Franja

disserō² -ere -seruī -sertum z besedami razložiti (razlagati), razpravljati, pogovarjati se, obširno govoriti, predavati, pretresati, v pretres vzeti; abs.: disserendi subtilitas, in disserendo mira explicatio Ci., acumen disserendi Q. bistroumno pretresanje; s proleptičnim obj.: eadem, ista, multa Ci., quod in senatu pluribus verbis disserui Ci., disserere res L.; s praep.: disserere de teste, de re publica Ci., de eo pauca, de tam perspicuis rebus diutius disserere Ci., quae Socrates supremo vitae die de immortalitate animorum disseruisset Ci., ea, quae … inter me et Scipionem de amicitia disserebantur Ci., disserere cum aliquo, cum aliquo de aliqua re, in utramque partem, de aliqua re in contrarias partes Ci., pro legibus L., contra ista Ci., adversus ea T.; z adv. in adv. določili: bene, accurate, varie, contra Ci., hoc modo S., in (= ad) hunc modum S., Cu.,; z ACI: Ci.; z odvisnim vprašanjem: Ci., L., Q. Šele poklas. trans.: disserere libertatis bona T., eius negotii initium, ordinem, finem curatius T., seditiosa de continuatione tributorum T. — Prim. disertus.

dissideō -ēre -sēdī (—) (dis in sedēre) „narazen sedeti“, od tod

1. ločen, oddaljen biti: Cl., omnem … sceptris (dat.) terram quae libera nostris dissidet externam reor V., quantum Hypanis Veneto dissidet Eridano Pr., ab omni dissidet turba procul Sen. tr., qui partitis dissederat ante maniplis Sil.; occ. raz(po)tegnjen biti: si toga dissidet impar H. če je toga poševno potegnjena, inaequalia dissident supercilia, supercilia dissidentia Q. narazen stoječe (naspr. constricta).

2. pren.
a) (o bitjih) ne skladati se, ne strinjati se, drugače misliti, drugačnega mnenja biti: de re una dissident, de ceteris congruunt Ci., cum Cleanthe dissidet Chrysippus Ci., me non cum homine solere, sed cum causa dissidere Ci., homines nobiles ita dissident a nobis animo et voluntate Ci., dissidere re, non verbis Ci.; pesn. z dat.: dissidens plebi Virtus H.; occ. (v sovražnem pomenu) spreti se, v sporu (neslogi) biti, nesložen biti, navzkriž si biti: cum is tribunus plebis capitali odio a Q. Pompeio … dissideret Ci., cum Octavio conlega Cinna dissedit Ci., non consiliis solum et studiis, sed armis etiam et castris dissidebamus Ci., dissidebat ab eo Eumenes N., dissidet hostis in Arminium et Segestem T. je razcepljen v Arminijevo in Segestovo stranko; pesn.: Medus infestus sibi luctuosis dissidet armis H. je razcepljen v stranke; abs.: Ph., quod … dissideat interim miles T. je uporen, mox dissedit (sc. a Iulia) Suet.; brezos.: propter quos (histriones) dissidebatur Suet.
b) (o stvareh, poseb. o abstr.) ne ujemati se, razlikovati se, upirati se, nasprotovati (si), navzkriž si biti: scriptum a sententia dissidet Ci., cum corporis partes inter se dissident Ci., iracundia dissidens a ratione Ci., temeritas a sapientia dissidet plurimum Ci., opiniones inter se dissidentes Ci., cupiditates inter se dissident Ci., sensus (mnenja) dissidentes N., voluntas scriptoris cum scriptore dissidet Corn., dissidet (je polno protislovij) et variat sententia O., fama a fide dissidet O., feritas dissidet a studiis tuis O., ambitio dissidens Ph. uporna, non dissidet a voce gestus Q.

dissiliō -īre -siluī (—) (dis in salīre)

I.

1. razpočiti se, razleteti se, (po)pokati, počiti: Val. Fl., Sil., Pall., Amm., dissiliunt aera (frigore) V., mucro glacies ceu dissiluit V., dissilit omne solum O., dissilit incus Plin., dissiliunt nubes multo impetu Sen. ph.; (o bitjih): dissilire risu Sen. ph. ali felicitate Petr. počiti od … , boves dissilire degustatā bupresti Plin.

2. razmakniti (razmikati) se, ločiti se, razdeliti se, razcepiti se, razdvojiti se: fit, ut diversa repente dissiliant Lucr. (o atomih), haec loca … dissiluisse ferunt V. so se baje odtrgali drug od drugega, impius ignis dissiluit Sil.; z dat.: dissilire gelido Olympo Cl. ločiti se od …

3. pren.: vox ubi dissiluit semel in multas Lucr. se je razdelil, gratia sic fratrum dissiluit H. tako se je soglasje med brati razdrlo.

