cuī -citum (ex in arcēre)

I.

1. (za)gibati, v tek spraviti, pognati, zagnati (zaganjati): si in me (pugnos) exercituru's Pl., adsiduo varioque exercita motu Lucr., quemadmodum stans iumentum … exerceri posset N., turbinem magno in gyro … atria circum exercere V. goniti po … , (Maeandros) … exercet aquas O. žene svoje … valove, exercita cursu flumina V. neprestano tekoče; z abl. instrumenti: assiduis bracchia telis exercere O. gibati roke ob …

2. occ.
a) vzri(va)ti, razri(va)ti, razrvati, razkopa(va)ti, orati, obdel(ov)ati, vzburka(va)ti, razburka(va)ti: exercere Rutulos colles, solum presso sub vomere, humum in messem, pinguia culta, tellurem, terram V., paterna rura bobus suis H., praedia rustica L., vineas, arbusta, campos Plin. iun., arva, Aegyptum T., agros Dig., indomitas qualis undas exercet Auster H.
b) k delu naganjati, k delu priganjati, goniti, pojati, poditi; med. poditi se, pojati se: familiam Ca., servos Ter., exercete, viri, tauros V., equos aequore campi exercere V. po poljani poditi, apes per rura exercet labor V. poja okrog po … , famulas ad lumina longo penso exercere V., cura salicti exercet rusticum V. daje kmetu dosti dela; pueri exercentur equis V. se ukvarjajo s konji, podijo konje, (apes) exercentur agris V., Romani in munitionibus exercentur C. se ubijajo z … ; v slabem pomenu = utruditi, upehati, ugnati (uganjati): exercito corpore fessus in lecto quiescebat S. utrujen zaradi telesnega napora, (equae) neque opere neque cursu exerceantur Col., exercere feras Icti.

3. pren. razgrebsti (razgrebati), vznemiriti (vznemirjati), razburiti (razburjati), preganjati, mučiti, stiskati: ignem exercentibus Euris O., exercere venatu saltus opacos Sil., casūs, in quibus me fortuna vehementer exercuit Ci., ambitio animos hominum exercet S., multiplex cura patres exercebat S., non te nullius exercent numinis irae V. te preganja, fatis exercitus V. preganjan, ergo exercentur poenis V. jih zadevajo kazni, Venus exercita curis V., aurum et purpura curis exercent hominum vitam Lucr., strenua nos exercet inertia H., pectora rebus vestris exercita sunt O. so se za vas mučila, promulgata lex exercuit civitatem L., quae (centumvirales causae) me exercent magis quam delectant Plin. iun.; mučiti, trpinčiti (medic.): alios astricta, alios resoluta alvus exercet, teretes (lumbrici), qui pueros maxime exercent, si vero sudor exercet Cels.

II.

1. (z vztrajnostjo) vaditi, (iz)uriti, (iz)vežbati; refl. in med. vaditi (uriti, vežbati) se: in hoc vocem et vires suas Ci., iuventutem C., remiges N., corpus S., Cu., in gramineis membra palaestris V.; sese saliendo, se ad cursuram Pl., quam quisque norit artem, in hac se exerceat Ter., exercere se in curriculo Ci., notavi in porticu gregem cursorum cum magistro se exercentem Petr., exerceri in venando Ci., dum armis exercetur Ci. se vadi v orožju, cum exercentur (athletae) Ci., ludicra exercendi (telesnih in orožnih vaj) aut venandi consuetudo Ci., exercebatur plurimum currendo et luctando N., pueros ante urbem lusūs exercendique causā producere L. da se vadijo; pt. pr. exercēns refl. vadeč: spectavit adsidue exercentes ephebos Suet.; pren. duševno vaditi, učiti, izobraziti (izobraževati): quid te exercuit? Ci., quod genus belli esse potest, in quo illum non exercuerit fortuna rei publicae Ci., exercere memoriam Ci., ingenium Corn., Q., ingenium nemo sine corpore exercebat S., exercere linguam litibus O., vario modo discipulos Suet.; refl. in med.: exercere se vehementissime in his subitis dictionibus Ci., se cotidianis commentationibus acerrime Ci., in hoc genere exerceri apud magistros Ci., pueri … discunt, exercentur Ci. ep., optimis studiis exerceri Cu., exercebatur apud Arellium Fuscum Sen. ph. učil se je, ne aliter exerceri velint Q.; tudi voj. (v orožju) vaditi, (iz)uriti: copias cogere, exercere, equos parare coepit C., se hoc genere pugnae exercuisse C., regem armavit atque exercuit adversus Romanos N., in armis Macedonas et mercenarios milites exercere L.