— II. (s pf. disiliī) odskočiti: dissiliit Ionathas Vulg.

dissimilis -e, adv. dissimiliter nepodoben, neenak, druge vrste, drugačen, različen; abs.: naturae dissimiles Ci., dissimillimi motus Ci., dissimilis lingua S., dispares (sc. magnitudine) ac dissimiles (sc. formā) gladii L., oppidum haud dissimiliter situm S.; z abl. limitationis: labor voluptasque dissimillima naturā Ci. po svojem bistvu popolnoma različna staleža, dissimilis moribus S.; z dat.: nihil tam dissimile quam Cotta Sulpicio Ci., erat huic iudicio longe dissimilis illa contentio Ci., fide patri dissimillimus Vell., heu, quam dissimilis exitus initiis adest Sen. rh., haud dissimiliter navibus L. prav tako kakor ladje; z gen. (o notranji, duševni različnosti): fuit tum sui dissimilis Ci., sui dissimilior videbatur fieri cotidie Ci., cives tui dissimillimi Ci., lex legis dissimillima Ci., mei dissimiles N., Scetani dissimilis sis H., si qui dissimiles eorum essent Cu.; s praep.: duo fuerant per idem tempus dissimiles inter se Ci., qui sunt inter se dissimiles et aliorum Ci., cum inter vos in dicendo dissimilimi sitis Ci., dissimiles longe inter se variique colores Lucr.; non dissimilis ab eo Lact., Flacci epistularum libri titulo tantum dissimiles a sermonum (sc. libris) sunt Porph.; ret.: aetate et formā haud dissimili in dominum erat T. proti gospodu (= v primeri z gospodom) = gospodu je bil precej podoben; z atque (ac), quam, et: quod non est dissimile atque ire in Solonium Ci. ep. je toliko kakor iti na … , etsi erat non dissimile atque Alexandriae genus aedificiorum Auct. b. Alx., nec dissimilis Caesaris fuit Vell., dissimilis est militum causa et tua Ci.; s tam … quam: quid est tam dissimile quam Demosthenes et Lysias Ci.

dissimulō -āre -āvī -ātum kaj „nepodobno narediti“, od tod

1. koga nespoznavnega (kaj nespoznavno) narediti (delati), ne kazati tistega, kar je v resnici, skri(va)ti: canae capillos dissimulant plumae O., nec se dissimulat O. ne skriva se pod drugo podobo, d. natum cultu (s preobleko) O.; med.: Achilles veste virum longā dissimulatus erat O. je skril svojo moškost pod dolgo (žensko) obleko; pesn.: dissimulata Perillae nomine Metella O. pod imenom Perila skrita Metela.

2. pretvarjati se, pritajiti (pritajevati) se, potuhniti se, prikrivati; abs.: sed quomodo dissimulabat Pl., quare delectant homines … ludi, etiam illos, qui dissimulant, non solum eos, qui fatentur Ci., quid taces? quid dissimulas? Ci., non dissimulat Ci. nič ne prikriva, suspicionem dissimulando sedare Ci., litteris perlectis Domitius dissimulans in concilio pronuntiat C., dissimulandi causā S. da bi s tem prikril svoje namene, avidi coniungere dextras ardebant; … dissimulant (sc. ardorem suum) V., male salsus ridens dissimulare H., desine dissimulare Tib.; ex dissimulato neopaženo: aiebat non esse occulte nec ex dissimulato blandiendum Sen. ph., ex male dissimulato agebat aemulum Vell. ne dovolj neopaženo; trans. kaj prikri(va)ti, pritajiti (pritajevati), zatajiti (zatajevati), ne pustiti vedeti, zamolč(ev)ati; z obj. v acc.: L., Cu. idr., nec … quicquam simulabit aut dissimulabit vir bonus Ci., sunt in hoc ordine, qui … ea, quae vident, dissimulent Ci., quanto haec dissimulare et occultari … praestet? C., d. febrem, metum H., nomen suum O. prikrivati svoje ime = vzdeti si tuje ime, dissimulant deos O. prikrivajo svoje božanstvo, tauro dissimulante deum (svoje božanstvo) O., d. crudelia gaudia O., eloquentiam Q., veniam … petens, quod ei Vettios, Plautios dissimulavisset T.; pass.: neque dissimulari tantum scelus poterat Ci., (ut) tenuitas dissimulari non queat Ci., dissimulato intellectu, dissimulata seditio T.; med.: dissimulata deam Stat. prikrivajoča svoje božanstvo; z ACI: Pl., Cu., Q., Suet., cui … Cn. Plancio numquam dissimulavi me plurimum debere Ci., neque se Sullanum esse dissimulat Ci.; z odvisnim vprašanjem: quae rebus sit causa novandis, dissimulent V., quid ipse sim secutus, promam, nec umquam dissimulavi Q.; s quin: Gell., me … ille versus dissimulare non sinit, quin delecter Ci.; s quasi: dissimulabo hos quasi non videam Pl.; z de: Dig., Volturcius … dissimulare de coniuratione S. Od tod adv. pt. pr. dissimulanter neopaženo, (na) skrivaj, tajno: O., Amm., Demetrius dissimulanter asservari iussus est L., verba d. conclusa Ci., non (ne, neque) d. Ci., Suet. neprikrito, gratias populo Romano non d. tullit, quod … Val. Max. odkritosrčno se je zahvalil rimskemu ljudstvu, da … , alii (ante finem recedunt) d. et furtim Plin. iun.