2. (vztrajno kaj) izvrševati, opravljati, upravljati, oskrbovati, ukvarjati se s čim, kazati kaj: dura imperia V., imperium Cu., Sen. ph., in plebe regnum L., medicinam Ci., medicinam fame Plin., quam scit uterque, libens exerceat artem H., exercere arma, palaestras, labores V., vindemia, propter quam totius anni labor exercetur Col., exercere pharetram aut acres arcus Val. Fl., exercere facundiam S. fr., T. ali (met.) verba L. ukvarjati se z besedno umetnostjo, gojiti jo; drž.pr. in jur.: exercere iudicium Ci. soditi, quaestionem Ci., S., L. preiskavo odrediti, preiskovati, vectigalia Cu. upravljati; pesn.: vocem Pl. oglasiti se, cantūs V. peti, balatum V. (za)beketati, choros V. voditi, vices V. v službi se vrstiti, pacem aeternam et hymenaeos V. negovati … in obhajati … , commercia sociae linguae O. ob skupnem jeziku med seboj občevati; z abstr. obj.: izvajati, izpolnjevati, izvršiti (izvrševati), gojiti, izpustiti (izpuščati) (jezo na koga), (po)kazati: amorem Pl., amores ad aliquam Cat., civile ius Ci., crudelitatem non solum in vivo, sed etiam in mortuo Ci., libido crudelitatis exercendae Ci., exercere inimicitias Ci., inimicitias in tanta re S., inimicitias cum aliquo S., ali simultates cum aliquo S., L. v sovraštvu živeti s kom, iras O., odium in prole paternum O., odium in aliquem Vell., in aliquo vim suam N., ali in aliquo opes L. svoj mogočni vpliv izvajati, vim victoris Fl., victoriam L. izvajati (izkoriščevati), victoriam crudeliter S., acerrume victoriam nobilitatis in plebem exercuerat S., victoriam foede in captis exercere L. po zmagi nemilo ravnati z ujetniki, exercere libidinem et avaritiam in socios L., iustitiam Plin. iun.; pesn.: exercere diem V. svoj dnevni posel opravljati, sitim Sil.; occ. ukvarjati se s čim, obdelovati kaj: Cyclopes exercent ferrum V. kujejo, (Arachne) antiquas telas exercet O. prede marljivo kakor prej, non arma iuventus exercet V. ne suče orožja, arma contra patriam exercere T. nositi, metalla auri atque argenti exercere L. zlato in srebrno rudo kopati, neque arva aut metalla aut portus nobis sunt, quibus exercendis reservemur T., armorum officinas exercere T., exercere piraticam, piraticam adversus patriam Iust. cauponam Dig., krčmariti, navem Icti. ukvarjati se z ladjarstvom, pecuniam, fenus Icti. denar na obresti posojati, exercitae pelles Cael. ustrojene. — Adj. pt. pf. exercitus 3

1. izvežban, izurjen, izšolan, vajen česa: Cl., ad cubituram magis sum exercita Pl. ap. Non., civitas cotidianis exercita bellis C., exercere bello, militiā, tantis rebus T., Agrippina exercita ad omne flagitium T., exercita eloquentia T., trinitas agendis rebus exercitior facta Tert.; z inf.: exercitus velare odium fallacibus blanditiis T. Adv. komp. exercitius bolj izurjeno: Ap.

2.
a) (o osebah) hudega vajen, v hudem (v nadlogah) izkušen: Plin. iun., omnibus iniquitatibus exercitus Ci. ep.
b) pren. (o razmerah) poln nadlog, težaven, mučen: Plin. iun., quid laboriosius, quid magis sollicitum, magis exercitum dici potest? Ci., dura hiems, exercita aestas T., finem tam exercitae militiae orabant T., pueritia exercita Suet.

exercitātiō -ōnis, f (exercitāre)

1. vztrajna vaja, neprestano, ponavljajoče vadenje, urjenje: Vell., Val. Max., Cels., cotidiana C., magnum opus est egetque exercitatione non parva Ci., ut exercitatione ludoque campestri uteremur Ci. neprestane telesne vaje na Marsovem polju, egregia exercitatio in dialecticis Ci., fecit idem in exercitationum generibus N.; s subjektnim gen.: exercitatio iuventutis Ci.; z objektnim gen.: cotidiana exercitatio dicendi Ci. vaja v govorništvu, exercitatio ingenii, linguae Ci., corporis Cu., illa exercitatio cogitandi Q.

2. met.
a) neprestano opravljanje, neprestano izvrševanje: stuprorum et scelerum exercitatione assuefactus Ci., exercitatio virtutis Ci., Iust., convicii Ci. uporaba.
b) izvežbanost, izurjenost: propter exercitationem usumque dicendi Ci., quid tibi iuris civilis exercitatio profuerit, non intellego Ci., exercitatio in armis Ci., superiorum pugnarum exercitatio C. izurjenost, dosežena v prejšnjih bojih.

exigō -ere -ēgī -āctum (ex in agere)

I.

1. izgnati (izganjati), odgnati (odganjati), pregnati (preganjati), spoditi: exigere omnes foras Pl., uxorem Pl., Ter., Suet., odsloviti, zavreči, hiberno tempore non prius pastum (na pašo) exigere, quam pruina evanuit Varr., Tarquinius exactus est Ci., post reges exactos Ci., exactos tyrannos … bibit aure vulgus H., hoc initium fuit exactorum N., lupos fames exegit V. je ven pognala, exactus furiis suis O., exigere elephantos ultra aciem Cu. Od kod? z abl.: indigne exigor patriā innocens Naev. fr., campo exiguntur quadrigae L., eum domo exegerunt L.; s praep.: virum ab se Pl., capellas a grege Varr., reges ex civitate Ci., hostem e campo L., cervam e montibus L., e stratis corpus Stat. vskočiti s … Pren.: labore lassitudo est exigunda ex corpore Pl., vestimentis exigere frigus atque horrorem Lucr., exigere curas H., non vis exiget otium H., ne bo pregnala (motila) miru, agrorum exigere fructūs L. izvažati, merces Col. prodajati, aliquem vitā exigere Sen. ph. usmrtiti; pesn.: Hebrus exigit aquas O. izliva svoje vodovje v morje.

2. occ.
a) igralca ali igro žvižgaje ali cepetaje z odra pregnati, izžvižgati, izcepetati, v pass. tudi = propasti: spectandae an exigendae sint vobis prius Ter., partim sum earum exactus Ter.
b) (o rastlinah) pognati (poganjati): radices Cels., latum folium, duplices uvas, brevem materiam Col.
c) (kako orožje) pognati (poriniti) v kaj, skozi kaj, zamahniti s čim v kaj, prebosti kaj: ensem per costas, ensem per medium iuvenem V., ferrum per ilia V., O., ferrum per viscera Lucan., gladium per viscera Fl., exactus viribus (s silo) ensis O., exigere tela in aliquem Sen. ph., manum Q., illum exigit hasta Val. Fl.; pren. (pri)siliti k čemu: exigi in poenas Stat.

II.

1. izterjati, poterjati, pobirati, preje(ma)ti, s silo nabaviti (nabavljati), zahtevati: frumentum, numerum tritici, nomina sua, nummos, pecunias a civitatibus pro frumento, quaternos denarios in singulas vini amphoras portorii nomine, vectigalia Ci., tributa Ci. ep., in nautis remigibusque exigendis Ci. pri nasilnem odvzemu, exigere acerbissime pecunias imperatas, obsides ab Apolloniatibus, equitum peditumque certum numerum a civitatibus C., aes H., vigilias vicatim L., talenta Cu.; z dvojnim acc.: unum quemque iuxta vires exegit tam argentum quam aurum Vulg.; v pass. z acc. rei: exigor portorium Caecil. fr. carina se zahteva od mene, sese pecunias maximas exactos esse Q. Metell. Num. ap. Gell.

2. occ. zahtevati, da se kaj pogodbi primerno opravi, od tod
a) (uradno o cenzorjih) nadzorovati: sarta tecta L. stavbno stanje (poslopij), viam tensarum Ci., aedes privatas velut publicum opus L., opus Col.; pesn.: ipsa, quod hae faciunt, opus exigit O.
b) meriti, izmeriti, odmeriti, premeriti (premerjati), umeriti (umerjati), preteht(ov)ati, preisk(ov)ati: ad perpendiculum columnas Ci., aliquid mensurā, materiam ad regulam et libellam Plin., pondus margaritarum suā manu Suet.; pren. meriti, preteht(ov)ati, presoditi (presojati): ad summam veritatem legitimum ius Caelius in Ci. ep., nolite ad (po z loc.) vestra instituta exigere ea, quae Lacedaemone fiunt L., exigere opus ad vires suas, humanos ritus ad caelestia O.