3. vnemar pustiti (puščati), omalovaževati, ne ozirati se, ne meniti se, prezreti (prezirati): dissimulatus Marcii Macri (consulatus) T., Acilia … sine absolutione, sine supplicio dissimulata T., conscientiā belli Sacrovir diu dissimulatus T. očitalo se mu je, da je dolgo prikrival Sakrovirov upor, čeprav je zanj vedel; occ. zanemariti (zanemarjati), zamuditi (zamujati): d. damnosam curationem P. Veg., plerumque ab eis docendis (v sl. z infinitivnim stavkom) male dissimulatur Aug., quod dissimulatum Amm.

dissipō, st.lat. dissupō, -āre -āvī -ātum (dis in *sipāre, *supāre [supat: iacit, unde dissipat: disicit, et obstipat: obicit, et insipat (?), hoc est inicit P. F.]; prim. gr. σκίμπτω mečem, lat. obsipāre, insipere, sl. sipati, razsipati)

1. razmeta(va)ti, raztres(a)ti, raztros(i)ti, razdeliti (razdeljevati): Col., aliud alio Ci., quam (Medeam) praedicant in fuga fratris sui membra … dissipavisse Ci., dissipati liberi Ci. po svetu raztepeni, dispersi ac dissipati discedunt C., d. scintillas ignis, ardoris semina Lucr., ossa Quirini H., ossa Sil., aër dissipat humorem Vitr.; nunc in mille curias contionesque … dispersam et dissipatam esse rem publicam L. razdeljena.

2. occ.
a) na silo razkropiti, razpršiti, razgnati, razpoditi, α) voj.: hostes Ci. ep., dissipatis ac perterritis hostibus C., Carnutes … dissipantur in finitimas civitates Hirt., in fugam dissipati sunt L., d. phalangem L., ordines L., Front., ceteros Cu., ut dissipatos tota acie currus vagari … vidit Cu., d. classem Lentulus in Ci. ep., Fl., copias, praesidia Fl., aciem Sil.; enalaga: dissipata fuga, dissipatus cursus L. β) v nevojaškem pomenu: d. concursum impiorum Ci.; pesn.: sicut aper … dissipat ore canes O., ille (aper) … obliquo latrantes (canes) dissipat ictu O.; od tod (kakor merjasec razgnati =) odsekati, razsekati: partem capitis galeaeque ferinae dissipat Val. Fl., galeae nexūs ac vincula dissipat imae Val. Max., male defensum fragili conpage cerebrum dissipat Lucr.
b) α) medic. razkrojiti (razkrajati), razbliniti (razblinjati): humorem Cels. β) med. dissipari (o vodi) razdeliti se (v potoke): late Varr., aqua rivis dissipatur Vetus oraculum ap. L.; tudi refl.: cibus se dissupat Lucr.
c) (govorice idr.) raztresti, raztrositi, raznesti (raznašati): famam, maledictum, sermonem Ci., extractus rumoribus falsis, quos conspirati … de industria dissiparant Suet., rumor dissipatus, destinasse victorem Vitellium permutare hiberna legionum Suet.
č) razsipati = raztepsti (raztepati), zapraviti (zapravljati), (po)tratiti: patrimonium Crassus ap. Ci., rem familiarem Ci. ep., fortunas, a maioribus possessiones relictas Ci., pecunia publica dissipata Ci., d. reliquias rei publicae Ci. zadnje državne moči porabiti, avitas opes per luxum T. z razkošnostjo potratiti.