3. pren.
a) zahtevati, siliti k čemu: a teste veritatem exigunt Ci. zahtevajo, exspectabo ea, quae polliceris, neque exigam Ci., exigere promissum ab aliquo, a se mercedem caritatis suae Ci., duplices ab aliquo mercedes Q., officia a suis, a singulis ius iurandum Cu., rationem Val. Max., Sen. ph. idr., ab aliquo rationem alienae culpae Sen. rh., disciplinam severissime Suet.; o kazni (ki se je sprva le plačevala, in sicer z živino ali denarjem): antiquo memores de vulnere poenas exigit alma Venus O. Venera zahteva nespravljivo kazen za … = kaznuje za … , tako tudi: exigere a violatoribus gravia piacula L. hudo jih kaznovati, supplicium de aliquo Fl. kazen izvršiti na kom, ab aliquo exigere ultionem necati infantis Iust. maščevati se komu zaradi … ; pesn. z dat.: huic poenam exigit ira deae O. ga kaznuje, exigerem nostrae qualia damna notae? O. V pass. z acc. rei: intellegeres, quod multo minora exigaris ab eo Vulg. da te dokaj manj kaznuje, ferus sacrae viae vastator poenas exactus est vastationis suae Cass. je bil kaznovan za … , je pretrpel kazen za … — Skladi (glag. v pomenu zahtevati): s finalnim stavkom: hanc a te operam exigo, ut me audias Ci., si tamen, ut referam breviter mala iuncta pudori, exigis O., ille haud amplius, quam ut duo ex tribus filiis secum militarent, exegit Cu., cum exigis a quoquam, ne peieret Iuv., nihil … a comitibus exegerat quam ne potestas cuiquam capitis sui fieret Suet.; z ACI: Suet., Paul. (Dig.); v pass. z NCI: ubi exigitur argentarius rationes edere Ulp. (Dig.); o stvareh, večinoma abs.: ubi res vigiliam exigeret Vell. ko bi bilo treba budnosti, prout res exigit Plin. nanese, si ita res familiaris (gospodarstvo) exigat T., si quid res exigeret Vell.
b) occ. povprašujoč zvedeti, izvedeti, izprašati kaj: facta alicuius O., exacta refero V. kar sem izvedel, rei causam exigere Cu., exactum et a Titidio Labeone, … cur … ultionem legis omisisset T.; prim.: rationem saporum exigere H. proučiti.

III.

1. (do konca) dognati, dovršiti, izvršiti, (do)končati: exegi monumentum H., exacta carmina H., iamque opus exegi, quod … O., his demum exactis V., exactus tenui pumice versus eat Pr. skrbno opiljen, suo cultu ad magnificentiam exacto Cu., commentarii ita exacti Q.

2. mimo česa iti, mimo česa priti, kaj preiti, prehoditi (prehajati), prevoziti (prevažati), za seboj pustiti (puščati) kaj: cum primus equis exegit anhelis Phoebus Athon Val. Fl., exigere hibernum mare Plin.