3. pren.
a) širiti, razširiti (razširjati); raztres(a)ti: ignis totis se passim castris dissipavit L., dissipatum passim bellum L., piceum per ossa venenum d. O.; qui dissipatos homines congregavit Ci. raztresene = nedružabne, omnia fere, quae sunt conclusa nunc artibus, dispersa et dissipata quondam fuerunt Ci.
b) razdejati, razbi(ja)ti, pokonč(ev)ati, uničiti (uničevati): statuam Ci., cuncta disturbare ac dissipare Ci. (o ognju), d. tecta L., turres quadratas Vitr.; homo fractus et paene dissipatus Ci.; dissipat Euhius curas edacīs H. prežene, magister dissipat amplexūs Stat. na silo prekine. — Od tod adj. pt. pf. dissipātus 3 raztresen, nezvezan, ne dobro (ne prav) strnjen: oratio Ci., facilius est apta dissolvere quam dissipata conectere Ci.; pren. (o govorniku): in instruendo dissipatus Ci. v čigar govoru se pogreša stik med posameznimi deli.

Opomba: V tmezi: disiectis disque supatis (= disiectis dissupatisque) Lucr.

dissolvō -ere -solvī -solūtum

1. narazen spraviti (spravljati), kar je bilo zvezano (spojeno), razvez(ov)ati, odvez(ov)ati, razstaviti (razstavljati): scopas (gl. scōpae) Ci., clipeum Ci., arborum radices Varr., contextum, nodos omnes Lucr., animam Lucr. umreti, pontem N. podreti, navigium Ci. ep., navem Ph., stamnina Tib., monumenta Sen. tr. ali ilia risu Petr. razgnati, pinūs lamnā Val. Fl. razpiliti = razžagati, simulacrum Iovis Suet. s podstavka sneti, dissolutis membris insistere non potuit T. ker je imela ude spahnjene; pesn. z vokalnim u: (puppes) né temere ín mediís dissoluántur aquís O. da ne razpadejo; occ.
a) razstaviti = raztopiti (raztapljati), topiti: nubes, nubila solis calore, aes Lucr., resinam oleo Plin., fel aquā dissolutum Plin., stomachum d. Plin. povzročiti drisko.
b) kaj hudega pregnati, razbliniti: inflationes, dolorem capitis Plin.; pren.
a) ret. (periode, sestavke, verze idr.) razvez(ov)ati, razstaviti (razstavljati), brez zveze pustiti (puščati): orationem Ci., bene structum collocationem permutatione verborum Ci., versum H., argumenta Q.
b) (kako vprašanje, problem idr.) (raz)rešiti: captiosas interrogationes Ci., non poterit ratio dissolvere causam, cur … Lucr.

2. pren.
a) oprostiti, rešiti (opravkov, sitnosti): dissolvi me Ter., dissolve me Pl. odpravi me = povej mi, dissolvere pro sua parte (sc. se) Ci. pobotati (spraviti) se.
b) odpraviti (odpravljati), razveljaviti (razveljavljati), ukiniti (ukinjati), uničiti (uničevati), ugonobiti (ugonabljati): d. iura, iudicia, acta Caesaris, interdictum Ci., omnes leges Caesaris hac lege dissolvuntur Ci., d. amicitiam Ci. ali societatem N. razdreti, in dissolvenda severitate Ci., d. disciplinam severitatemque Auct. b. Alx., regia potestate dissoluta N., aetas … disturbans dissolvensque Lucr., eam (sc. mortem) cuncta mortalium mala dissolvere S., d. religiones, rem publicam L., imperium L. konzulsko oblast, neque … dissoluta quae Augustus voluisset T., d. leges, corpus Achaeorum Iust.; z acc. personae: senectus plerosque dissolvit T. oslabi.
c) ovreči, izpodbi(ja)ti, pobi(ja)ti: Erucii criminatio dissoluta est Ci., criminibus omnibus dissolutis Ci., utrumque dissolvitur Ci. se da ovreči, d. controversiam controversiā Corn., contra dicta d., dissolvitur varie, interim per partes dissolvitur Q., d. obiecta T.
č) occ. (po)plačati ([po]plačevati), izplač(ev)ati: qui dissolverem, quae debeo Ter., d. aes alienum Ci., neque quicquam (pecuniae publicae) ulli d. civitati Ci., ceteris … hoc nomen (dolg), quod urget, … dissolvere Ci., d. poenam, damna Ci., pecuniam pro his rebus dissolvit C., pristina vota novo munere dissolvo Cat.; abs.: non d., d. pro sua parte Ci., Scapulis difficiliore condicione dissolvit Ci.; med. (dvoumno): qui magno in aere alieno maiores etiam possessiones habent, quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt Ci. se nikakor ne morejo ločiti od posestev (= z njimi dolgove poplačati). — Adj. pt. pf. dissolūtus 3, adv. -ē

I. nezvezan, razpadel: Pl., navigium Ci. razpokano, stomachus Plin. oslabel, mlahav. — Sicer

II. le pren. „nezvezan“ =

1. ret. nepravilno zvezan: alterum nimis est vinctum, … alterum nimis dissolutum Ci., dissoluta oratio Q., nimis dissolutum genus orationis Ci., cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur Ci. brezvezno; od tod subst. dissolūtum -ī, n kot govorna podoba = ἀσύνδετον, brezvezje: Corn., contrarium et dissolutum Ci., Q.

2. nemaren, malomaren, brezbrižen, neskrben, nesamozavesten: animus, iudicium Ci., pater tam neglegens et dissolutus Ci., cupio in tantis rei publicae periculis me non dissolutum videri Ci., maluit crudelis quam dissolutus esse Ci., exstant libelli multo dissolutiores ipsis actionibus Sen. rh., dissolute factum Ci., minus severe (res confecta est) quam decuit, non tamen omnio dissolute Ci., dissolute decumas vendidisti (si dal v zakup) Ci.

3. lahkomiseln, nepremišljen, zanikrn, malopriden, prešeren, razuzdan, nesramen, razpuščen: filius, consilia Ci., liberalitas dissolutior, omnium hominum dissolutissimus Ci., (Alcibiades) luxuriosus, dissolutus … reperiebatur N., dissoluti mores Ph., dissoluta comitas Q., reprehensio dissoluti Q., dissoluta luxu mens T., non dissoluta clementia Plin. iun. ne lahkomiselna, adeo dissoluti Amm., dissolute scribere Ci. ep., dissolute hilaris Aug. prešerno; est dissoluti z inf. = lastnost lahkomiselneža (znamenje popolne lahkomiselnosti) je: Ci. (De offic. I, 28, 99).

dissonō -āre

1. neubrano (neskladno) glasiti se (zveneti): loci dissonantes Vitr.

2. pren. ne skladati se, ne ujemati se, ne biti primeren čemu, navzkriž si biti, razlikovati se: an universa … huius temporis culturae respondeant, an aliqua dissonent Col., d. a veritate Amm.; z dat.: plurima praeceptis historiae dissonantia Amm.; (o osebah): quā ratione euangelistae de numero dissonare videantur Ambr.

Opomba: Pf. act. dissonāvī: It.

dissonus 3

1. neskladen, neubran: clamores L., Plin. iun., voces L., questus T., dissonum quidam canere Ci. ap. Col. neubrane glasove, d. vapor Plin. sikajoča para; quiecunt dissona pervigili planctu vada Val. Fl.

2. pren. ne ujemajoč se, neenak, različen: per tot dentes dissonas sermone moribusque L., adeo nihil apud Latinos dissonum ab Romana re praeter animos erat L. kar bi se ne ujemalo z … , tam variae cultu gentes, tam dissona vulgi ora Lucan., d. venustas Q., regna Val. Fl., Prud., exercitus linguis moribusque dissoni T., d. lingua Sil., corda Sil. sovražna, carmina Stat. v elegičnem metrumu, diversi postulantium habitus ac dissonae voces Plin. iun., d. sententiae Arn., nationes Amm., d. elementa, sacra M.

dissors -sortis neskupen s kom (naspr. cōnsors): mea … ab omni milite d. gloria O. z nobenim vojakom skupna.

dissuādeō -ēre -suāsī -suāsum odsvetovati; abs.: Q., Suet., Gell., ego dissuadebam Pl., dissuasimus non Ci., dissuadente primo Vercingetorige C.; trans.: d. legem Ci., L., Vell., pacem L., suis bellum O.; pass.: minus placet quod consuadetur; quod dissuadetur placet Pl., ille ab amicis dissuasus fidem fraudavit Hyg.; z inf.: Corn., in his quoque certum studiorum facere delectum nemo dissuaserit Q.; z ACI: Sen. tr., Suet., qui non modo non censuerit captivos remittendos, verum etiam dissuaserit Ci.; z nikalnim finalnim stavkom: C. Gracchus ap. Gell., Gell.; z de: cum … de captivis dissuasurus esset Ci.

dissuō -ere -suī -sūtum (šiv) razparati; le pren. na široko razganiti (razgibati), na široko odpreti (odpirati): tunicam Hier., dissutis undique mālis Pers. s široko odprtimi usti; pesn.: altera (Nais) dissuto pectus aperta sinu O.; z abstraktnim obj. „razparati“ = razdružiti, razvezati, razdvojiti: amicitiae sunt … dissuendae magis quam discindendae Ci. (gl. discindō), recentem amicitiam scindere potius quam dissuere Hier., d. tenacium matrimoniorum nexūs Arn.

distaedet -ēre, v. impers. zelo mrzeti komu, sit (naveličan) biti česa: haud tui me neque domi distaedet Pl.; z inf.: cum hoc ipso distaedet (sc. me) loqui Ter.

distantia -ae, f (distāre)

1. „razmik“ = razpor, odprtje: oris hiscens d. Cael.