3. pren.
a) (dobe) preteči (pretekati), dokončati: mediam dies exegerat horam O., Iuppiter … spatiis exegit quattuor annum O. je leto v štiri dobe dokončal, Phoebe, qui aestivos spatiosius exigis ignes Pr. = ki delaš dolge poletne dneve; v pass. = izteči se, poteči, preteči, miniti: tertiā vigiliā exacta, temporibus exactis Ci., aestas prope exacta erat C., ante exactam hiemem C. pred koncem zime, iam aestatem exactam esse S., aestatibus tribus exactis V. po preteku treh poletij, annuus exactis completur mensibus orbis V., dies exactus erat O.; occ. prebiti, preživeti: aerumnam Pl. prestajati, malam aetatem Pl., exactā aetate mori Ci. v visoki starosti, zelo prileten, exacta sua aetate S. ko se je bližal smrti, exigere aevum Lucr., V., O., vitam Ca. fr., Luc. fr., Ter., S., Vitr., Val. Max., Petr., Sen. ph., ut tecum annos exigat omnīs V., exacto tempore vita cedat H., eodem anno Q. Fabius Maximus moritur exactae aetatis L., ali exacta aetate feminae T. v visoki starosti, exigere senectutem Val. Max., noctem Petr., triginta dies in exspectatione mortis Sen. ph., diem supremum noctemque T., exacto per scelera die T., exigere ullum tempus iucundius Plin. iun., exactā pueritiā Iust.
b) določiti (določati), odrediti (odrejati), ukreniti (ukrepati), skleniti (sklepati), posvetovati se, dogovoriti (dogovarjati) se glede česa, pogajati se za kaj, preudarjati kaj, premišljati kaj: non satis exactum, quid agam Ci., ali nec satis exactum est, corpus an umbra forem O. še ni določeno (dognano, gotovo), non habet exactum, quid agat O. ne ve natančno, de his rebus ut exigeret cum eo Plancius in Ci. ep., tempus secum ipsa modumque (moriendi) exigit V., talia exigentīs … hostes oppressere L. sklepajoče, talia secum exigere O., quo (die) de his coram exigere possimus Plin. iun. — Od tod adj. pt. pf. exāctus 3, adv. -ē, dovršen = natančen, točen, določen, popoln, skrben: difficile est, quot ceciderint, exacto numero affirmare L., exacta fides O., acies falcis Plin., frugalitas Sen. ph., cura exactior Suet., nil exactius … est Mart., exactissimus cultus caerimoniarum Val. Max., exactissimum ingenium Sen. rh., vir exactissimus Plin. iun., exactissima diligentia Front., exacte perorare Sid., exactius disserere Gell., exactissime pascere Sid.; z gen. (v čem): morum fabraene exactior artis O.

exiguus 3, adv. -ē (ex in agere; prim. ambiguus) „skopo odtehtan“, „natanko umerjen“, od tod

1. ozek, tesen, skop = pičel: toga H., exigue sumptum praebere Ter., exigue et exiliter ad calculos revocare amicitiam Ci., exigue dierum habere triginta frumentum C. komaj za 30 dni.

2. (krajevno) tesen, majhen: fines, pars terrae Ci., castra, civitas C., aedificia Hirt., locus, sedes, rus, urbs, pars montis V., casa O., vicenariam exiguiorem faciunt Front.; subst. exiguum -ī, n majhnost, majhen del: campi, spatii L.; occ. majhen = majcen, kratek, droben, šibek: cor Ci., corpus N., H., femur H. suho, umbra H., mus V., Calvus O.

3. (po količini) majhen, neznaten, malo česa: exiguus numerus oratorum, non exigua pars populi, exiguae copiae amicorum Ci., exiguis copiis dimicare N., exigere humor, pulvis V., census H., haustus O., exiguior aqua Ulp. (Dig.), aridum si dabis, exiguius dato Col., de fratrum populo exiguissima pars restat O., legatum exiguius Paul. (Dig.), exiguissima legata Plin. iun.; subst. neutr. = malenkost, malo: exiguum naturalis vigoris L., aquae O., tritici Cu., mellis Plin., salutis Sil., exiguo adsueta iuventus V. zmernosti (na)vajena, exiguum tument vela Lucan., exiguum sapio Plin. iun.

4. (časovno) kratek: tempus, vita, vitae curriculum, dies (rok) Ci. exigua pars aestatis C., exigua nox V., requies O.; subst. neutr. = malo časa, nekoliko časa: exiguum contingis amanti O., exiguo post obitum eius Plin. (za) malo časa po … , exiguum dormire, exiguum temporis Plin. iun.

5. (po kakovosti) majhen, neznaten, skop = skromen, nepomemben, slab(oten): fructus, ingenium, laus Ci., pabulatio, facultates C., vires, ignis, solacia V., vox V., Q., Suet. slaboten, tenek, exiguior vox Ulp. (Dig.), exiguus sonus, exiguum conamen, exiguae dapes O., elegi H., materia Ph., genus exiguius, nummi exiguiores Ulp. (Dig.); z gen.: exiguus animi Cl.

Opomba: Komp. exiguior -ius in superl. exiguissimus 3 neklas.

exōcoetus -ī, m (gr. ἐξώκοιτος) eksocet, riba, ki baje hodi na kopno spat: Plin.