2. razmik, razdalja, oddaljenost, presledek: intervallorum Vitr., intervalla et distantias habere Vitr., quod longiores habent distantias ad mundum Vitr. ker se njihova tečajna višina veča, a longissimis distantiae suae finibus Plin.

3. pren. razlika, različnost; abs.: quin intercurrat quaedam distantia formis Lucr.; z gen.: Amm., d. formarum Lucr., tanta est inter eos distantia morum studiorumque Ci., d. caloris, condicionis Q.; v pl.: quaedam distantiae coloris rufi Gell. različice, qualitatum distantiae Arn.

distendō -ere -tendī -tentum (redko -tensum)

1. razpe(nja)ti, raztegniti (raztezati); razširiti (razširjati): d. hominem L., bracchia O., distenta umbracula O., tityos novem iugeribus distentus O., d. temonibus corpus Col., aliquem tormento Suet., rictum Q., ventrem Plin. nape(nja)ti, ovis sanguinariam herbam pasta toto ventre distenditur Col., cutis farta distenditur Hier.; d. aciem C., pontem medios in agros Lucan.; pass. distendi (o krajih) = razprostirati se: haec per octoginta sex milia distenduntur M.; pren.: inani distendi vanitate Arn. napihniti se od prazne domišljavosti.

2. occ. (do napetosti) napolniti (napolnjevati), natlačiti, nabiti: d. ventres suos Pl., nectare cellas, cytiso ubera V., horrea spicis Tib. Od tod adj. pt. pf. distentus 3 napolnjen, poln: lacte distenta ubera V., distenta ubera, distentius uber H., quadrupedes, cum viridi pabulo distentae sunt Q., distentus solitariā cenā Plin. iun., (Claudius) distentus ac madens Suet.; z gen.: carnis distentiore sagina Amm.

3. pren.
a) voj. sovražne čete narazen držati, osamiti (osamljati), jim na več mestih opravka da(ja)ti: hostium copias, hostes ab apertiore loco L.
b) razdeliti (razdeljevati): distendit ea res Samnitium animos L. je zbegala, consules … velut in duo pariter bella distenderant curas hominum L., d. curas unius pastoris Col.

distineō -ēre -tinuī -tentum (dis in tenēre)

1. narazen držati, ločiti: haec (tigna) … binis utrimque fibulis … distinebantur C., mare, quod late terrarum distinet oras Lucr., duo porrectus longe freta distinet Isthmos O., vasti plaga fervida regni distinet oceanum Lucan.; voj. čete (sovražno) narazen ali razkropljene držati, razpostaviti (razpostavljati), osamiti (osamljati): Caesaris copias C., legiones distinebat magnum flumen C. legijam je … onemogočala združenje, manūs distinendae causā C., qui (legatus) eam manum distinendam curet C., docet, quanto opere rei publicae … intersit manus hostium distineri C., late populati sunt tecta agrosque, ut distinerent Volscos L., d. regem (= regis vires) ancipiti bello L. kraljeve vojne moči razcepiti = prisiliti kralja, da razdvoji svoje vojne moči; pren. razcepiti (razcepljati), razdvojiti (razdvajati): unanimos L., duae senatum distinebant sententiae L. sta senat razcepili v dva tabora, duae factiones senatum distinebant L., Galbam duae sententiae distinebant T.; occ. zadrževati koga stran (oddaljenega), odvračati (pesn.): distinet hostem agger V., quem Notus spatio longius annuo dulci distinet a domo H.

2. pren.
a) zavreti (zavirati), zaustaviti (zaustavljati): pacem Ci., L., quae (civitas) certissimam Galliae victoriam distineat C., rem distinebat, quod … L.
b) vsestransko zaposliti (zaposlovati) koga, da(ja)ti komu opraviti (opravka, dela), (za)motiti koga s čim, v pass. tudi vsestransko zaposlen biti, mnogo opravka imeti s čim: Plin. iun., Front., Amm., maximis occupationibus distineri Ci. ep., multitudine iudiciorum et novis legibus distineri Ci., distineor et divellor dolore Ci. razdvojen in razklan sem od bolečine, cum litibus distineretur N., Messalina) novo et furori proximo amore distinebatur T., bellum scilicet (esse), aut diverso terrarum distineri (iuvenem) T. — Od tod adj. pt. pf. distentus 3 vsestransko zaposlen, zavzet: cum tot tantisque negotiis distentus sit Ci., intellego te distentissimum esse Ci. ep., in opere distenti Auct. b. Hist., Nero circa (z) summa scelera distentus T., imperii curis d., occupationibus distentus Plin. iun.; (o stvareh): tempus officiis distentum Plin. iun.

distō -āre (distitī: Boet.) (—) „narazen stati“, od tod

1. (krajevno) vsaksebi biti, oddaljen biti (med seboj ali drug od drugega): tam distantibus in locis positae (res) Ci., sidera … multum inter se … distantia Ci., quantum summae fossae labra distarent C., octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant C., trabes binos pedes inter se distantes C., castra modico inter se distantia intervallo L., manipuli quindecim, distantes inter se modicum spatium L., iamque fere medius Titan venientis et actae noctis erat spatioque pari distabat utrimque O., arbor … haud longis iam distat aquis Val. Fl., grana ciceris ex spatio distanti missa Q., in ora ac parte terrarum ab huiusce terrae … continuatione distantium Ci., castra Cleopatrae non longo spatio ab eius castris distabant C., imago … distare ab speculo tantum semota videtur Lucr.; z abl.: foro nimium distare Carinas iam grandis natu queritur H., sol ex aequo metā distabat utrāque O., distat idem (acc. = isto razdaljo) utrāque terrā O.; z dvojnim abl.: quam (urbem) Sangarius amnis praeterfluit, pari intervallo Pontico et Cilicio mari distantem Cu.

2. pren.
a) (časovno) narazen biti, drug od drugega oddaljen biti, odmaknjen biti: quantum distet ab Inacho Codrus H., spatio distantia longo tempora O., Zeuxis atque Parrhasius non multum aetate distantes Q., non multum inter se distantium tempore oratorum ingens proventus Q., haud multum distanti tempore T.
b) razlikovati se, različen biti; abs.: quamquam vocabula idem valere videbantur, tamen, quia res differebant, nomina rerum distare voluerunt Ci., in verbis distantibus, distantibus ex locis Q.; s praep.: multum inter se distant istae facultates longeque sunt diversae Ci., quae duo genera non multum inter se distant Q., quantum distet argumentatio tua ab re ipsa atque a veritate Ci., sordidus a tenui victu distabit H., quantum ferrata distet ab arca sacculus Iuv., quantum … distant a morte silentia vitae? Sil.; z abl.: moribus enim et legibus distant (civitates) Q., ut eo distare prooemium ab epilogo credam, quod … Q.; pesn. z dat.: scurrae distabit amicus H., paullum sepultae distat inertiae celata virtus H., pulchraque et exactis minimum distantia miror H. Pogosto brezos. distat (z odvisnim vprašanjem) razlika je, različno je: ut distare aliquid … videatur, utrum … an Ci., distat, sumasne pudenter an rapias H., stultitiāne erret, nihilum distabit, an irā H., nam clarus an obscurus, … parens liberorum an orbus sit, plurimum distat Q., distat enim, quae sidera te excipiant Iuv.

distorqueō -ēre -torsī -tortum

1. razsuka(va)ti, zategniti (zategovati), (s)kremžiti (usta, ustnice, obraz), skriviti, sprevračati, (oči) zavi(ja)ti: illud vide, os ut sibi distorsit carnufex! Ter., distorquens oculos H., d. labra Q., aliquem Sen. rh. komu ude izviniti.

2. met. (iz)mučiti: si non contentos simplici morte distorquet … perituros Sen. ph., plerosque partis adversae … novo quaestionis genere distorsit Suet.; pren.: non deerit, quem repulsa distorqueat Sen. ph., d. cogitationem Petr. — Pogosto adj. pt. pf. distortus 3

1. zvit, skrivljen, zategnjen, grbav, pohabljen: crura H., personae (krinke) distortis oribus deformes Varr., d. corpora Q., vultus Q. skremžen, vultus distortissimus Ap., manibus pedibusque articulari morbo distortissimis Suet., distortā lineamentorum compage Amm. z zategnjenimi obraznimi črtami; subst. neutr.: distorto distortius Hier.; (o osebah): demonstravi digito pictum Gallum … distortum Ci., solos sapientes esse, si distortissimi sint, formosos Ci.; subst. masc. pl.: pumili atque distorti Suet. pritlikavci in grbavci.

2. pren.
a) ret. zasukan, sprevrnjen: nec ullum (genus enuntiandi) distortius quam hoc Ci.
b) (nravno) spačen, sprevržen: adfectio distorta Ci., pravi et distorti Aug., haereticorum distorta versutia Cass.

distringo -ere -strīnxī (po drugih strĭnxī), -strictum

I.

1. narazen vleči, raztegniti (raztezati), razpe(nja)ti: radiis rotarum districti pendent V. visijo razpeti na platiščih, patibulo pendēre districtum Sen. ph., alii alligati sunt, alii astricti, alii districti quoque Sen. ph.; pren.: districtus enim mihi videris esse Ci. ep. da si kakor razpet na natezalnico = da si neodločen, torquerier (= torqueri) omni sollicitudine districtum H. med skrbmi razpet muke trpeti.

2. pren.
a) (sovražnika, sovražne čete) raztegniti, razdeliti, osamiti, razcepiti (razcepljati), (sovražniku) na več mestih hkrati opravka da(ja)ti: populatione maritimae orae copias regias L., Hannibalem in Africam mittere ad distringendos Romanos L., inter proelia postquam distringi Therona videt Sil. = da je Teron s te in z one strani napaden, Romanum a tergo d. Fl.; podobno: urbem incendiis d. Fl. na raznih krajih zažgati (da se ne ve, kje gasiti).
b) duševno koga vsestransko zaposliti, ovirati, motiti, vznemirjati: multarum rerum distringit aliquem varietas Ph., rusticos cura distringat Plin., (mens) spe, curis, labore distringitur Q., nulla distringente atque alio ducente causā Q., distringit animum liberorum multitudo Sen. ph., d. aliquem (Iovem) votis Plin. iun. obsipati, quem partim publica, partim amicorum officia distringunt Plin. iun., officio distringor Plin. iun., Scipionem oppugnatione d. Front., discordia, quā consensus Romanorum distringeretur Front. ki bi motila složnost Rimljanov; toda: vates varia interpretatione curam distrinxerant Cu. so bili napeli njegovo skrb. Sicer večinoma v pt. pf. districtus 3

1. vsestransko zaposlen, z vseh strani zavzet: Amm., iudicio districtus, vos ancipiti contentione districti Ci., me a causis districtiorem Ci. ep., hic tantus vir tantisque bellis districtus N., imperium circa mala sua districtum Fl.

2. strog: d. officium Traian. in Plin. iun. ep.

— II. z vseh strani zadrgniti (zadrgovati) = tesno obda(ja)ti, utesniti (utesnjevati): corona multiformis variis floribus sublimem distrinxerat verticem Ap., habitationibus deos habere districtos Arn.

Opomba: Distringō, districtus je pogosto soobl. za dēstringō, dēstrictus.

diū², adv. (analogno po diū¹ tvorjen iz *dū, prim. dūdum)

I.

1. dolgo (časa): diu disputavi Pl., diu vivere Ci., haec Maurus secum ipse diu volvens S., diu princeps orator … existimatus est Q., diu mori, perire Sen. ph. počasi, nimis diu Pl., nimium diu te castra desiderant Ci., parum diu Ci., multum et diu Pl., Ci., diu multumque Ci., S., Fl., multum ac diu Ap., tam diu Pl., Ter., Suet., tam diu fuit Apollonius in carcere Ci., quam diu furor tuus nos eludet? Ci., tam diu, quam diu Ci. idr. tako dolgo, kakor (prim. iuxtapositio tamdiū, quamdiū), iam diu Pl., Suet., quod populus iam diu desiderat Ci., haud diu Ter., saepe diuque H., diu diuque Ap., diu post, non (neque) diu post Gell., diu postea Amm.; komp. diūtius (diŭtius Ph.), v primerah (kjer je treba primerjalni porek dostaviti) = dalj (časa), dljè: eo vos … diutius detinui Pl., ne ali non diutius Ca., ne diutius teneam Ci., diutius enim iam in hoc desiderio esse non possum Ci., ubi se diutius duci intellexit C.; s quam: diutius quam duabus horis locutum esse constat Sen. ph.; sicer = predolgo, precej dljè (= precej dolgo časa): diutius morari C., neque illis … diutius eā (victoriā) uti licuisset S., paulo diutius abesse L.; superl. diūtissimē najdlje, prav dolgo (časa): Suet., ut ii beatissimi esse videantur, apud quos ille diutissime commoratur Ci., diutissime senem esse Ci., quam diutissime Ci. kar najdalje (mogoče), qui diutissime impuberes permanserunt C.

2. že dolgo časa, že davno, že zdavnaj: neque enim diu huc commigrarunt Ter. ni dolgo tega, kar … , arma diu desueta circumdat umeris V.; adv. ojačan z iam: Ter., factumst iam diu Pl., nec diu hic fui Pl. ni še dolgo tega, kar sem prišel sem, Graecia iam diu suis consiliis perculsa est Ci. že dolgo je tega, kar je Grčija … , diu iam Plin.; tudi: iam diu factumst, postquam bibimus Pl., illi quidem hau sane diust quom (= cum) dentes exciderunt Pl., neque diu est, cum … Ap.

— II. pren. (krajevno) daleč, na veliko razdaljo: Italia … diu excurrit Mel.